Khi cha mẹ ly hôn mà không thoả thuận được ai trực tiếp nuôi con, Luật Hôn nhân và gia đình yêu cầu toà phải xem xét nguyện vọng của con nếu con từ đủ 7 tuổi trở lên. Toà thường lấy ý kiến của con bằng một buổi gặp riêng với thẩm phán hoặc bằng bản trình bày của con, trong không gian nhẹ nhàng, không có cha mẹ chất vấn. Nguyện vọng của con là một căn cứ quan trọng nhưng không phải căn cứ duy nhất: toà quyết định theo quyền lợi về mọi mặt của con.
Nhiều cha mẹ lo lắng trước buổi này: con sẽ bị hỏi gì, mình có được ngồi cùng không, có nên "chuẩn bị" cho con không, và nếu con chọn người kia thì sao. Bài này trả lời từng câu, tập trung vào cách toà làm việc với trẻ. Các yếu tố toà xem xét khi giao con, cách tính cấp dưỡng, bạn có thể tìm ở các bài chuyên về nuôi con sau ly hôn.
Khi nào toà phải hỏi ý kiến con
Mốc pháp lý là con từ đủ 7 tuổi trở lên. Với con ở độ tuổi này, nếu vợ chồng không thoả thuận được người trực tiếp nuôi con, toà phải xem xét nguyện vọng của con trước khi quyết định. Đây là nghĩa vụ của toà, không phụ thuộc cha hay mẹ có yêu cầu hay không. Việc thiếu bước này có thể là lý do để bản án bị xem xét lại ở cấp trên.
Ngay cả khi vợ chồng đã thoả thuận được, ví dụ trong vụ thuận tình ly hôn, toà vẫn kiểm tra thoả thuận đó có bảo đảm quyền lợi chính đáng của con hay không. Trong thực tế, nhiều toà vẫn tìm hiểu ý kiến của con lớn khi có dấu hiệu thoả thuận chưa phù hợp, chẳng hạn con đang học ổn định ở một nơi mà thoả thuận lại đưa con đi nơi khác.
Cũng cần nhớ hai mốc khác. Con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ khi người mẹ không đủ điều kiện chăm sóc, giáo dục con hoặc cha mẹ có thoả thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Và khi sau này có yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con, nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi một lần nữa phải được xem xét.
Ý kiến của con nặng nhẹ thế nào khi toà quyết định
Luật dùng chữ "xem xét nguyện vọng", không phải "làm theo nguyện vọng". Toà nghe con muốn sống với ai, vì sao, rồi đặt điều đó cạnh những yếu tố khác: ai đang thực sự chăm sóc con hằng ngày, điều kiện chỗ ở, thời gian dành cho con, sức khoẻ, môi trường học tập, sự ổn định, có hay không có hành vi bạo lực, nghiện ngập. Mục tiêu cuối cùng là quyền lợi về mọi mặt của con.
Trong thực tiễn xét xử, nguyện vọng của con lớn, ví dụ con mười bốn, mười lăm tuổi đã có suy nghĩ rõ ràng, thường được coi trọng nhiều. Một em bé bảy tuổi chọn người cho mình chơi điện thoại nhiều hơn thì toà sẽ cân nhắc khác. Toà cũng để ý lý do con đưa ra: lý do gắn với sự chăm sóc, an toàn, trường lớp, bạn bè có sức nặng hơn lý do nhất thời.
Cha mẹ nên hiểu điều này để đừng biến con thành "lá phiếu quyết định". Khi con cảm thấy mình phải chọn giữa bố và mẹ, gánh nặng ấy có thể đi theo con rất lâu. Toà hỏi con để nghe con, không phải để con gánh trách nhiệm thay người lớn.
Các cách toà lấy ý kiến của con
Không có một khuôn mẫu duy nhất. Tuỳ độ tuổi, hoàn cảnh và điều kiện của toà, thẩm phán có thể chọn một hoặc kết hợp nhiều cách dưới đây.
