Khi trẻ là người bị hại trong một vụ án hình sự, cha mẹ hoặc người đại diện hợp pháp thay con thực hiện các quyền của bị hại: được thông báo về tiến trình vụ án, đưa ra chứng cứ, đề nghị người bảo vệ quyền lợi, yêu cầu bồi thường, tham gia phiên toà và kháng cáo. Đồng thời, luật đặt ra cơ chế riêng để bảo vệ trẻ: hạn chế số lần trẻ phải trình bày, có người hỗ trợ ngồi cùng, giữ kín danh tính, và thường xét xử trong phòng thân thiện của toà gia đình và người chưa thành niên.
Bài này viết cho cha mẹ và người thân vừa biết con mình là nạn nhân của một hành vi phạm tội, đang bối rối không biết bắt đầu từ đâu. Nội dung giữ ở mức thủ tục và quyền, không đi vào tình tiết của bất kỳ vụ việc nào. Những vụ có tình tiết phức tạp, cần người đồng hành chuyên môn từ sớm; trợ giúp pháp lý cho trẻ em là quyền được pháp luật bảo đảm.
Ai đứng ra thực hiện quyền thay con
Người dưới 18 tuổi là bị hại thì người đại diện hợp pháp tham gia tố tụng cùng hoặc thay trẻ, tuỳ độ tuổi và việc cụ thể. Thông thường người đại diện là cha mẹ. Nếu cha mẹ không còn, mất năng lực hoặc bị hạn chế quyền, người giám hộ hoặc người được cơ quan có thẩm quyền chỉ định sẽ đảm nhận.
Có một tình huống cần đặc biệt lưu ý: người gây hại lại chính là cha, mẹ, cha dượng, mẹ kế hoặc người giám hộ của trẻ. Khi đó, người này không thể đại diện cho trẻ trong vụ án. Người đại diện có thể là cha hoặc mẹ còn lại, người thân khác, hoặc người do cơ quan có thẩm quyền chỉ định để bảo đảm lợi ích của trẻ. Nếu bạn là người thân và thấy người đang làm đại diện có xung đột lợi ích, hãy báo cho cơ quan điều tra hoặc viện kiểm sát.
Người đại diện không phải là người nói thay trẻ trong mọi chuyện. Với trẻ đã đủ lớn, ý kiến của chính trẻ vẫn được lắng nghe, đặc biệt về những việc ảnh hưởng trực tiếp đến em như có muốn trình bày tại phiên toà hay không, muốn ai ngồi cùng. Người đại diện giúp trẻ hiểu quyền của mình và thay trẻ làm các thủ tục.
Quyền của bị hại là trẻ em trong vụ án
Bị hại là trẻ em có đầy đủ các quyền của bị hại theo luật tố tụng hình sự, cộng thêm những bảo đảm riêng cho người chưa thành niên. Các quyền chính gồm:
- Được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ ở từng giai đoạn, bằng cách người đại diện và trẻ hiểu được.
- Đưa ra chứng cứ, tài liệu, yêu cầu: tin nhắn, hồ sơ khám chữa bệnh, lời kể của người biết chuyện… nộp cho cơ quan đang giải quyết.
- Đề nghị giám định, định giá khi cần, chẳng hạn giám định thương tích, giám định tâm thần do hậu quả của hành vi phạm tội.
- Có người bảo vệ quyền lợi: luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc người khác theo quy định.
- Được biết kết quả điều tra, quyết định truy tố, bản án và đề nghị hình phạt, mức bồi thường.
- Tham gia phiên toà, trình bày ý kiến, tranh luận; có thể trình bày qua người đại diện hoặc bằng cách thân thiện với trẻ.
- Kháng cáo bản án, quyết định của toà về phần liên quan, thông qua người đại diện.
- Được bảo vệ khi bị đe doạ tính mạng, sức khoẻ, danh dự, tài sản, kể cả với người thân của trẻ.
- Được giữ bí mật đời tư và danh tính trong suốt quá trình giải quyết và sau đó.
Các quyền này không tự vận hành. Người đại diện cần chủ động đề nghị, hỏi và nộp tài liệu đúng lúc; im lặng chờ đợi có thể làm mất cơ hội bảo vệ quyền lợi của con.
Người bảo vệ quyền lợi và trợ giúp pháp lý cho trẻ
Người bảo vệ quyền lợi của bị hại là người được tham gia tố tụng để giúp bị hại: đọc hồ sơ khi được phép, thu thập và đưa ra chứng cứ, đề nghị cơ quan tố tụng làm rõ các tình tiết, tham gia phiên toà và tranh luận về tội danh, hình phạt, bồi thường. Với một gia đình đang bị sốc vì chuyện xảy ra với con, có một người hiểu thủ tục đi cùng giúp giảm rất nhiều gánh nặng.
