Phòng xử án thân thiện là phòng xét xử được bố trí lại để người dưới 18 tuổi bớt sợ hãi khi phải ra toà: không có vành móng ngựa, bàn ghế đặt gần nhau và ngang tầm, màu sắc dịu, thường có lối đi và phòng chờ riêng, và ở nhiều nơi có phòng lấy lời khai riêng nối với phòng xử qua thiết bị nghe nhìn. Phòng này chủ yếu dùng cho vụ án hình sự có bị cáo, người bị hại hoặc người làm chứng là người chưa thành niên, và cho một số vụ việc gia đình có trẻ em liên quan.
Mô hình được ngành toà án Việt Nam triển khai từ khoảng giữa thập niên 2010 cùng với toà gia đình và người chưa thành niên, ban đầu ở một số toà làm thí điểm rồi mở rộng dần. Mỗi nơi có điều kiện cơ sở vật chất khác nhau, nên phòng ở toà này có thể đầy đủ hơn phòng ở toà kia. Bài này giải thích những điểm khác chính, lý do của từng điểm, và điều cha mẹ có thể đề nghị với toà.
Phòng xử thân thiện khác phòng xử thường ở những điểm nào
Bảng dưới đây so sánh hai kiểu phòng theo cách bố trí phổ biến. Chi tiết thực tế ở từng toà án có thể khác, nhưng tinh thần chung giống nhau.
| Yếu tố | Phòng xử thường | Phòng xử thân thiện |
|---|---|---|
| Vị trí hội đồng xét xử | Bục cao, cách xa phía dưới | Bàn ngang tầm hoặc chỉ cao hơn một chút, ngồi gần |
| Chỗ của bị cáo | Vành móng ngựa, đứng hoặc ngồi tách riêng giữa phòng | Không có vành móng ngựa; ngồi cạnh người đại diện, người bào chữa |
| Không gian, màu sắc | Trang trọng, gỗ tối, trần cao, hàng ghế dài | Phòng nhỏ hơn, màu sáng, có cây xanh, ghế tựa êm |
| Người trong phòng | Có thể đông người dự khán khi xử công khai | Hạn chế người vào; thường xử kín hoặc chỉ những người cần thiết |
| Lấy lời khai trẻ em | Trẻ đứng trình bày trước toàn phòng | Có thể ngồi ở phòng riêng, nói qua thiết bị nghe nhìn, có người hỗ trợ ngồi cạnh |
| Lối đi, phòng chờ | Dùng chung với mọi người | Ở nơi có điều kiện, có lối đi và phòng chờ riêng để trẻ không chạm mặt bên kia |
Mỗi thay đổi nhỏ trong bảng đều nhắm tới một điều: để trẻ dám kể ra điều mình biết mà không bị nỗi sợ lấn át.
Vì sao cách bố trí căn phòng lại quan trọng với trẻ
Người lớn bước vào một phòng xử trang nghiêm cũng thấy hồi hộp. Với một đứa trẻ, cảm giác đó mạnh hơn nhiều: trần cao, người ngồi trên bục mặc trang phục lạ, hàng ghế dài đầy người lạ, và có khi chính người làm mình sợ đang ngồi cách vài mét. Khi quá sợ, trẻ có thể im lặng, trả lời theo cách người lớn muốn nghe, hoặc quên những chi tiết quan trọng. Điều đó có hại cho cả trẻ lẫn việc tìm ra sự thật.
Các nghiên cứu về lời khai của trẻ em trên thế giới đã chỉ ra nhiều lần rằng trẻ nhớ và kể chính xác hơn khi được hỏi trong không gian yên tĩnh, bởi người kiên nhẫn, bằng câu hỏi mở và không bị dồn ép. Nhiều quốc gia vì thế đã dùng phòng phỏng vấn riêng, ghi hình lời khai, hoặc cho trẻ trình bày qua màn hình. Phòng xử thân thiện ở Việt Nam đi theo cùng hướng.
Với bị cáo là người chưa thành niên, căn phòng cũng có ý nghĩa. Một em mười lăm tuổi đứng sau vành móng ngựa dễ cảm thấy mình đã bị coi như tội phạm trưởng thành. Ngồi cùng bàn với cha mẹ và người bào chữa, được nói chuyện ngang tầm với thẩm phán, em có cơ hội hiểu rõ việc mình đã làm và hậu quả của nó, đúng với mục tiêu giáo dục mà luật đặt ra cho lứa tuổi này.
Những vụ việc thường được xử trong phòng thân thiện
Không phải mọi vụ án có liên quan đến trẻ em đều được đưa vào phòng thân thiện; việc chọn phòng do toà án quyết định theo quy định và điều kiện thực tế. Các nhóm dưới đây là những trường hợp hay được ưu tiên.
- Vụ án hình sự có bị cáo dưới 18 tuổi: đây là nhóm chính, gắn với thủ tục tố tụng riêng dành cho người chưa thành niên.
- Vụ án xâm hại tình dục trẻ em: trẻ là người bị hại, cần tránh tiếp xúc trực tiếp với bị cáo và hạn chế người biết danh tính.