| Cách lấy ý kiến | Thường diễn ra thế nào | Điều cha mẹ nên biết |
|---|---|---|
| Gặp trực tiếp tại toà | Thẩm phán, có thư ký ghi biên bản, trò chuyện với con ở phòng làm việc hoặc phòng thân thiện | Cha mẹ có thể đưa con đến nhưng thường không ngồi trong phòng khi con trình bày |
| Con viết bản trình bày nguyện vọng | Con tự viết vài dòng về mong muốn của mình, có chữ ký; thường làm tại toà hoặc theo hướng dẫn của toà | Bản viết ở nhà dưới sự giám sát của một bên dễ bị nghi ngờ; toà có thể gặp lại con để xác minh |
| Lấy ý kiến ở nơi khác phù hợp | Trong một số trường hợp, toà làm việc với con ở nơi con thấy thoải mái hơn theo quy định | Không phải toà nào cũng làm; phụ thuộc điều kiện và quyết định của thẩm phán |
| Tham khảo cơ quan, người có chuyên môn | Toà có thể hỏi ý kiến cơ quan quản lý về gia đình, trẻ em, nhà trường, chính quyền nơi con sống về hoàn cảnh của con | Đây là thông tin bổ sung, không thay thế việc nghe chính con |
Dù bằng cách nào, việc lấy ý kiến phải bảo đảm thân thiện, phù hợp tâm lý trẻ em và giữ bí mật cho con. Nội dung con nói được ghi vào hồ sơ; cha mẹ là đương sự có thể được tiếp cận theo quy định, nhưng toà sẽ cân nhắc để không gây hại cho con.
Buổi gặp thẩm phán của con thường ra sao
Cha mẹ hay tưởng tượng con bị "thẩm vấn". Thực tế, một buổi lấy ý kiến được làm đúng cách gần với một cuộc trò chuyện hơn. Trình tự thường gặp:
- Toà báo cho cha mẹ thời gian, địa điểm và đề nghị đưa con đến; thường chọn ngoài giờ học nếu có thể.
- Thẩm phán chào hỏi, giới thiệu mình, giải thích bằng lời dễ hiểu rằng bố mẹ đang nhờ toà giúp sắp xếp việc con sẽ sống ở đâu.
- Thẩm phán hỏi những câu chung về cuộc sống của con: con học trường nào, ai đưa đón, ai nấu cơm, cuối tuần con hay làm gì.
- Sau đó mới hỏi con muốn sống cùng ai và vì sao; con được biết rằng con được quyền không chọn, được quyền trả lời "con thương cả hai".
- Thư ký ghi lại ý chính; với con đủ lớn, biên bản có thể được đọc lại cho con nghe và con ký.
- Kết thúc, thẩm phán thường cảm ơn con và nhắc con rằng quyết định cuối cùng là của người lớn, con không có lỗi gì.
Một buổi như vậy thường không kéo dài. Nếu con mệt hoặc khóc, thẩm phán có thể cho nghỉ hoặc hẹn hôm khác.
Những điều cha mẹ không nên làm
Có những việc tưởng là giúp con nhưng thật ra làm hại con, và làm toà nghi ngờ chính người làm. Danh sách dưới đây là những điều nên tránh tuyệt đối:
- Dặn con phải nói muốn ở với mình, hoặc dạy con kể xấu người kia.
- Hứa thưởng, mua quà, cho tiền để con chọn mình; hoặc doạ "nếu con ở với bố thì mẹ không thương nữa".
- Tự viết sẵn bản trình bày rồi bắt con chép lại.
- Hỏi con liên tục sau buổi gặp xem con đã nói gì với thẩm phán.
- Cho con đọc đơn ly hôn, bản tự khai, tin nhắn cãi nhau giữa hai vợ chồng.
- Quay video con nói muốn ở với mình rồi nộp toà như "bằng chứng".
- Đưa con đi gặp luật sư, người thân để "tập" trước buổi lấy ý kiến.
Thẩm phán làm việc với trẻ nhiều năm thường nhận ra lời kể được tập dượt: câu chữ của người lớn trong miệng trẻ, chi tiết giống hệt bản tự khai của một bên. Khi đó, lời của con mất giá trị và người tác động bị đánh giá kém về khả năng đặt lợi ích của con lên trên.
Một số trường hợp đặc biệt
Các con có nguyện vọng khác nhau. Anh muốn ở với bố, em muốn ở với mẹ là chuyện có thật. Toà sẽ cân nhắc từng con, đồng thời xem xét lợi ích của việc giữ anh chị em ở cùng nhau. Không có quy tắc bắt buộc tách hay không tách; mỗi gia đình một lời giải.
Con đổi ý giữa chừng. Trẻ hay nói khác nhau ở các thời điểm. Toà xem xét hoàn cảnh của từng lần nói, có dấu hiệu bị tác động hay không, và có thể gặp con lần nữa nếu cần.
Con không muốn chọn. Đây là câu trả lời hợp lệ và thường cho thấy con đang rất áp lực. Toà sẽ dựa nhiều hơn vào các yếu tố khác.
