Hệ thống toà án nhân dân Việt Nam hiện nay: ba cấp toà sau ngày 1/7/2025

Từ ngày 1/7/2025, hệ thống toà án nhân dân Việt Nam được tổ chức thành ba cấp: Toà án nhân dân tối cao, toà án nhân dân cấp tỉnh (ở 34 tỉnh, thành phố) và toà án nhân dân khu vực. Toà án nhân dân cấp cao và toà án ở cấp huyện trước đây không còn. Bên cạnh hệ thống này vẫn có các toà án quân sự, tổ chức theo ngành dọc trong quân đội.

Thay đổi này đi cùng việc chính quyền địa phương chuyển sang hai cấp và việc sắp xếp lại các tỉnh, thành. Với người dân, câu hỏi thực tế là: giờ toà nào làm việc gì, hồ sơ mình đang theo đi qua những cấp nào, và tên toà ghi trên giấy tờ có nghĩa là gì. Phần dưới vẽ lại sơ đồ, đặt cạnh mô hình cũ để bạn dễ định vị, và chỉ ra những chỗ cần đối chiếu văn bản hiện hành vì chi tiết thẩm quyền vẫn đang được hướng dẫn thêm.

Ba cấp toà án nhân dân từ ngày 1/7/2025

Khung pháp lý của mô hình mới gồm Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2024, có hiệu lực từ đầu năm 2025, và luật sửa đổi, bổ sung luật này được Quốc hội thông qua tháng 6/2025, áp dụng từ ngày 1/7/2025. Lần sửa đổi năm 2025 là lần thay đổi lớn về số cấp: từ bốn tầng toà án nhân dân xuống còn ba tầng.

Ở trên cùng là Toà án nhân dân tối cao, cơ quan xét xử cao nhất. Toà tối cao không phải nơi người dân nộp đơn khởi kiện thông thường; việc chính của nó là xem xét lại các bản án đã có hiệu lực khi có căn cứ luật định, tổng kết thực tiễn xét xử, hướng dẫn các toà áp dụng pháp luật thống nhất và quản lý các toà án về mặt tổ chức.

Tầng giữa là toà án nhân dân cấp tỉnh, mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có một toà. Sau sắp xếp còn 34 toà cấp tỉnh, tương ứng 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh. Toà cấp tỉnh xét xử phúc thẩm các bản án, quyết định của toà khu vực bị kháng cáo, kháng nghị và xét xử sơ thẩm một số loại vụ việc mà luật tố tụng giao cho nó.

Tầng gần dân nhất là toà án nhân dân khu vực, lập trên cơ sở các toà ở cấp huyện cũ. Mỗi toà khu vực phụ trách một địa bàn gồm nhiều xã, phường, đặc khu. Đây là nơi giải quyết sơ thẩm phần lớn các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh thương mại, hành chính và hình sự. Với đa số người dân, cánh cửa đầu tiên khi có việc phải ra toà là toà khu vực.

Đặt mô hình cũ và mô hình mới cạnh nhau

Nhiều tài liệu trên mạng vẫn mô tả mô hình bốn cấp. Bảng dưới đặt hai mô hình cạnh nhau ở mức tổng quát để bạn đọc giấy tờ cũ không bị lẫn; thẩm quyền cụ thể từng loại việc cần đối chiếu bộ luật tố tụng đã sửa đổi.

Điểm cần nhớ: tên gọi "toà án quận", "toà án huyện" trên giấy tờ cấp trước ngày 1/7/2025 vẫn có giá trị lịch sử của nó, nhưng khi cần liên hệ hay nộp thêm tài liệu bây giờ, bạn làm việc với toà khu vực đã tiếp nhận hồ sơ từ toà cũ.

Mỗi cấp toà thường nhận loại việc gì

Toà án nhân dân khu vực. Sơ thẩm là việc chính. Tranh chấp hợp đồng, đòi nợ, ly hôn, nuôi con, chia tài sản, tranh chấp lao động cá nhân, phần lớn khiếu kiện hành chính đối với cơ quan ở địa phương và đa số vụ án hình sự đều bắt đầu ở đây. Toà khu vực cũng giải quyết nhiều việc không có tranh chấp, như yêu cầu tuyên bố một người mất tích, công nhận thuận tình ly hôn.

Toà án nhân dân cấp tỉnh. Xét xử phúc thẩm khi bản án, quyết định sơ thẩm của toà khu vực bị kháng cáo hoặc kháng nghị. Ngoài ra, luật tố tụng có thể giao cho toà cấp tỉnh sơ thẩm một số loại việc phức tạp hoặc có yếu tố đặc thù; danh mục này đã được điều chỉnh năm 2025 nên cần đối chiếu điều khoản thẩm quyền hiện hành.

