Toà án là cơ quan xét xử, quyết định vụ án; Viện kiểm sát là cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, không xét xử. Hai cơ quan độc lập với nhau, mỗi bên có hệ thống riêng, và từ ngày 1/7/2025 đều được tổ chức thành ba cấp: tối cao, cấp tỉnh và khu vực.
Ở phiên toà hình sự, người dân thấy kiểm sát viên ngồi cùng phía trên với hội đồng xét xử nên dễ tưởng đó là người của toà. Trong vụ dân sự, nhiều người không biết có thể gửi đơn đề nghị Viện kiểm sát xem xét kháng nghị. Bài này so sánh hai cơ quan, giải thích vai trò của từng bên trong vụ án hình sự, dân sự, hành chính và chỉ ra khi nào nên tìm đến cơ quan nào.
So sánh nhanh toà án và Viện kiểm sát
Bảng dưới đặt hai cơ quan cạnh nhau theo những tiêu chí người dân hay thắc mắc.
| Tiêu chí | Toà án nhân dân | Viện kiểm sát nhân dân |
|---|---|---|
| Chức năng hiến định | Xét xử, thực hiện quyền tư pháp | Thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp |
| Người đứng đầu | Chánh án Toà án nhân dân tối cao, do Quốc hội bầu | Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, do Quốc hội bầu |
| Các cấp từ 1/7/2025 | Tối cao, cấp tỉnh, khu vực; toà án quân sự | Tối cao, cấp tỉnh, khu vực; viện kiểm sát quân sự |
| Người làm chuyên môn | Thẩm phán, hội thẩm, thư ký, thẩm tra viên | Kiểm sát viên, kiểm tra viên |
| Văn bản đặc trưng | Bản án, quyết định của toà | Cáo trạng, quyết định truy tố, kháng nghị, kiến nghị |
| Ở phiên toà hình sự | Hội đồng xét xử điều khiển phiên toà và quyết định | Kiểm sát viên giữ quyền công tố, luận tội, tranh luận |
| Ở phiên toà dân sự | Giải quyết tranh chấp | Tham gia một số phiên theo luật, phát biểu về việc tuân theo pháp luật |
Trong vụ án hình sự: điều tra, truy tố, xét xử
Vụ án hình sự đi qua ba khâu do ba loại cơ quan đảm nhận. Ví dụ giả định một vụ trộm cắp tài sản ở Đồng Nai:
- Cơ quan điều tra tiếp nhận tố giác, khởi tố vụ án, khởi tố bị can, thu thập chứng cứ. Viện kiểm sát kiểm sát việc khởi tố, phê chuẩn hoặc không phê chuẩn một số quyết định như tạm giam, và có thể yêu cầu điều tra bổ sung.
- Kết thúc điều tra, cơ quan điều tra đề nghị truy tố. Viện kiểm sát xem xét hồ sơ, nếu đủ căn cứ thì ban hành cáo trạng truy tố bị can ra toà; nếu không, có thể trả hồ sơ điều tra bổ sung hoặc đình chỉ vụ án.
- Toà án nhận hồ sơ và cáo trạng, thụ lý, nghiên cứu, có thể trả hồ sơ cho Viện kiểm sát để điều tra bổ sung trong những trường hợp luật định, rồi quyết định đưa vụ án ra xét xử.
- Tại phiên toà, kiểm sát viên công bố cáo trạng, tham gia xét hỏi, luận tội và tranh luận với người bào chữa. Hội đồng xét xử nghe tất cả các bên, nghị án độc lập và tuyên án.
- Sau sơ thẩm, Viện kiểm sát cùng cấp hoặc cấp trên có quyền kháng nghị nếu thấy bản án không đúng; bị cáo, bị hại có quyền kháng cáo.
Điểm cần nhớ: Viện kiểm sát buộc tội, toà án phán xử. Toà không bị ràng buộc phải đồng ý với đề nghị của kiểm sát viên về tội danh hay mức hình phạt; toà quyết định trên cơ sở kết quả tranh tụng.
Trong vụ dân sự, hành chính: Viện kiểm sát không phải một bên
Trong vụ án dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động hay hành chính, Viện kiểm sát không đứng về phía nguyên đơn hay bị đơn. Việc của viện là kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong quá trình toà giải quyết: thụ lý có đúng không, thời hạn có bị vi phạm không, thủ tục có bảo đảm quyền của đương sự không.