Con có khuyết tật hoặc khó khăn trong giao tiếp. Toà có thể nhờ người hỗ trợ, phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu hoặc người hiểu con để nghe được mong muốn của con theo cách phù hợp.
Con nói không muốn gặp một bên. Toà sẽ tìm hiểu vì sao: có thể do con đang giận sau những lần cha mẹ cãi nhau, có thể do con từng chứng kiến hoặc chịu bạo lực. Lý do thứ nhất thường cần thời gian và sự kiên nhẫn của người lớn; lý do thứ hai cần được trình bày rõ với toà, có tài liệu nếu có, để toà cân nhắc khi quyết định quyền thăm nom và các biện pháp bảo vệ con.
Con đang sống xa, ở tỉnh khác hoặc ở nước ngoài. Toà có thể dùng hình thức phù hợp theo quy định, ví dụ uỷ thác hoặc làm việc từ xa ở mức luật cho phép; cha mẹ nên báo sớm để toà sắp xếp.
Sau bản án, nếu nguyện vọng của con thay đổi
Bản án giao con cho một bên không phải là vĩnh viễn. Khi hoàn cảnh thay đổi, chẳng hạn người trực tiếp nuôi không còn đủ điều kiện chăm sóc, hoặc con lớn lên và có mong muốn khác, cha hoặc mẹ có thể yêu cầu toà thay đổi người trực tiếp nuôi con. Với con từ đủ 7 tuổi, nguyện vọng của con lại là một yếu tố toà phải xem xét.
Nếu cha mẹ cùng đồng ý thay đổi, thủ tục thường đơn giản hơn; nếu có tranh chấp, toà giải quyết như một vụ án. Dù đi đường nào, con cũng nên được lắng nghe chứ không chỉ được thông báo kết quả.
Một lời khuyên chung từ những người làm việc với gia đình ly hôn: nguyện vọng của con thay đổi theo tuổi là bình thường, không phải sự phản bội. Cha mẹ giữ được liên lạc đều đặn, tôn trọng lịch thăm nom và không nói xấu nhau trước mặt con sẽ giúp con lớn lên mà không phải liên tục đứng giữa hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Con dưới 7 tuổi có được toà hỏi ý kiến không?
Luật chỉ bắt buộc xem xét nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi. Với con nhỏ hơn, toà không bắt buộc hỏi nhưng vẫn tìm hiểu hoàn cảnh của con qua cha mẹ, người thân, nhà trường, chính quyền nơi cư trú. Con dưới 36 tháng tuổi về nguyên tắc được giao cho mẹ nuôi, trừ trường hợp luật định.
Cha mẹ có được ngồi cùng khi thẩm phán hỏi con không?
Thường là không, để con nói tự nhiên mà không bị áp lực từ bên nào. Cha mẹ đưa con đến và chờ bên ngoài. Trường hợp con quá nhỏ hoặc có nhu cầu đặc biệt, toà có thể cho người hỗ trợ ngồi cùng; người đó không nên là một bên đang tranh chấp.
Nếu con nói muốn ở với người kia, toà có chắc chắn giao con cho người đó không?
Không chắc chắn. Toà xem xét nguyện vọng của con cùng mọi yếu tố về quyền lợi của con: ai chăm sóc thực tế, điều kiện sống, học tập, an toàn. Nguyện vọng có lý do rõ ràng của con lớn thường có sức nặng, nhưng quyết định cuối cùng thuộc về toà.
Bản tự viết nguyện vọng của con có cần công chứng không?
Không cần. Bản trình bày nguyện vọng của con không phải giấy tờ cần công chứng. Toà có thể yêu cầu con viết tại toà hoặc gặp con để xác minh nội dung. Một bản viết sẵn ở nhà, chữ nghĩa giống người lớn, dễ bị toà nghi ngờ hơn là có ích.
Con có được biết bản án giao mình cho ai không?
Cha mẹ nên giải thích kết quả cho con bằng lời phù hợp tuổi, nhấn mạnh rằng con vẫn được gặp và thương yêu bởi cả hai. Con đủ lớn có thể được cho biết các sắp xếp chính về nơi ở, lịch thăm. Không nên đưa bản án cho con đọc hay kể chi tiết tranh chấp.
Nếu con bị một bên tác động trước khi gặp thẩm phán thì làm sao?
Bạn có thể trình bày với toà những dấu hiệu cụ thể mà mình biết, kèm chứng cứ nếu có. Thẩm phán thường nhận ra lời nói được tập dượt và có thể gặp con lần nữa hoặc tham khảo nhà trường, chuyên gia. Đừng đáp trả bằng cách tác động ngược lại con.