Trẻ em thuộc diện người được trợ giúp pháp lý theo Luật Trợ giúp pháp lý. Gia đình có thể liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, hoặc đề nghị cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án thông báo cho trung tâm để cử người. Trợ giúp pháp lý của nhà nước không thu tiền của người được trợ giúp. Ngoài ra, gia đình cũng có thể tự mời luật sư.
Nếu bạn chưa rõ vụ việc của con nên đi theo hướng nào, cần nộp gì trước, có nên mời người bảo vệ quyền lợi hay không, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu trước khi làm việc với cơ quan tố tụng. Dù chọn cách nào, đừng để đến sát ngày xét xử mới tìm người hỗ trợ.
Theo vụ án qua từng giai đoạn
Một vụ án hình sự đi qua nhiều cơ quan. Bảng dưới đây giúp gia đình biết mình đang ở đâu và nên làm gì. Thời hạn từng giai đoạn do luật tố tụng quy định và có thể được gia hạn, bạn hỏi cơ quan đang giải quyết để biết cụ thể.
| Giai đoạn | Cơ quan chủ trì | Gia đình nên làm |
|---|---|---|
| Tố giác, tin báo | Công an, viện kiểm sát | Báo sớm, giữ nguyên dấu vết, hồ sơ khám bệnh; ghi lại thời gian, địa điểm; không tự điều tra |
| Khởi tố, điều tra | Cơ quan điều tra | Đi cùng con khi được mời; đề nghị người hỗ trợ, cách lấy lời khai phù hợp; nộp chứng cứ; đề nghị người bảo vệ quyền lợi |
| Truy tố | Viện kiểm sát | Hỏi về quyết định truy tố; đề nghị bổ sung chứng cứ nếu thấy thiếu; chuẩn bị yêu cầu bồi thường có chứng từ |
| Xét xử sơ thẩm | Toà án (thường là toà gia đình hoặc thẩm phán chuyên trách) | Hỏi cách tổ chức phiên toà, phòng thân thiện, có cần con có mặt không; tham gia, trình bày yêu cầu |
| Kháng cáo, phúc thẩm | Toà án nhân dân cấp tỉnh | Cân nhắc kháng cáo phần hình phạt, bồi thường trong thời hạn luật định; theo dõi văn bản toà gửi |
| Thi hành án | Cơ quan thi hành án dân sự (phần bồi thường) | Làm đơn yêu cầu thi hành án khi bên kia không tự nguyện trả |
Ở mỗi giai đoạn, hãy giữ một tập hồ sơ riêng có bản sao mọi văn bản đã nhận và đã nộp. Khi cơ quan thay đổi hoặc người phụ trách thay đổi, tập hồ sơ này giúp bạn không bị đứt mạch.
Hạn chế để con phải kể lại nhiều lần
Mỗi lần kể lại chuyện bị xâm hại hay bị bạo lực, trẻ có thể sống lại cảm giác đau đớn. Vì vậy luật tố tụng hình sự và Luật Tư pháp người chưa thành niên (có hiệu lực từ năm 2026) theo hướng hạn chế số lần lấy lời khai trẻ bị hại, rút ngắn thời gian mỗi lần, ưu tiên ghi âm, ghi hình để dùng lại ở các bước sau, và giao cho người đã được tập huấn thực hiện.
Tại phiên toà, toà có thể cho trẻ trình bày ở phòng riêng qua thiết bị nghe nhìn, cho phép người đại diện trình bày thay ở một số nội dung, hoặc xem xét lời khai đã ghi nhận trước đó. Chủ toạ có quyền không cho đặt câu hỏi mang tính xúc phạm, gợi lại chi tiết không cần thiết hoặc đổ lỗi cho trẻ.
Gia đình góp phần bằng cách không tự hỏi con nhiều lần, không để người ngoài hỏi chuyện, và báo ngay cho cơ quan tố tụng nếu thấy con quá hoảng loạn để có thể khai trong một buổi đã hẹn. Một buổi lấy lời khai được dời lại vài ngày khi con ổn hơn thường có giá trị hơn một buổi cố gắng trong nước mắt.
Bồi thường thiệt hại cho con
Trong vụ án hình sự, toà giải quyết luôn phần trách nhiệm dân sự, tức bồi thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra. Các khoản thường được yêu cầu gồm chi phí khám chữa bệnh và phục hồi sức khoẻ, chi phí điều trị tâm lý, thu nhập bị mất của người chăm sóc trẻ trong thời gian điều trị, và khoản bù đắp tổn thất về tinh thần. Mức bù đắp tinh thần có giới hạn theo quy định của Bộ luật Dân sự và do toà quyết định theo từng vụ.
Để yêu cầu bồi thường có cơ sở, gia đình nên giữ đầy đủ hoá đơn, phiếu thu, đơn thuốc, giấy ra viện, giấy xác nhận của nơi điều trị tâm lý, giấy tờ chứng minh thu nhập bị giảm. Lập một bảng kê đơn giản theo thời gian, ghi rõ khoản nào kèm chứng từ nào, rồi nộp cho cơ quan đang giải quyết hoặc trình bày tại phiên toà.
