Từ ngày 1/7/2025, cả nước có 34 toà án nhân dân cấp tỉnh, mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương một toà; việc trọng tâm của các toà này là xét xử phúc thẩm bản án, quyết định của toà án nhân dân khu vực bị kháng cáo, kháng nghị. Toà cấp tỉnh vẫn xét xử sơ thẩm một số loại vụ việc theo luật tố tụng, nhưng phạm vi đó đã được thu hẹp hoặc điều chỉnh khi sửa luật năm 2025.
Với người dân, toà cấp tỉnh thường xuất hiện ở bước thứ hai: khi bạn hoặc bên kia không đồng ý với bản án sơ thẩm. Một số người gặp toà tỉnh ngay từ đầu, khi vụ việc thuộc loại luật giao cho cấp này. Bài dưới giải thích toà cấp tỉnh được hình thành thế nào sau sáp nhập, bên trong có gì, làm những việc gì và quan hệ với các toà khu vực ra sao.
34 toà cấp tỉnh hình thành thế nào sau sáp nhập
Việc sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 giảm số tỉnh, thành phố xuống còn 34. Toà án cấp tỉnh đi theo: ở những nơi hai hoặc ba tỉnh hợp nhất, các toà án tỉnh cũ được hợp nhất thành một toà án nhân dân cấp tỉnh mới mang tên tỉnh mới. Những tỉnh, thành phố giữ nguyên địa giới thì toà cấp tỉnh tiếp tục hoạt động, chỉ điều chỉnh tổ chức bên trong theo luật mới.
Hợp nhất toà án không giản đơn là ghép biển tên. Thẩm phán, công chức, hồ sơ đang giải quyết, kho lưu trữ, trụ sở đều phải được sắp xếp lại. Trụ sở chính của toà tỉnh mới thường đặt ở trung tâm hành chính mới của tỉnh; trụ sở của toà tỉnh cũ ở nơi khác có thể được dùng cho toà khu vực hoặc làm điểm làm việc, tuỳ quyết định của ngành.
Người có hồ sơ đang phúc thẩm ở toà tỉnh cũ vào thời điểm chuyển đổi nên lưu ý văn bản thông báo của toà về việc tiếp nhận hồ sơ. Theo nguyên tắc chuyển tiếp, việc đang giải quyết không bị bỏ dở mà được toà tiếp nhận tiếp tục giải quyết; một số thời hạn có thể được tính lại. Nếu chưa nhận thông báo, hãy chủ động hỏi toà cấp tỉnh mới, mang theo văn bản cuối cùng đã nhận.
Một tỉnh mới rộng hơn nghĩa là khoảng cách từ nhà tới trụ sở toà tỉnh có thể xa hơn đáng kể, nhất là với người ở địa bàn của tỉnh cũ không còn là trung tâm. Các kênh gửi văn bản qua bưu chính và qua mạng, cùng việc tổ chức một số phiên toà theo hình thức trực tuyến, phần nào giảm gánh nặng này.
Việc chính: xét xử phúc thẩm án của toà khu vực
Phúc thẩm là việc toà án cấp trên xét xử lại vụ án mà bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo hoặc kháng nghị. Trong mô hình mới, gần như toàn bộ bản án sơ thẩm của toà khu vực, nếu bị kháng cáo, kháng nghị hợp lệ, sẽ được toà cấp tỉnh cùng tỉnh xét xử phúc thẩm.
Vì toà khu vực nhận phần lớn việc sơ thẩm, khối lượng phúc thẩm dồn về toà cấp tỉnh rất lớn. Đó là lý do luật sửa đổi điều chỉnh để toà tỉnh bớt sơ thẩm, dồn nhân lực cho phúc thẩm. Ở toà tỉnh, các toà chuyên trách như hình sự, dân sự, hành chính, kinh tế, lao động, gia đình và người chưa thành niên chủ yếu làm việc phúc thẩm theo lĩnh vực của mình.
Phiên toà phúc thẩm có hội đồng xét xử gồm các thẩm phán, không có hội thẩm nhân dân trong thủ tục thông thường. Toà phúc thẩm chỉ xem xét lại phần bản án bị kháng cáo, kháng nghị hoặc có liên quan. Kết quả có thể là giữ nguyên, sửa bản án sơ thẩm, hoặc huỷ để toà sơ thẩm giải quyết lại, tuỳ trường hợp. Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên.
Điều này có hệ quả thực tế: với hầu hết vụ việc, toà cấp tỉnh là nơi kết thúc hai cấp xét xử. Sau đó chỉ còn thủ tục đặc biệt giám đốc thẩm, tái thẩm khi có căn cứ luật định, và không phải ai gửi đơn cũng được xem xét lại.
