Trẻ em có thể là người làm chứng trong vụ án nếu các em biết được tình tiết của vụ việc và có khả năng nhận thức, kể lại điều mình thấy, nghe; luật không đặt một độ tuổi tối thiểu. Khi lấy lời khai người làm chứng dưới 18 tuổi, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm theo cách riêng: có cha mẹ, người đại diện hoặc người hỗ trợ tham dự, câu hỏi phù hợp lứa tuổi, thời gian ngắn, hạn chế số lần và tránh để trẻ đối mặt với người khiến mình sợ.
Phần lớn trẻ làm chứng gặp cơ quan điều tra trước, rồi chỉ một số ít phải trình bày lại tại phiên toà. Bài này đi qua những điều cha mẹ hay thắc mắc: con có bắt buộc phải khai không, ai được ngồi cùng con, buổi làm việc diễn ra ra sao, nên nói gì với con trước và sau đó, và những sai lầm có thể làm lời khai của con mất giá trị.
Trẻ em có được làm người làm chứng không
Pháp luật tố tụng Việt Nam xác định người làm chứng là người biết được những tình tiết liên quan đến vụ việc và được cơ quan có thẩm quyền triệu tập để khai. Luật loại trừ người do nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất mà không có khả năng nhận thức hoặc khai báo đúng, nhưng không loại trừ trẻ em chỉ vì tuổi. Một em bé bảy tuổi chứng kiến cảnh bạo lực trong nhà, một học sinh lớp tám thấy vụ va chạm trước cổng trường đều có thể được hỏi.
Điều khác biệt nằm ở cách đánh giá. Hội đồng xét xử xem xét lời khai của trẻ cùng các chứng cứ khác, cân nhắc độ tuổi, mức độ hiểu biết, hoàn cảnh trẻ quan sát sự việc và khả năng trẻ bị người lớn tác động. Lời khai của trẻ không tự động được coi là thật hay không thật; nó được kiểm tra như mọi chứng cứ.
Còn câu hỏi trẻ có bắt buộc phải khai không: người làm chứng nói chung có nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập và khai trung thực. Với trẻ em, cơ quan tố tụng thường cân nhắc kỹ trước khi triệu tập và ưu tiên phương án ít gây áp lực nhất. Nếu bạn lo con bị tổn thương khi khai, hãy trình bày với cơ quan đang giải quyết để họ cân nhắc cách thức, chứ đừng tự ý giữ con ở nhà mà không báo.
Ai ngồi cùng con khi con trình bày
Một buổi lấy lời khai trẻ em thường có nhiều người hơn bạn tưởng, mỗi người một vai. Hiểu vai của từng người giúp bạn và con bớt bỡ ngỡ.
| Người có mặt | Vai trò | Điều cha mẹ nên biết |
|---|---|---|
| Cha mẹ hoặc người đại diện hợp pháp | Tham dự để bảo vệ quyền lợi của con, giúp con yên tâm | Không được trả lời thay, không nhắc bài; nếu chính cha mẹ liên quan đến vụ việc, cơ quan tố tụng có thể mời người khác |
| Người hỗ trợ (thầy cô, cán bộ Đoàn, nhân viên công tác xã hội…) | Giúp trẻ bình tĩnh, có thể giải thích lại câu hỏi bằng ngôn ngữ dễ hiểu | Có mặt theo quy định hoặc theo đề nghị được chấp nhận; bạn có thể đề xuất người con tin tưởng |
| Điều tra viên, kiểm sát viên hoặc thẩm phán | Đặt câu hỏi, ghi nhận lời khai | Người được giao việc với trẻ em thường đã qua tập huấn kỹ năng lấy lời khai người chưa thành niên |
| Thư ký hoặc người ghi biên bản | Ghi lại lời khai; nhiều nơi kết hợp ghi âm, ghi hình | Biên bản được đọc lại; người đại diện cùng ký |
| Luật sư các bên (tại phiên toà) | Đặt câu hỏi qua chủ toạ hoặc theo sự điều khiển của chủ toạ | Câu hỏi không phù hợp lứa tuổi có thể bị chủ toạ yêu cầu đặt lại hoặc không cho hỏi |
Nếu con phải trình bày tại phiên toà, ở nơi có phòng lấy lời khai riêng, con có thể ngồi ở phòng đó cùng người đại diện hoặc người hỗ trợ, còn hội đồng xét xử và các bên theo dõi qua thiết bị nghe nhìn.
Một buổi lấy lời khai trẻ em thường diễn ra thế nào
Trình tự cụ thể khác nhau giữa giai đoạn điều tra và phiên toà, giữa vụ án hình sự và vụ việc dân sự. Các bước dưới đây mô tả khung chung để bạn hình dung.