Cần thận trọng với các đề nghị "đền bù riêng" từ phía gia đình người gây hại kèm theo điều kiện như rút đơn, thay đổi lời khai, xin giảm nhẹ. Bồi thường tự nguyện là tình tiết được toà xem xét và là quyền lợi chính đáng của trẻ, nhưng không thể là điều kiện để trẻ thay đổi sự thật. Nhiều tội xâm hại trẻ em không thuộc diện khởi tố theo yêu cầu của bị hại, nên việc rút yêu cầu không làm dừng vụ án. Mọi khoản nhận nên có giấy tờ rõ ràng và báo cho cơ quan tố tụng.
Giữ con an toàn và giúp con sống tiếp
An toàn trước hết. Nếu người gây hại sống gần, là người quen hoặc người thân, hãy trao đổi với cơ quan điều tra về các biện pháp bảo vệ. Khi có đe doạ, báo ngay cho công an nơi gần nhất. Không tự đến nhà người gây hại để nói chuyện hay đòi hỏi.
Giữ kín chuyện của con. Chỉ những người cần biết mới nên biết. Không đăng bài kêu cứu kèm hình ảnh, tên trường, tên lớp của con; dù xuất phát từ mong muốn có công lý, thông tin đó sẽ theo con nhiều năm.
Phối hợp với nhà trường ở mức cần thiết. Báo cho giáo viên chủ nhiệm hoặc người phụ trách công tác học sinh để con được hỗ trợ, được nghỉ học khi phải làm việc với cơ quan tố tụng, và được bảo vệ khỏi lời bàn tán.
Tìm hỗ trợ tâm lý. Chuyên gia tâm lý, nhân viên công tác xã hội, bác sĩ chuyên khoa giúp trẻ xử lý sang chấn. Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em hoạt động miễn phí, có thể tư vấn và kết nối dịch vụ hỗ trợ.
Chăm sóc chính mình. Cha mẹ cũng chịu tổn thương. Một người lớn kiệt sức khó đồng hành với con qua nhiều tháng tố tụng; hãy nhận sự giúp đỡ từ người thân và chuyên gia.
Câu hỏi thường gặp
Con là bị hại nhưng gia đình không muốn con ra toà, có được không?
Toà có nhiều cách để trẻ không phải có mặt trực tiếp trong phòng xử: trình bày qua thiết bị nghe nhìn, dùng lời khai đã ghi nhận trước, để người đại diện trình bày thay ở một số nội dung. Gia đình nên đề nghị bằng văn bản sớm và nêu lý do; quyết định cuối cùng thuộc về toà.
Trẻ em bị hại có được trợ giúp pháp lý miễn phí không?
Có. Trẻ em thuộc diện người được trợ giúp pháp lý theo Luật Trợ giúp pháp lý. Gia đình liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh hoặc đề nghị cơ quan tố tụng thông báo để trung tâm cử người. Trợ giúp pháp lý nhà nước không thu tiền của người được trợ giúp.
Phiên toà xử vụ xâm hại trẻ em có được xử công khai không?
Luật cho phép toà xử kín để bảo vệ người chưa thành niên và giữ bí mật đời tư. Với vụ án xâm hại trẻ em, xử kín là trường hợp phổ biến. Dù xử kín, bản án vẫn được tuyên công khai, nhưng thông tin nhận diện trẻ phải được giữ kín.
Gia đình người gây hại xin gặp để thoả thuận thì có nên gặp không?
Gia đình có quyền từ chối. Nếu muốn trao đổi về bồi thường, nên có người bảo vệ quyền lợi hoặc làm việc thông qua cơ quan tố tụng, có giấy tờ rõ ràng. Không đồng ý bất cứ điều kiện nào buộc trẻ thay đổi lời khai, và không để trẻ có mặt trong các cuộc gặp đó.
Nếu cha mẹ là người gây hại thì ai đại diện cho trẻ?
Người gây hại không thể là người đại diện của trẻ trong vụ án. Người đại diện có thể là cha hoặc mẹ còn lại, người thân khác, hoặc người do cơ quan có thẩm quyền chỉ định. Cơ quan bảo vệ trẻ em ở địa phương cũng có thể vào cuộc để bố trí nơi chăm sóc an toàn.
Có thể kháng cáo nếu thấy mức án quá nhẹ không?
Người đại diện của bị hại có quyền kháng cáo phần bản án liên quan đến quyền lợi của trẻ, gồm đề nghị tăng hình phạt và thay đổi mức bồi thường, trong thời hạn luật định tính từ ngày tuyên án hoặc nhận bản án. Đơn kháng cáo cần nêu lý do và gửi toà đã xử sơ thẩm.