Những việc toà cấp tỉnh vẫn xử sơ thẩm
Nguyên lý chung. Luật tố tụng giao cho toà cấp tỉnh sơ thẩm những loại việc được coi là phức tạp hơn, có tính chất đặc thù hoặc liên quan tới cơ quan cấp cao hơn. Danh mục cụ thể được quy định trong các điều khoản thẩm quyền của bộ luật tố tụng dân sự, hình sự và luật tố tụng hành chính, đã sửa đổi năm 2025.
Khiếu kiện hành chính. Một số khiếu kiện đối với quyết định, hành vi của cơ quan nhà nước ở cấp tỉnh hoặc trung ương có thể thuộc toà cấp tỉnh sơ thẩm. Phân định giữa toà tỉnh và toà khu vực trong mảng này đã thay đổi, nên đối chiếu văn bản trước khi nộp.
Vụ việc có yếu tố nước ngoài và việc đặc thù. Trước đây, nhiều vụ việc có đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài, việc công nhận bản án, phán quyết của nước ngoài thuộc toà cấp tỉnh. Luật sửa đổi năm 2025 có điều chỉnh phân công; nhóm việc này nên hỏi trực tiếp toà cấp tỉnh hoặc người làm nghề.
Lấy lên để giải quyết. Luật tố tụng dân sự cho phép toà cấp tỉnh lấy lên giải quyết một số vụ việc thuộc thẩm quyền toà cấp dưới khi thấy cần thiết. Đây là quyền của toà, đương sự không thể tự chọn nộp thẳng lên toà tỉnh để "cho chắc".
Khi không chắc. Đừng tự suy ra thẩm quyền từ số tiền tranh chấp hay độ nghiêm trọng mình cảm thấy. Hỏi bộ phận tiếp nhận của toà tỉnh, đọc điều luật đã sửa đổi, hoặc nhờ luật sư, trợ giúp viên pháp lý.
Bên trong một toà án cấp tỉnh có gì
Cơ cấu của toà cấp tỉnh lớn hơn toà khu vực và có một số bộ phận mà toà khu vực không có. Các bộ phận chính:
- Chánh án, các phó chánh án: điều hành, phân công thẩm phán, chịu trách nhiệm về hoạt động của toà.
- Uỷ ban Thẩm phán: tập thể các thẩm phán chủ chốt của toà, thảo luận việc quan trọng, báo cáo tổng kết, góp ý dự thảo hướng dẫn, và thực hiện những thẩm quyền xem xét lại mà luật tố tụng giao (nếu có, cần đối chiếu sau năm 2025).
- Các toà chuyên trách theo lĩnh vực: hình sự, dân sự, hành chính, kinh tế, lao động, gia đình và người chưa thành niên; tuỳ toà có thêm hoặc gộp.
- Thẩm phán, thẩm tra viên, thư ký toà án: thẩm tra viên ở toà tỉnh giúp kiểm tra hồ sơ phúc thẩm, rà soát bản án đã có hiệu lực.
- Bộ máy giúp việc: văn phòng, phòng tổ chức – cán bộ, phòng kiểm tra nghiệp vụ, bộ phận tiếp nhận đơn và tiếp công dân.
- Hội thẩm nhân dân: tham gia các phiên sơ thẩm mà toà tỉnh xét xử.
Bạn không cần nhớ hết các bộ phận. Hai cửa người dân hay dùng là bộ phận tiếp nhận đơn, tài liệu và bộ phận tiếp công dân. Câu hỏi về một vụ cụ thể thì nêu số hồ sơ để được chuyển đúng toà chuyên trách.
Toà cấp tỉnh và toà khu vực: cấp trên nhưng không chỉ đạo xét xử
Toà cấp tỉnh là cấp xét xử phúc thẩm của toà khu vực trong cùng tỉnh, nên nhiều người nghĩ toà tỉnh "quản" toà khu vực như cấp trên quản cấp dưới ở cơ quan hành chính. Điều đó chỉ đúng một phần. Về quản lý tổ chức, nhân sự, ngân sách, hệ thống toà án có cơ chế riêng do Toà án nhân dân tối cao đứng đầu; vai trò cụ thể của toà tỉnh trong quản lý toà khu vực được quy định trong luật tổ chức và văn bản của toà tối cao.
Về xét xử, nguyên tắc hiến định là thẩm phán và hội thẩm xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật. Toà tỉnh không được bảo thẩm phán toà khu vực phải xử vụ án đang thụ lý theo hướng nào. Cách toà cấp trên tác động tới chất lượng xét xử của toà dưới là thông qua bản án phúc thẩm, rút kinh nghiệm nghiệp vụ, tổng kết và hướng dẫn chung, không phải qua chỉ đạo vụ việc cụ thể.