Toà án nhân dân tối cao. Giám đốc thẩm, tái thẩm theo luật định, và xử phúc thẩm đối với bản án sơ thẩm của toà cấp tỉnh trong phạm vi luật sửa đổi giao. Toà tối cao cũng ban hành nghị quyết hướng dẫn áp dụng pháp luật, lựa chọn và công bố án lệ.

Toà án quân sự. Xét xử các vụ án hình sự mà bị cáo là quân nhân tại ngũ và một số đối tượng, vụ việc gắn với quân đội. Tranh chấp dân sự, ly hôn của quân nhân thì vẫn do toà án nhân dân giải quyết như mọi công dân.

Toà chuyên trách và toà án quân sự nằm ở đâu trên sơ đồ

Một hiểu lầm hay gặp là coi "toà hình sự", "toà dân sự", "toà gia đình và người chưa thành niên" là các toà án riêng biệt ngang hàng với toà cấp tỉnh. Thật ra đó là các toà chuyên trách, tức bộ phận chuyên môn bên trong một toà án. Một toà cấp tỉnh hay một toà khu vực lớn có thể có nhiều toà chuyên trách, mỗi toà phụ trách một nhóm loại việc; toà nhỏ có ít toà chuyên trách hơn và thẩm phán có thể xử nhiều loại việc.

Khi giấy triệu tập ghi tên một toà chuyên trách, bạn vẫn đang làm việc với toà án mà toà chuyên trách đó thuộc về. Địa chỉ, bộ phận nhận đơn, nơi nộp án phí thường là của toà án đó, không phải của riêng toà chuyên trách.

Toà án quân sự là một nhánh khác. Nhánh này tổ chức theo đơn vị quân đội chứ không theo địa giới hành chính, có toà án quân sự trung ương, toà án quân sự quân khu và tương đương, toà án quân sự khu vực. Về chuyên môn xét xử, toà án quân sự chịu sự giám đốc của Toà án nhân dân tối cao. Người dân bình thường hiếm khi phải làm việc với toà án quân sự, trừ khi là bị hại, người làm chứng hay người nhà trong một vụ án mà bị cáo thuộc diện do toà quân sự xét xử.

Đi song song với toà án là hệ thống Viện kiểm sát nhân dân, cũng được tổ chức lại thành ba cấp tối cao, tỉnh và khu vực. Viện kiểm sát không phải một bộ phận của toà, dù trụ sở hai cơ quan đôi khi ở gần nhau và kiểm sát viên có mặt tại nhiều phiên xử.

Một vụ việc đi qua hệ thống như thế nào

Ví dụ giả định dưới đây theo dõi một tranh chấp đòi tiền giữa hai người ở Cần Thơ để thấy các cấp toà nối với nhau ra sao. Đường đi thực tế của mỗi vụ phụ thuộc loại việc và diễn biến cụ thể.

1. Người cho vay nộp đơn khởi kiện tại toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền theo nơi cư trú của bị đơn. Toà xem xét đơn, yêu cầu sửa đổi, bổ sung nếu thiếu, rồi thụ lý khi người khởi kiện nộp tạm ứng án phí hoặc thuộc diện được miễn.
2. Toà khu vực chuẩn bị xét xử: lấy lời khai, thu thập chứng cứ, tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải. Nhiều vụ dừng ở đây vì hai bên thoả thuận được.
3. Không hoà giải được, toà khu vực mở phiên toà sơ thẩm và tuyên án.
4. Một bên không đồng ý và kháng cáo trong thời hạn luật định. Hồ sơ được chuyển lên toà án nhân dân cấp tỉnh để xét xử phúc thẩm. Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật ngay.
5. Nếu sau đó phát hiện vi phạm nghiêm trọng hoặc tình tiết mới, người có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm mới xem xét lại; đương sự chỉ có quyền gửi đơn đề nghị. Đây là thủ tục đặc biệt, không phải một cấp xét xử thứ ba.

Điều đáng chú ý trong ví dụ là người dân chỉ phải tự tìm toà ở bước đầu tiên. Các bước sau, hồ sơ đi theo đường của nó; việc của đương sự là theo dõi thông báo và nộp đúng hạn.

Những chỗ chưa nên kết luận vội

Mô hình mới vận hành chưa lâu, một số hướng dẫn chi tiết còn đang được ban hành. Dưới đây là những điểm nên kiểm tra lại trước khi dựa vào để quyết định việc gì.