- Vụ án bạo lực, hành hạ, mua bán người mà nạn nhân là trẻ em: tương tự, mục tiêu là giảm sang chấn khi trẻ phải trình bày.
- Vụ án có người làm chứng là trẻ em: chẳng hạn trẻ chứng kiến một vụ bạo lực trong gia đình.
- Một số vụ việc hôn nhân và gia đình: khi toà cần nghe ý kiến của con trong tranh chấp nuôi con, việc trò chuyện với trẻ có thể diễn ra ở phòng riêng, không khí nhẹ nhàng.
- Phiên họp xem xét đưa người chưa thành niên vào trường giáo dưỡng: ở nhiều nơi cũng được tổ chức trong không gian ít căng thẳng hơn.
Nếu con bạn thuộc một trong các nhóm trên mà giấy triệu tập không nhắc gì về phòng xử, bạn hoàn toàn có thể hỏi thư ký toà án về cách thức tổ chức buổi làm việc.
Phòng lấy lời khai riêng và thiết bị nghe nhìn
Ở những toà án được trang bị, phòng lấy lời khai trẻ em là một căn phòng nhỏ tách biệt, bài trí như phòng sinh hoạt: ghế mềm, bàn thấp, đôi khi có đồ chơi đơn giản cho trẻ nhỏ. Trẻ ngồi đó cùng người đại diện hoặc người hỗ trợ, còn hội đồng xét xử, kiểm sát viên, luật sư các bên theo dõi và đặt câu hỏi qua hệ thống camera và loa. Như vậy trẻ không phải nhìn thấy bị cáo, và bị cáo vẫn nghe được lời khai để thực hiện quyền bào chữa của mình.
Cách làm này giữ được cả hai giá trị tưởng như đối lập: bảo vệ trẻ và bảo đảm tranh tụng. Các câu hỏi từ phía bị cáo hoặc luật sư bào chữa thường được chuyển qua chủ toạ, người có thể yêu cầu đặt lại câu hỏi cho phù hợp lứa tuổi, tránh câu hỏi gây sang chấn hoặc mang tính dồn ép.
Không phải toà án nào cũng có phòng lấy lời khai riêng. Nơi chưa có, toà thường dùng các biện pháp thay thế như sắp xếp chỗ ngồi để trẻ không đối diện bị cáo, tạm cho bị cáo ra ngoài khi trẻ trình bày (theo quy định của luật tố tụng), hoặc rút gọn số người trong phòng. Bạn nên hỏi trước để biết toà dự kiến làm cách nào và chuẩn bị tinh thần cho con.
Thân thiện không có nghĩa là bớt nghiêm
Trình tự tố tụng vẫn đầy đủ. Phiên toà trong phòng thân thiện vẫn có phần thủ tục bắt đầu phiên toà, xét hỏi, tranh luận, nghị án và tuyên án. Không bước nào bị bỏ chỉ vì không khí nhẹ nhàng hơn.
Quyền của bị cáo vẫn được giữ nguyên. Bị cáo dưới 18 tuổi bắt buộc phải có người bào chữa; nếu gia đình không mời, cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định. Bị cáo vẫn có quyền trình bày, đặt câu hỏi qua chủ toạ, tranh luận và nói lời sau cùng.
Bản án có giá trị như mọi bản án. Bản án tuyên trong phòng thân thiện có hiệu lực, có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo đúng thủ tục chung. Không có loại bản án "nhẹ" hay "tạm" vì được xử ở phòng thân thiện.
Nội quy phòng xử vẫn áp dụng. Người có mặt vẫn phải giữ trật tự, không ghi âm ghi hình khi chưa được phép, không tự ý nói chen. Riêng việc ghi hình trong các phiên có trẻ em thường bị kiểm soát chặt hơn để bảo vệ danh tính.
Thẩm phán vẫn là người quyết định. Thẩm phán được phép trò chuyện nhẹ nhàng, giải thích bằng từ ngữ đơn giản, nhưng vẫn giữ vai trò điều khiển phiên toà và độc lập khi đánh giá chứng cứ.
Cha mẹ có thể đề nghị gì với toà
Là cha mẹ hoặc người đại diện của trẻ, bạn có quyền nêu những lo lắng chính đáng để toà cân nhắc. Đề nghị càng sớm, toà càng dễ sắp xếp.
- Khi nhận thông báo hoặc giấy triệu tập, hỏi thư ký toà án xem buổi làm việc có được tổ chức ở phòng thân thiện hay phòng lấy lời khai riêng không.
- Nếu con sợ gặp bị cáo hoặc gặp một người lớn cụ thể, nêu rõ điều đó bằng văn bản ngắn gửi toà, kèm lý do; không cần lời lẽ pháp lý phức tạp.
- Đề nghị có người hỗ trợ ngồi cùng con khi trình bày, chẳng hạn giáo viên, nhân viên công tác xã hội hoặc người mà con tin tưởng, trong phạm vi luật cho phép.