Viện kiểm sát tham gia phiên toà, phiên họp trong những trường hợp luật tố tụng quy định, chẳng hạn khi toà tự thu thập chứng cứ, khi tranh chấp liên quan tài sản công, lợi ích công cộng, quyền sử dụng đất, nhà ở, hoặc khi có đương sự là người chưa thành niên, người mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự; viện tham gia các phiên phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm. Danh mục cụ thể nên đối chiếu bộ luật tố tụng hiện hành.
Tại những phiên có mặt, kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng, và có thể nêu quan điểm về hướng giải quyết vụ việc. Ý kiến đó được ghi nhận, nhưng hội đồng xét xử vẫn tự quyết định.
Vì không phải một bên, Viện kiểm sát không đại diện cho bạn, không viết đơn hay thu thập chứng cứ thay bạn. Nhưng khi thấy toà vi phạm thủ tục nghiêm trọng hoặc bản án có dấu hiệu sai, bạn có thể gửi đơn đề nghị viện xem xét kháng nghị.
Kháng nghị của Viện kiểm sát khác kháng cáo của đương sự
Ai có quyền. Kháng cáo là quyền của đương sự, bị cáo, bị hại và những người có quyền lợi liên quan. Kháng nghị là quyền của Viện kiểm sát, thực hiện qua viện trưởng hoặc người được uỷ quyền theo luật.
Mục đích. Đương sự kháng cáo để bảo vệ quyền lợi của mình. Viện kiểm sát kháng nghị để bảo đảm pháp luật được áp dụng đúng, kể cả khi điều đó có lợi cho bị cáo hay cho một bên đương sự cụ thể.
Phạm vi. Viện kiểm sát có thể kháng nghị phúc thẩm bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực, và với người có thẩm quyền theo luật, kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm bản án đã có hiệu lực.
Tác động. Kháng nghị hợp lệ làm phát sinh thủ tục phúc thẩm hoặc thủ tục xem xét lại, giống như kháng cáo. Người không kháng cáo vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi kết quả phúc thẩm do kháng nghị.
Đề nghị viện kháng nghị. Đương sự có thể gửi đơn đề nghị Viện kiểm sát xem xét kháng nghị. Viện xem xét và quyết định; gửi đơn không bảo đảm sẽ có kháng nghị.
Viện kiểm sát cũng được tổ chức lại từ ngày 1/7/2025
Cùng đợt sắp xếp với toà án, hệ thống Viện kiểm sát nhân dân được tổ chức lại theo luật sửa đổi năm 2025. Viện kiểm sát cấp cao và viện kiểm sát ở cấp huyện cũ không còn; thay vào đó là Viện kiểm sát nhân dân tối cao, viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh ở 34 tỉnh, thành phố và viện kiểm sát nhân dân khu vực.
Nguyên tắc là mỗi cấp toà có viện kiểm sát cùng cấp tương ứng: viện kiểm sát khu vực thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử sơ thẩm tại toà khu vực, viện kiểm sát cấp tỉnh làm việc với toà cấp tỉnh, Viện kiểm sát nhân dân tối cao làm việc với Toà án nhân dân tối cao. Địa bàn của viện kiểm sát khu vực thường tương ứng địa bàn toà khu vực, nhưng nên kiểm tra thông báo cụ thể.
Viện kiểm sát quân sự tồn tại song song với toà án quân sự. Ngoài các vụ án, viện kiểm sát còn kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam, thi hành án hình sự, thi hành án dân sự và một số hoạt động tư pháp khác.
Viện kiểm sát hoạt động theo nguyên tắc tập trung thống nhất: viện trưởng cấp dưới chịu sự lãnh đạo của viện trưởng cấp trên. Đây là điểm khác căn bản với toà án, nơi thẩm phán xét xử độc lập và cấp trên không được chỉ đạo cấp dưới trong một vụ cụ thể.
Khi nào gửi đơn cho toà, khi nào cho Viện kiểm sát
Gửi nhầm cơ quan làm mất thời gian. Danh sách dưới gom các tình huống thường gặp ở mức nguyên lý.
- Khởi kiện vụ án dân sự, ly hôn, lao động, hành chính: gửi toà án có thẩm quyền, không gửi Viện kiểm sát.
- Tố giác tội phạm: gửi cơ quan điều tra, công an hoặc Viện kiểm sát; viện có trách nhiệm tiếp nhận và chuyển hoặc giải quyết theo thẩm quyền.
- Thấy cơ quan điều tra vi phạm khi giải quyết tố giác, tạm giữ, tạm giam: có thể gửi Viện kiểm sát cùng cấp, cơ quan kiểm sát hoạt động điều tra.