Vì vậy, nếu bạn đang có vụ việc ở toà khu vực, gửi đơn lên toà tỉnh nhờ "can thiệp" vào việc xét xử là không có cơ sở và không mang lại kết quả. Kênh đúng là quyền kháng cáo khi đã có bản án, quyền khiếu nại các quyết định tố tụng theo luật định, hoặc yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng khi có căn cứ.
Khi nào bạn làm việc trực tiếp với toà cấp tỉnh
Bảng dưới gom các tình huống người dân, doanh nghiệp thường gặp toà cấp tỉnh. Cách làm cụ thể ở từng tình huống nên hỏi thêm toà hoặc người làm nghề.
| Tình huống | Bạn đang ở bước nào | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Không đồng ý bản án sơ thẩm của toà khu vực | Kháng cáo | Nộp đơn kháng cáo trong thời hạn, thường qua toà đã xử sơ thẩm; hồ sơ sẽ chuyển lên toà tỉnh |
| Bên kia kháng cáo hoặc Viện kiểm sát kháng nghị | Bị kéo vào phúc thẩm | Theo dõi thông báo của toà tỉnh, chuẩn bị ý kiến bằng văn bản |
| Vụ việc thuộc thẩm quyền sơ thẩm của toà tỉnh | Khởi kiện | Kiểm tra điều khoản thẩm quyền đã sửa đổi trước khi nộp |
| Hồ sơ đang giải quyết ở toà tỉnh cũ trước sáp nhập | Chuyển tiếp | Hỏi toà cấp tỉnh mới về nơi đang giữ hồ sơ |
| Muốn khiếu nại quyết định tố tụng của toà khu vực | Khiếu nại trong tố tụng | Gửi đúng người có thẩm quyền giải quyết theo luật; một số việc lên chánh án toà cấp tỉnh |
| Là người làm chứng, người có quyền lợi liên quan trong vụ phúc thẩm | Được triệu tập | Đến đúng giờ, mang giấy triệu tập và giấy tờ tuỳ thân |
Với vụ có giá trị lớn hoặc nhiều bên, bước phúc thẩm thường là cơ hội cuối để trình bày đầy đủ trong hai cấp xét xử; cân nhắc có người làm nghề đi cùng từ lúc chuẩn bị đơn kháng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Có thể nộp đơn khởi kiện thẳng lên toà án cấp tỉnh cho nhanh không?
Không. Thẩm quyền theo cấp do luật tố tụng quy định. Nộp vào toà tỉnh một vụ thuộc toà khu vực, toà tỉnh sẽ chuyển đơn hoặc trả lại, bạn mất thêm thời gian. Chỉ khi toà tỉnh quyết định lấy lên giải quyết theo luật thì vụ việc mới ở cấp tỉnh.
Phiên phúc thẩm ở toà tỉnh có hội thẩm nhân dân không?
Theo thủ tục thông thường, hội đồng xét xử phúc thẩm gồm các thẩm phán, không có hội thẩm nhân dân. Hội thẩm chủ yếu tham gia xét xử sơ thẩm. Thành phần cụ thể của từng phiên ghi trong quyết định đưa vụ án ra xét xử.
Toà tỉnh có được xử lại toàn bộ vụ án không?
Toà phúc thẩm xem xét phần bản án bị kháng cáo, kháng nghị và phần có liên quan. Những phần không ai kháng cáo, kháng nghị thường có hiệu lực từ khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị, trừ khi có liên quan tới phần bị kháng cáo.
Bản án phúc thẩm của toà tỉnh có hiệu lực khi nào?
Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên án. Các bên phải thi hành; việc gửi đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm không tự động làm dừng thi hành án, trừ khi người có thẩm quyền quyết định tạm đình chỉ theo luật.
Hai tỉnh hợp nhất thì trụ sở toà án tỉnh đặt ở đâu?
Trụ sở toà cấp tỉnh mới do ngành toà án quyết định, thường gắn với trung tâm hành chính của tỉnh mới. Trụ sở cũ có thể được giao cho toà khu vực sử dụng. Địa chỉ chính xác nên tra trên cổng thông tin ngành toà án hoặc thông báo gửi đương sự.
Toà tỉnh có quyền chỉ đạo thẩm phán toà khu vực xử thế nào không?
Không. Thẩm phán, hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Toà cấp trên tác động qua bản án phúc thẩm, rút kinh nghiệm và hướng dẫn nghiệp vụ chung, không được can thiệp vào việc giải quyết một vụ cụ thể đang thụ lý.