• Danh mục việc sơ thẩm thuộc toà cấp tỉnh: đã có thay đổi so với trước, đọc điều khoản thẩm quyền trong bộ luật tố tụng dân sự, hình sự và luật tố tụng hành chính đã sửa đổi.
• Địa bàn mỗi toà khu vực phụ trách: được xác định theo nghị quyết thành lập; hai xã sát nhau có thể thuộc hai toà khu vực khác nhau.
• Toà chuyên trách cụ thể ở toà bạn định đến: không toà nào giống toà nào, hỏi bộ phận tiếp nhận đơn là nhanh nhất.
• Thời hạn, án phí, lệ phí: không đổi theo việc sắp xếp tổ chức, nhưng có thể đổi theo văn bản khác; xem thông báo của toà khi thụ lý.
• Hồ sơ đang giải quyết dở ở toà cũ: được chuyển tiếp theo quy định chuyển tiếp, thời hạn tố tụng có thể được tính lại trong một số trường hợp.
• Bài viết, video hướng dẫn cũ: nếu còn nói "nộp đơn ở toà quận, huyện" hay "kháng cáo lên toà cấp cao", đó là thông tin của mô hình trước đây.

Nguồn kiểm tra đáng tin là cổng thông tin của ngành toà án, thông báo niêm yết tại trụ sở toà và văn bản gửi trực tiếp cho bạn trong hồ sơ.

Đọc tên toà trên giấy tờ cho đúng

Tên toà ghi trên thông báo thụ lý, giấy triệu tập hay bản án cho bạn biết hồ sơ đang ở cấp nào. Toà khu vực thường được đặt tên theo số thứ tự kèm tên tỉnh, thành phố, chẳng hạn "Toà án nhân dân khu vực" cộng một con số và tên tỉnh. Con số chỉ là số hiệu để phân biệt các toà trong cùng tỉnh, không nói lên toà nào cao hơn toà nào.

Toà cấp tỉnh mang tên tỉnh, thành phố sau sắp xếp. Nếu tỉnh của bạn vừa hợp nhất với tỉnh khác, toà cấp tỉnh mới có thể đặt trụ sở ở thành phố khác với trước, và tên toà theo tên tỉnh mới. Giấy tờ cũ ghi tên toà tỉnh cũ không vì thế mà mất giá trị.

Khi đọc một văn bản của toà, bạn nên chép lại ba thông tin: tên đầy đủ của toà, số thụ lý hoặc số hồ sơ, và tên thẩm phán được phân công. Đó là ba thứ cán bộ toà hỏi đầu tiên khi bạn đến hay gửi văn bản. Có ba thông tin này, việc tra cứu tình trạng hồ sơ hay nộp thêm tài liệu nhanh hơn nhiều.

Với người lần đầu dính tới toà, hiểu sơ đồ ba cấp chủ yếu để khỏi hoang mang: bạn không cần biết hết mọi quy định thẩm quyền, chỉ cần biết hồ sơ của mình đang ở tầng nào và bước tiếp theo, nếu có, sẽ lên tầng nào.

Câu hỏi thường gặp

Toà án nhân dân ở huyện còn không?

Không còn. Từ ngày 1/7/2025, các toà án ở quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh trước đây kết thúc hoạt động và được thay bằng toà án nhân dân khu vực. Mỗi toà khu vực phụ trách địa bàn rộng hơn, thường gồm phần đất của nhiều huyện cũ.

Hệ thống toà án hiện nay có mấy cấp?

Toà án nhân dân có ba cấp: Toà án nhân dân tối cao, toà án nhân dân cấp tỉnh và toà án nhân dân khu vực. Ngoài ra có toà án quân sự tổ chức theo ngành dọc trong quân đội, cũng chịu sự giám đốc của Toà án nhân dân tối cao về xét xử.

Có phải toà khu vực chỉ xử việc nhỏ không?

Không nên hiểu như vậy. Toà khu vực là nơi sơ thẩm phần lớn vụ việc, kể cả nhiều vụ có giá trị lớn hay tình tiết phức tạp. Việc nào thuộc toà cấp tỉnh do luật tố tụng xác định theo tính chất vụ việc, không đơn giản theo số tiền tranh chấp.

Tỉnh sáp nhập thì toà án tỉnh cũ đi đâu?

Toà án cấp tỉnh được tổ chức lại theo tỉnh, thành phố mới. Hồ sơ của toà tỉnh cũ được tiếp nhận bởi toà cấp tỉnh mới hoặc toà có thẩm quyền theo quy định chuyển tiếp. Bạn nên xem thông báo gửi cho đương sự hoặc hỏi bộ phận tiếp nhận của toà tỉnh mới.

Toà án quân sự có xử ly hôn của bộ đội không?

Không. Toà án quân sự chủ yếu xét xử vụ án hình sự thuộc thẩm quyền của nó. Ly hôn, tranh chấp tài sản, nuôi con của quân nhân vẫn được giải quyết tại toà án nhân dân như mọi công dân, theo các quy tắc thẩm quyền thông thường.

Mô hình mới có làm thay đổi án phí không?

Việc sắp xếp tổ chức toà án tự nó không quy định lại án phí. Án phí, lệ phí toà án được tính theo văn bản riêng về án phí. Khi thụ lý, toà sẽ thông báo số tiền tạm ứng cụ thể; nếu có văn bản mới thay thế, toà áp dụng văn bản đang có hiệu lực.