- Không đồng ý bản án sơ thẩm: kháng cáo qua toà; đồng thời có thể đề nghị Viện kiểm sát kháng nghị nếu thấy vi phạm pháp luật.
- Không đồng ý bản án đã có hiệu lực: gửi đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm tới người có thẩm quyền kháng nghị, gồm cả bên toà án và bên Viện kiểm sát theo luật.
- Thấy thi hành án dân sự sai: khiếu nại theo thủ tục thi hành án, có thể đề nghị Viện kiểm sát kiểm sát.
- Muốn biết lịch xét xử, hỏi tình trạng hồ sơ ở toà: hỏi toà, Viện kiểm sát không quản lý lịch của toà.
Nếu không chắc, gửi đúng một nơi có thẩm quyền và ghi rõ yêu cầu. Đơn gửi đồng thời nhiều nơi với cùng nội dung thường bị chuyển qua lại, chậm hơn chứ không nhanh hơn.
Vì sao người buộc tội và người phán xử phải tách riêng
Có thể đặt câu hỏi: sao không để toà án tự xem xét hồ sơ điều tra rồi xử luôn, cho gọn? Câu trả lời nằm ở sự vô tư. Nếu cùng một cơ quan vừa quyết định truy tố vừa quyết định có tội hay không, cơ quan đó khó giữ được khoảng cách với chính kết luận ban đầu của mình. Tách người buộc tội khỏi người phán xử tạo ra thế ba bên: bên buộc tội, bên gỡ tội, và một hội đồng đứng giữa nghe cả hai.
Nhờ cách tách này, toà án có thể trả hồ sơ, tuyên một tội danh nhẹ hơn, hoặc tuyên bị cáo không phạm tội khi chứng cứ của bên buộc tội không đủ. Viện kiểm sát, ở chiều ngược lại, có thể kháng nghị khi cho rằng toà đánh giá sai. Hai cơ quan kiểm soát lẫn nhau trong khuôn khổ luật tố tụng.
Với người dân, ý nghĩa thực tế là bạn được trình bày trước một hội đồng chưa đứng về phía nào. Lời luận tội của kiểm sát viên chỉ là quan điểm của một bên trong phòng xử, không phải kết luận cuối cùng. Kết luận cuối cùng là bản án do hội đồng xét xử nghị án và tuyên.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm sát viên có phải là người của toà án không?
Không. Kiểm sát viên thuộc Viện kiểm sát nhân dân, một hệ thống độc lập với toà án. Ở phiên toà hình sự, kiểm sát viên giữ quyền công tố, luận tội; ở một số phiên dân sự, kiểm sát viên phát biểu về việc tuân theo pháp luật.
Toà án có phải xử theo đề nghị của Viện kiểm sát không?
Không. Hội đồng xét xử độc lập, quyết định trên cơ sở kết quả tranh tụng tại phiên toà và chứng cứ trong hồ sơ. Toà có thể tuyên khác đề nghị của kiểm sát viên về tội danh, hình phạt hoặc hướng giải quyết, trong giới hạn luật cho phép.
Vụ ly hôn có kiểm sát viên tham gia không?
Tuỳ vụ. Viện kiểm sát tham gia phiên toà sơ thẩm dân sự, hôn nhân gia đình trong những trường hợp luật quy định, ví dụ khi có đương sự là người chưa thành niên hoặc toà tự thu thập chứng cứ. Quyết định đưa vụ án ra xét xử sẽ ghi có kiểm sát viên hay không.
Viện kiểm sát có nhận đơn khởi kiện dân sự không?
Không. Đơn khởi kiện vụ án dân sự, lao động, hành chính phải nộp tại toà án có thẩm quyền. Viện kiểm sát chỉ nhận đơn đề nghị kháng nghị, đơn khiếu nại, tố cáo và tố giác thuộc thẩm quyền của viện.
Viện kiểm sát cấp cao còn không?
Không. Theo luật sửa đổi năm 2025, viện kiểm sát cấp cao kết thúc hoạt động từ ngày 1/7/2025, cùng với toà án nhân dân cấp cao. Hệ thống viện kiểm sát hiện gồm cấp tối cao, cấp tỉnh và khu vực, bên cạnh viện kiểm sát quân sự.
Đề nghị Viện kiểm sát kháng nghị có phải trả phí không?
Gửi đơn đề nghị kháng nghị không phải nộp lệ phí cho Viện kiểm sát. Chi phí, nếu có, là chi phí của chính bạn cho việc sao chụp tài liệu, gửi bưu chính hoặc nhờ người làm nghề soạn đơn.