Phiên toà trực tuyến là phiên toà mà hội đồng xét xử, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng không ngồi chung một phòng, mà kết nối với nhau từ các điểm cầu qua đường truyền hình ảnh và âm thanh trực tiếp, liên tục trong suốt phiên. Phiên xử vẫn theo đúng trình tự luật tố tụng, bản án tuyên tại phiên trực tuyến có giá trị như bản án tuyên tại phiên trực tiếp.
Ở Việt Nam, hình thức này được Quốc hội cho phép từ cuối năm 2021 và sau đó được đưa vào khung pháp lý về tổ chức toà án và tố tụng. Bài này giải thích mô hình điểm cầu, điều kiện để một phiên được tổ chức trực tuyến, những loại vụ thường không xử trực tuyến và những câu hỏi người dân hay đặt ra về tính công bằng. Phần kỹ năng ngồi trước camera, nói thế nào cho rõ, xử lý mất tín hiệu thuộc mảng kỹ năng tranh tụng, không nằm trong bài này.
Phiên toà trực tuyến ra đời trong hoàn cảnh nào
Trước năm 2020, việc xét xử gần như luôn đòi hỏi mọi người có mặt trong cùng một phòng xử án. Muốn đưa một bị cáo đang bị tạm giam đến toà, cơ quan áp giải phải bố trí xe, lực lượng dẫn giải, đảm bảo an ninh trên đường. Với những vụ có nhiều bị cáo bị giam ở nhiều nơi khác nhau, khâu này tốn kém và rủi ro. Khi dịch bệnh bùng phát, việc di chuyển người bị tạm giam và tập trung đông người trong phòng xử gặp hạn chế nghiêm ngặt, nhiều vụ án phải hoãn.
Trong bối cảnh đó, Quốc hội thông qua nghị quyết cho phép toà án tổ chức phiên toà trực tuyến, kèm điều kiện về kỹ thuật, an toàn thông tin và phạm vi áp dụng. Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn cách tổ chức, trang bị phòng xử, quy trình kiểm tra đường truyền. Những phiên đầu tiên chủ yếu là vụ án hình sự có bị cáo ở trại tạm giam, sau đó mở rộng dần sang các loại việc khác.
Đến khi Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2024 có hiệu lực và các luật tố tụng được sửa đổi năm 2025, phiên toà trực tuyến không còn là giải pháp tạm thời mà trở thành một hình thức tổ chức phiên toà có cơ sở pháp lý. Chi tiết từng điều kiện bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành vì phạm vi và thủ tục có thể còn được điều chỉnh.
Mô hình điểm cầu: ai ngồi ở đâu
Một phiên toà trực tuyến được dựng từ các điểm cầu. Hiểu điểm cầu giúp bạn biết mình sẽ được mời đến đâu và ai chịu trách nhiệm ở nơi đó. Tên gọi dưới đây là cách gọi phổ biến trong hướng dẫn của ngành toà án.
| Điểm cầu | Thường đặt ở đâu | Ai có mặt | Ai phụ trách |
|---|---|---|---|
| Điểm cầu trung tâm | Phòng xử án tại trụ sở toà án | Hội đồng xét xử, thư ký phiên toà, thường có kiểm sát viên; có thể có luật sư, đương sự, người dự khán | Chủ toạ phiên toà điều khiển toàn bộ phiên |
| Điểm cầu thành phần tại nơi giam giữ | Phòng được bố trí trong trại tạm giam, trại giam | Bị cáo, có thể có người bào chữa nếu được bố trí | Người được giao phụ trách điểm cầu, bảo đảm an ninh và kỹ thuật |
| Điểm cầu thành phần khác | Trụ sở một toà án hoặc cơ quan khác đủ điều kiện kỹ thuật | Đương sự, người làm chứng, người giám định ở xa | Người phụ trách điểm cầu do cơ quan nơi đặt điểm cầu cử |
| Kết nối kỹ thuật | Đường truyền riêng hoặc nền tảng được chỉ định | Kỹ thuật viên của toà và các điểm cầu | Bảo đảm hình ảnh, âm thanh liên tục, ghi lại toàn bộ phiên |
Điểm cần nhớ: điểm cầu thành phần là nơi do toà và cơ quan liên quan bố trí, có người phụ trách và có kiểm soát. Hình thức này khác với một cuộc gọi video mà ai cũng có thể vào từ nhà. Nếu toà cho phép tham gia từ địa điểm khác, văn bản triệu tập sẽ ghi rõ.
Điều kiện để một phiên được xử trực tuyến
Bảo đảm kỹ thuật. Đường truyền phải đủ ổn định để hình ảnh và âm thanh ở mọi điểm cầu thông suốt, đồng bộ trong suốt phiên. Hội đồng xét xử phải nhìn và nghe được người đang trình bày, và ngược lại. Nếu kỹ thuật không đáp ứng, phiên phải tạm ngừng hoặc hoãn.