- Hỏi về giờ giấc để con không phải chờ quá lâu ở hành lang toà, và có phòng chờ riêng không.
- Nếu con có nhu cầu đặc biệt (khuyết tật, rối loạn phát triển, đang điều trị tâm lý), báo trước để toà có thể bố trí phiên dịch ký hiệu, giờ nghỉ hoặc người chuyên môn hỗ trợ.
- Tôn trọng quyết định cuối cùng của toà về cách tổ chức; nếu không đồng ý, bạn có thể đề nghị lại hoặc nêu ý kiến trong biên bản.
Bạn không cần thuộc luật để làm những việc này. Một lá đơn viết tay, rõ ràng, nộp đúng lúc thường đủ để toà biết và cân nhắc.
Những giới hạn còn tồn tại
Phòng xử án thân thiện là hướng đi đúng nhưng chưa đồng đều. Sau đợt tổ chức lại toà án năm 2025, nhiều toà án khu vực được hình thành từ việc gộp các toà huyện cũ, nên cơ sở vật chất ở từng trụ sở rất khác nhau. Có nơi có phòng riêng đầy đủ thiết bị; có nơi chỉ có thể bố trí lại bàn ghế trong một phòng xử nhỏ. Điều đó không làm thay đổi quyền của trẻ, nhưng ảnh hưởng đến cách toà thực hiện.
Một giới hạn khác là con người. Phòng đẹp mà người hỏi vẫn dùng giọng tra hỏi thì trẻ vẫn sợ. Vì vậy ngành toà án chú trọng tập huấn kỹ năng cho thẩm phán, hội thẩm và thư ký làm việc với trẻ em. Cha mẹ cũng góp phần: một đứa trẻ được giải thích trước rằng mình sẽ vào một căn phòng ra sao, ai sẽ hỏi, mình có quyền nói "con không nhớ" hoặc "con muốn nghỉ" sẽ bình tĩnh hơn nhiều.
Cuối cùng, Luật Tư pháp người chưa thành niên được Quốc hội thông qua cuối năm 2024 và có hiệu lực từ năm 2026 đã đưa nhiều yêu cầu về thủ tục thân thiện thành quy định thống nhất. Các văn bản hướng dẫn và điều kiện thực hiện vẫn đang được hoàn thiện, nên chi tiết cụ thể bạn nên đối chiếu với văn bản hiện hành hoặc hỏi trực tiếp toà án đang giải quyết.
Câu hỏi thường gặp
Phòng xử án thân thiện có phải phòng xử kín không?
Không hẳn. Xử kín là quyết định về việc ai được dự phiên toà, còn phòng thân thiện là cách bố trí không gian. Hai việc thường đi cùng nhau trong vụ án có người dưới 18 tuổi, nhưng về nguyên tắc là hai chuyện khác nhau. Dù xử kín, bản án vẫn được tuyên công khai.
Ở phòng thân thiện, thẩm phán có mặc áo choàng không?
Trang phục khi xét xử do quy định của ngành toà án điều chỉnh. Ở một số phiên xét xử người chưa thành niên, cách trình diện được làm nhẹ đi để bớt căng thẳng cho trẻ, nhưng việc này tuỳ quy định và thực tế từng nơi. Bạn có thể hỏi thư ký toà án nếu muốn chuẩn bị tinh thần cho con.
Bị cáo là người lớn có được nghe lời khai của trẻ không?
Có. Quyền bào chữa đòi hỏi bị cáo và người bào chữa được biết và phản bác chứng cứ buộc tội. Phòng lấy lời khai riêng chỉ thay đổi cách trẻ trình bày, không giấu lời khai. Câu hỏi của bên bào chữa thường được chuyển qua chủ toạ để bảo đảm phù hợp với trẻ.
Nếu toà không có phòng thân thiện thì con bạn có bị thiệt không?
Quyền được bảo vệ của trẻ vẫn còn nguyên dù toà chưa có phòng chuyên dụng. Toà có thể dùng biện pháp thay thế như sắp xếp chỗ ngồi, hạn chế người dự, cho bị cáo tạm ra ngoài khi trẻ trình bày theo quy định. Bạn nên đề nghị cụ thể bằng văn bản để toà cân nhắc.
Người nhà có được vào phòng xử thân thiện cùng trẻ không?
Người đại diện hợp pháp của trẻ, thường là cha mẹ, có quyền tham gia theo tư cách luật quy định. Những người thân khác có được vào hay không tuỳ phiên toà xử công khai hay xử kín và quyết định của chủ toạ. Nếu người đại diện là người có mâu thuẫn với trẻ, toà có thể xem xét người khác.
Trẻ có được ghi hình lời khai để khỏi phải nói lại nhiều lần không?
Pháp luật tố tụng hướng tới hạn chế số lần trẻ phải trình bày, và việc ghi âm, ghi hình lời khai ở giai đoạn điều tra được sử dụng trong nhiều vụ án có trẻ em. Việc dùng bản ghi tại phiên toà thay cho lời khai trực tiếp đến đâu do toà quyết định theo quy định hiện hành.