- Cơ quan tố tụng gửi giấy triệu tập hoặc liên hệ với cha mẹ, người đại diện; thường thống nhất thời gian ngoài giờ học nếu được.
- Khi đến nơi, người hỏi giới thiệu bản thân và giải thích ngắn gọn cho trẻ vì sao trẻ được mời đến, bằng từ ngữ đơn giản.
- Trẻ được nói rằng mình chỉ cần kể điều mình nhớ, được phép nói "không biết", "không nhớ" hoặc xin nghỉ khi mệt.
- Người hỏi bắt đầu bằng câu hỏi mở như "con kể lại chuyện hôm đó được không", rồi mới hỏi chi tiết; tránh câu hỏi gợi ý sẵn đáp án.
- Buổi làm việc được giữ ngắn, có nghỉ giữa chừng nếu cần; với trẻ nhỏ, thời gian còn ngắn hơn.
- Kết thúc, biên bản được đọc lại; người đại diện kiểm tra, ký; trẻ đủ lớn có thể cùng ký theo quy định.
- Nếu cần hỏi thêm, cơ quan tố tụng cân nhắc dùng lại bản ghi trước đó hoặc gom câu hỏi để trẻ không phải đến nhiều lần.
Bạn có quyền hỏi trước buổi làm việc sẽ diễn ra ở đâu, có ghi hình không, ai sẽ có mặt. Biết trước giúp bạn giải thích cho con chính xác, thay vì để con tự tưởng tượng.
Những giới hạn luật đặt ra để bảo vệ trẻ khi khai
Hạn chế số lần và thời gian. Luật tố tụng hình sự và Luật Tư pháp người chưa thành niên đều theo hướng hạn chế số lần trẻ phải khai và thời lượng mỗi lần. Mức cụ thể bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành, nhưng nguyên tắc là không để trẻ phải ngồi hàng giờ hay quay lại nhiều buổi chỉ để lặp lại cùng một câu chuyện.
Câu hỏi phù hợp lứa tuổi. Người hỏi phải dùng ngôn ngữ trẻ hiểu, không dùng thuật ngữ pháp lý khó, không mắng mỏ, không đe doạ. Câu hỏi dồn ép, lặp đi lặp lại kiểu bắt bẻ không được phép.
Tránh đối mặt không cần thiết. Đối chất trực tiếp giữa trẻ và người bị buộc tội chỉ diễn ra khi thật sự cần, và có thể thay bằng cách khác. Tại phiên toà, toà có thể bố trí để trẻ không phải nhìn thấy bị cáo.
Bảo mật danh tính. Họ tên, hình ảnh, trường học, địa chỉ của trẻ làm chứng phải được giữ kín, không công bố trên phương tiện thông tin đại chúng. Bản án công bố công khai cũng phải ẩn thông tin cá nhân.
Có người đại diện hoặc người hỗ trợ bên cạnh. Trẻ không bao giờ phải ở một mình trước cơ quan tố tụng khi khai. Đây là yêu cầu chứ không phải ưu đãi.
Nói với con trước buổi làm chứng thế nào
Cha mẹ thường lo không biết nói gì, hoặc vô tình nói quá nhiều. Một số gợi ý từ kinh nghiệm của những người làm công tác bảo vệ trẻ em:
- Giải thích ngắn: "Có một số cô chú muốn nghe con kể lại chuyện con đã thấy. Mẹ (bố) sẽ ở gần con."
- Nói rõ con không bị phạt, không có lỗi gì khi được mời đến; nhiều trẻ nghĩ mình bị gọi lên vì đã làm sai.
- Dặn con được nói thật cả những điều con không chắc: "Nếu con không nhớ thì cứ nói là con không nhớ."
- Cho con biết con có thể xin nghỉ, xin uống nước, xin đi vệ sinh bất cứ lúc nào.
- Mô tả căn phòng và những người sẽ có mặt ở mức con hiểu được, không làm quá lên.
- Không hứa những điều mình không chắc, như "người đó sẽ bị bắt", "con sẽ không bao giờ phải gặp lại họ".
- Giữ sinh hoạt hôm đó bình thường nhất có thể: ăn sáng đầy đủ, mang theo món đồ con thích để cầm khi chờ.
Mục tiêu không phải để con "khai tốt", mà để con đủ bình tĩnh kể lại điều mình thật sự biết.
Những sai lầm làm lời khai của con mất giá trị
Dặn con phải nói gì. Đây là sai lầm phổ biến nhất, thường xuất phát từ lo lắng chứ không phải ý xấu. Nhưng trẻ rất dễ tiếp thu cách kể của người lớn; khi lời khai nghe giống lời cha mẹ, hội đồng xét xử và luật sư bên kia sẽ nghi ngờ. Một lời khai thật, dù vụng về, có giá trị hơn một lời khai trơn tru được tập dượt.