Bảo đảm an toàn thông tin. Dữ liệu phiên toà truyền qua mạng phải được bảo vệ, không để người không có thẩm quyền truy cập, ghi lại hay phát tán. Đây là lý do toà dùng hệ thống được chỉ định chứ không dùng ứng dụng tuỳ ý.
Xác định đúng người tham gia. Tại mỗi điểm cầu, người phụ trách phải kiểm tra căn cước của người có mặt, báo cáo với chủ toạ. Mục đích là tránh người khác ngồi thay hoặc có người lạ nhắc lời ngoài khung hình.
Bảo đảm quyền của người tham gia tố tụng. Bị cáo vẫn phải được nói lời sau cùng, đương sự vẫn được trình bày, tranh luận, xem chứng cứ được công bố. Người bào chữa cần có cách trao đổi với bị cáo theo quy định. Phiên trực tuyến không được làm mất các quyền này.
Quyết định của toà. Việc tổ chức trực tuyến do toà án quyết định sau khi xem xét tính chất vụ án và điều kiện thực tế. Tuỳ loại việc, ý kiến của người tham gia tố tụng được tính đến; bạn nên đọc kỹ thông báo của toà và có ý kiến sớm nếu có lý do chính đáng.
Những loại vụ việc thường không xử trực tuyến
Không phải vụ nào cũng phù hợp với phiên trực tuyến. Theo hướng của các quy định từ khi hình thức này ra đời, những nhóm việc dưới đây thường được loại trừ hoặc được cân nhắc rất kỹ; danh sách chính xác bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
- Vụ án liên quan bí mật nhà nước, an ninh quốc gia: rủi ro lộ thông tin qua đường truyền quá lớn.
- Vụ cần giữ thuần phong mỹ tục hoặc bảo vệ người chưa thành niên: những vụ thường xử kín, cần kiểm soát chặt người tiếp cận hình ảnh, âm thanh.
- Vụ liên quan bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật đời tư khi đương sự có yêu cầu chính đáng giữ kín.
- Vụ cần thực hiện nhiều hoạt động trực tiếp tại phiên như xem xét vật chứng phức tạp, thực nghiệm, đối chất nhiều người mà đường truyền khó bảo đảm.
- Trường hợp điều kiện kỹ thuật tại nơi đặt điểm cầu không đáp ứng, dù vụ án về bản chất có thể xử trực tuyến.
Nếu bạn là đương sự và lo ngại rằng hình thức trực tuyến làm ảnh hưởng quyền trình bày của mình, ví dụ vì cần đưa vật chứng ra trước hội đồng, hãy gửi ý kiến bằng văn bản cho toà sớm, nêu lý do cụ thể. Toà sẽ cân nhắc.
Phiên trực tuyến có công bằng như phiên trực tiếp không
Đây là câu hỏi chính đáng, và giới luật học nhiều nước đã tranh luận về nó. Mặt tích cực là bị cáo không phải chịu chuyến áp giải dài, người làm chứng ở xa vẫn trình bày được, vụ án không bị hoãn nhiều lần. Mặt cần cảnh giác là màn hình làm giảm khả năng quan sát thái độ, cử chỉ; tiếng bị trễ có thể khiến người nói bị ngắt lời; người tham gia ngồi ở trại giam có thể cảm thấy khó trao đổi với luật sư.
Pháp luật Việt Nam xử lý những rủi ro này theo hướng đặt điều kiện: bắt buộc hình ảnh và âm thanh liên tục, có người phụ trách ở từng điểm cầu, ghi lại toàn bộ phiên, cho phép tạm ngừng khi có sự cố. Nếu một sự cố kỹ thuật khiến người tham gia tố tụng không thực hiện được quyền của mình, đó có thể là căn cứ để kháng cáo về thủ tục.
Với người dân, điều quan trọng là biết rằng hình thức trực tuyến không làm thay đổi tiêu chuẩn chứng minh, không bỏ phần tranh luận, không rút ngắn quyền nói lời sau cùng. Nếu bạn thấy những quyền đó bị ảnh hưởng trong phiên, hãy đề nghị chủ toạ ghi vào biên bản phiên toà ngay lúc đó.
Công khai và dự khán trong phiên trực tuyến
Nguyên tắc xét xử công khai vẫn áp dụng. Với phiên trực tuyến, người dự khán thường theo dõi tại điểm cầu trung tâm, tức phòng xử ở trụ sở toà, và phải chấp hành nội quy phòng xử án như phiên thường. Phiên trực tuyến không có nghĩa là phiên được phát sóng công khai trên mạng cho bất kỳ ai xem.
Việc ghi âm, ghi hình phiên toà do toà án thực hiện để lưu hồ sơ. Người tham gia tố tụng và người dự khán không được tự ý quay phim, chụp ảnh, phát trực tiếp lên mạng xã hội từ bất kỳ điểm cầu nào. Hành vi đó có thể bị buộc rời phòng xử và xử lý theo quy định.