Hỏi đi hỏi lại con ở nhà. Mỗi lần kể lại, ký ức của trẻ có thể bị thay đổi theo câu hỏi của người lớn. Nếu con tự kể, bạn chỉ cần lắng nghe, có thể ghi lại ngày giờ và lời con nói, rồi để cơ quan chuyên môn hỏi.
Hứa thưởng hoặc doạ dẫm. Câu "khai xong mẹ mua đồ chơi" hay "con mà không nói là hỏng hết" đều đặt áp lực lên trẻ, khiến trẻ nói điều nghĩ rằng người lớn muốn nghe.
Đưa con đi gặp người khác để "hỏi trước". Người quen, hàng xóm, nhóm trên mạng xã hội hỏi chuyện con là đang làm nhiễu lời khai và lộ danh tính trẻ. Hãy giới hạn người được biết chuyện.
Đăng chuyện lên mạng. Ngoài việc lộ thông tin của con, bài đăng có thể bị bên kia dùng để cho rằng lời khai đã bị tác động.
Sau buổi làm chứng: chăm sóc con
Nhiều trẻ trở về nhà sau buổi làm chứng với cảm giác nhẹ nhõm, nhưng cũng có trẻ mệt, cáu gắt, khó ngủ, hoặc hỏi đi hỏi lại về kết quả. Đó là phản ứng bình thường trước một trải nghiệm lạ. Bạn nên khen con vì đã đến và đã kể, không đánh giá con kể đúng hay sai, và không hỏi lại nội dung đã khai.
Bạn nên đưa con quay lại nhịp sinh hoạt quen thuộc càng sớm càng tốt: đi học, chơi với bạn, giờ ăn giờ ngủ như cũ. Nếu nhà trường cần biết để hỗ trợ, chỉ báo cho giáo viên chủ nhiệm hoặc người phụ trách ở mức cần thiết, không kể chi tiết vụ việc.
Nếu sau vài tuần con vẫn gặp ác mộng, sợ hãi kéo dài, thu mình, giảm sút học tập rõ rệt hoặc có dấu hiệu tự làm đau bản thân, bạn nên đưa con đến gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Đặc biệt với trẻ chứng kiến bạo lực trong gia đình, hỗ trợ chuyên môn sớm giúp ích nhiều hơn chờ con tự quên.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì được làm người làm chứng?
Luật không đặt độ tuổi tối thiểu. Điều kiện là trẻ biết được tình tiết của vụ việc và có khả năng nhận thức, kể lại. Cơ quan tố tụng sẽ đánh giá từng trường hợp, và lời khai của trẻ nhỏ thường được xem xét cùng với các chứng cứ khác chứ không đứng riêng.
Cha mẹ có được ngồi cạnh con khi con khai không?
Thông thường có, vì cha mẹ là người đại diện hợp pháp. Tuy nhiên nếu cha hoặc mẹ là người liên quan trực tiếp đến vụ việc, chẳng hạn là người bị tố cáo, cơ quan tố tụng sẽ mời người đại diện khác hoặc người hỗ trợ để bảo đảm khách quan và an toàn cho trẻ.
Con có phải đứng khai trước bị cáo trong phòng xử không?
Không nhất thiết. Ở toà có phòng lấy lời khai riêng, trẻ có thể trình bày qua thiết bị nghe nhìn. Nơi chưa có, toà có thể sắp xếp chỗ ngồi hoặc cho bị cáo tạm ra ngoài khi trẻ trình bày theo quy định. Bạn nên đề nghị trước bằng văn bản.
Nếu con khai sai do nhớ nhầm thì có bị phạt không?
Nhớ nhầm khác với cố ý khai gian dối. Trẻ nhỏ chưa đến tuổi chịu trách nhiệm về hành vi khai báo gian dối theo luật hình sự, và cơ quan tố tụng hiểu rằng trí nhớ của trẻ có giới hạn. Điều quan trọng là để con kể đúng những gì con nhớ, kể cả khi con không chắc.
Có được từ chối cho con làm chứng không?
Người làm chứng nói chung có nghĩa vụ có mặt khi được triệu tập. Nếu bạn có lý do chính đáng như con đang điều trị tâm lý, con quá nhỏ hoặc có nguy cơ bị tổn thương nghiêm trọng, hãy trình bày bằng văn bản kèm giấy tờ để cơ quan tố tụng xem xét cách thức phù hợp.
Đi làm chứng có được hỗ trợ chi phí đi lại không?
Người làm chứng được thanh toán chi phí đi lại và một số khoản theo quy định khi được cơ quan tố tụng triệu tập. Với trẻ em, người đi cùng cũng có thể được xem xét. Mức cụ thể theo văn bản hiện hành; bạn hỏi thư ký hoặc kế toán của cơ quan triệu tập.