Bản án, quyết định được tuyên tại phiên trực tuyến, sau khi có hiệu lực, được công bố như bản án tuyên tại phiên trực tiếp, trừ các trường hợp không công bố theo quy định. Đương sự nhận bản án theo cách luật tố tụng quy định, có thể là nhận trực tiếp, qua bưu chính, hoặc qua phương tiện điện tử nếu đã đăng ký.
Nếu bạn được triệu tập tới một phiên trực tuyến: kiểm tra trước những gì
Phần kỹ năng trình bày trước camera không thuộc bài này, nhưng có một số việc hậu cần nên làm ngay khi nhận văn bản báo phiên toà được tổ chức trực tuyến, để ngày xử không bị động.
- Đọc kỹ địa điểm. Văn bản ghi bạn có mặt ở điểm cầu trung tâm hay điểm cầu thành phần nào, địa chỉ cụ thể ở đâu. Điểm cầu thành phần có thể là trụ sở một toà án khác gần nơi bạn ở, không phải toà đang giải quyết vụ án.
- Hỏi giờ có mặt. Người phụ trách điểm cầu thường cần thời gian kiểm tra danh tính và thử âm thanh trước giờ mở phiên. Đến sát giờ có thể làm chậm cả phiên.
- Chuẩn bị giấy tờ tuỳ thân và giấy triệu tập. Ở điểm cầu, việc xác minh người tham gia vẫn diễn ra như ở phòng xử.
- Gửi trước tài liệu muốn trình bày. Tài liệu mới định đưa ra tại phiên nên được nộp cho toà trước theo quy định, vì việc chuyển giấy tờ giữa các điểm cầu không đơn giản như đưa tay qua bàn.
- Hỏi về người hỗ trợ. Nếu bạn cần phiên dịch, cần người đại diện, hoặc có khó khăn về nghe nhìn, hãy báo toà sớm để được bố trí tại đúng điểm cầu.
- Liên lạc khi có sự cố. Ghi lại số điện thoại công khai của toà và của nơi đặt điểm cầu, phòng khi không tìm được phòng hoặc bị trễ vì lý do bất khả kháng.
Nếu bạn có luật sư, hãy thống nhất trước ai ngồi ở điểm cầu nào. Có những phiên luật sư ngồi tại điểm cầu trung tâm còn thân chủ ngồi ở điểm cầu thành phần, cần biết cách liên lạc khi cần trao đổi.
Câu hỏi thường gặp
Bản án tuyên tại phiên toà trực tuyến có giá trị như phiên thường không?
Có. Phiên toà trực tuyến là một hình thức tổ chức phiên toà theo luật, vẫn tuân theo trình tự tố tụng. Bản án, quyết định tuyên tại phiên có giá trị pháp lý như bản án tuyên tại phiên trực tiếp và có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định.
Có được ngồi ở nhà tham gia phiên toà trực tuyến không?
Thông thường người tham gia có mặt tại điểm cầu do toà và cơ quan liên quan bố trí, có người phụ trách kiểm tra danh tính và bảo đảm kỹ thuật. Việc tham gia từ địa điểm khác chỉ khi toà cho phép và ghi rõ trong văn bản. Đừng tự suy đoán từ kinh nghiệm họp trực tuyến ở cơ quan.
Đương sự có quyền đề nghị không xử trực tuyến không?
Bạn có thể gửi ý kiến bằng văn bản cho toà, nêu lý do cụ thể như cần xuất trình vật chứng, cần bảo vệ bí mật đời tư, hoặc điều kiện của mình không cho phép. Toà xem xét và quyết định hình thức tổ chức phiên. Nên gửi sớm, không đợi đến ngày xử.
Mất tín hiệu giữa phiên toà trực tuyến thì sao?
Khi đường truyền gián đoạn làm hội đồng xét xử hoặc người tham gia không nghe, không thấy được, chủ toạ có thể tạm ngừng phiên để khắc phục. Nếu không khắc phục được, phiên có thể hoãn. Phần đã diễn ra được ghi lại; việc tiếp tục hay xét xử lại do toà quyết định theo quy định.
Người dân có được vào xem phiên toà trực tuyến không?
Phiên công khai thì người dân thường được dự khán tại điểm cầu trung tâm, tức phòng xử tại trụ sở toà, và phải chấp hành nội quy phòng xử án. Phiên xử kín thì không. Phiên trực tuyến không đồng nghĩa với việc phát công khai trên mạng.
Luật sư có được trao đổi riêng với bị cáo trong phiên trực tuyến không?
Quyền trao đổi giữa người bào chữa và bị cáo vẫn được bảo đảm theo quy định tố tụng, nhưng cách thực hiện phụ thuộc vào bố trí điểm cầu. Luật sư nên trao đổi trước với toà về việc có mặt tại điểm cầu nào và cách liên lạc với thân chủ khi cần.