Ở một toà án, người bạn gặp chia làm hai nhóm: người của toà (chánh án, thẩm phán, hội thẩm nhân dân, thẩm tra viên, thư ký, cán bộ tiếp nhận đơn) và người không thuộc toà nhưng có mặt vì vụ án (kiểm sát viên của Viện kiểm sát, luật sư, người phiên dịch, người giám định, cảnh sát hỗ trợ tư pháp, thừa phát lại). Mỗi người giữ một phần việc riêng, và luật tố tụng quy định khá rõ ai được làm gì.
Người lần đầu dính tới toà hay nhầm ở chỗ coi mọi người mặc đồng phục trong toà nhà là "người của toà", rồi hỏi kiểm sát viên chuyện nộp tạm ứng án phí, hoặc nhờ thư ký "nói giúp" với thẩm phán. Bài này vẽ bản đồ những vai đó, kèm bảng tra việc nào hỏi ai, việc nào không ai ở toà được làm cho bạn. Các bài khác trong danh mục đi sâu từng vai.
Hai nhóm người ở toà: người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng
Luật tố tụng dân sự, hình sự và hành chính đều chia người trong một vụ án thành hai nhóm lớn. Nhóm thứ nhất là người tiến hành tố tụng: những người nhân danh nhà nước để giải quyết vụ việc. Phía toà gồm chánh án, thẩm phán, hội thẩm nhân dân, thẩm tra viên và thư ký toà án; phía Viện kiểm sát gồm viện trưởng, kiểm sát viên và kiểm tra viên. Trong vụ án hình sự còn có cơ quan điều tra, nhưng khi hồ sơ đã sang toà thì người bạn gặp chủ yếu là người của toà và của Viện kiểm sát.
Nhóm thứ hai là người tham gia tố tụng: đương sự (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan), bị cáo, bị hại, người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự (thường là luật sư), người bào chữa, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch. Họ có quyền và nghĩa vụ riêng, nhưng không có quyền quyết định vụ án.
Phân biệt hai nhóm này giúp bạn hiểu một điều căn bản: người tiến hành tố tụng phải vô tư, không được đứng về phía bên nào, nên họ không tư vấn cho bạn cách thắng kiện. Người đứng về phía bạn, nói thay bạn, chỉ có thể là người bạn mời hoặc được cử theo diện trợ giúp pháp lý. Ngoài hai nhóm trên, toà còn có cán bộ, công chức làm việc hành chính như tiếp nhận đơn, văn thư, lưu trữ hồ sơ, bảo vệ cơ quan. Riêng tiền tạm ứng án phí thường được nộp tại cơ quan thi hành án dân sự theo thông báo của toà, không nộp cho cán bộ toà.
Bảng tra nhanh: ai thuộc cơ quan nào, giữ vai trò gì
Bảng dưới gom những người bạn có thể gặp từ lúc nộp đơn đến lúc nghe tuyên án. Tên gọi và cách bố trí cụ thể ở từng toà có thể khác nhau, nhất là sau khi toà án được tổ chức lại từ 1/7/2025.
| Người bạn gặp | Thuộc cơ quan nào | Việc chính trong vụ án |
|---|---|---|
| Cán bộ tiếp nhận đơn | Toà án | Nhận đơn, tài liệu, ghi sổ, ra giấy báo nhận, hướng dẫn thủ tục chung |
| Chánh án, phó chánh án | Toà án | Phân công thẩm phán, thư ký; giải quyết một số khiếu nại; quản lý toà |
| Thẩm phán | Toà án | Giải quyết vụ việc được phân công, chủ toạ hoặc tham gia xét xử |
| Hội thẩm nhân dân | Do Hội đồng nhân dân bầu, làm việc tại toà khi được phân công | Cùng thẩm phán xét xử sơ thẩm, biểu quyết ngang quyền |
| Thẩm tra viên | Toà án | Nghiên cứu, thẩm tra hồ sơ, giúp thẩm phán, nhất là ở giai đoạn xem xét lại bản án |
| Thư ký toà án | Toà án | Chuẩn bị phiên toà, ghi biên bản, lấy lời khai khi được giao, tống đạt giấy tờ |
| Kiểm sát viên | Viện kiểm sát nhân dân | Kiểm sát việc tuân theo pháp luật; thực hành quyền công tố trong vụ hình sự |
| Luật sư, trợ giúp viên pháp lý | Tổ chức hành nghề luật sư, trung tâm trợ giúp pháp lý | Bảo vệ quyền lợi cho đương sự, bào chữa cho bị can, bị cáo |
| Người phiên dịch | Do đương sự chọn hoặc toà yêu cầu | Dịch lời nói, tài liệu cho người không dùng được tiếng Việt |
| Cảnh sát hỗ trợ tư pháp | Công an nhân dân | Bảo vệ phiên toà, áp giải bị cáo, giữ trật tự |
| Thừa phát lại | Văn phòng thừa phát lại | Tống đạt giấy tờ khi toà thuê, lập vi bằng theo yêu cầu |
Điểm đáng nhớ nhất trong bảng: kiểm sát viên không phải người của toà. Họ ngồi trong phòng xử, mặc trang phục ngành, nhưng thuộc Viện kiểm sát, một cơ quan độc lập với toà án. Tương tự, cảnh sát ở phòng xử thuộc ngành công an, còn thừa phát lại là người hành nghề tại một văn phòng riêng.
Người của toà: mỗi chức danh lo phần nào
Chánh án là người điều hành. Chánh án tổ chức công việc của toà, phân công thẩm phán giải quyết từng vụ, phân công thư ký, hội thẩm. Khi bạn có khiếu nại về việc làm của thẩm phán trong một số giai đoạn, đơn thường gửi chánh án. Chánh án cũng có thể trực tiếp xét xử như một thẩm phán.
Thẩm phán là người giải quyết vụ việc. Từ lúc được phân công, thẩm phán xem đơn, thụ lý, thu thập chứng cứ theo luật, mở phiên họp hoà giải (trong vụ dân sự), quyết định đưa vụ án ra xét xử và chủ toạ phiên toà. Thẩm phán độc lập khi xét xử và chỉ tuân theo pháp luật.
Hội thẩm nhân dân là người dân ngồi ghế xét xử. Ở phiên sơ thẩm, phần lớn hội đồng xét xử gồm thẩm phán và hội thẩm. Khi nghị án, hội thẩm biểu quyết ngang quyền với thẩm phán. Ngoài phiên toà, hội thẩm không làm việc riêng với đương sự.
Thẩm tra viên là người nghiên cứu hồ sơ. Thẩm tra viên giúp thẩm phán nghiên cứu, thẩm tra hồ sơ, rõ nhất ở giai đoạn giám đốc thẩm, tái thẩm. Người dân ít khi gặp thẩm tra viên trực tiếp, nhưng có thể được thẩm tra viên mời lên làm rõ một tài liệu.
Thư ký là người bạn gặp nhiều nhất. Thư ký gọi bạn lên lấy lời khai khi được giao, gửi giấy triệu tập, kiểm tra người có mặt trước phiên toà, đọc nội quy và ghi biên bản phiên toà. Hỏi thư ký về lịch, giấy tờ cần mang, tình trạng tống đạt là hợp lý; hỏi thư ký "vụ này thắng không" là đặt nhầm câu.
Người không thuộc toà nhưng có mặt vì vụ án
Kiểm sát viên. Trong vụ hình sự, kiểm sát viên giữ quyền công tố: công bố cáo trạng, xét hỏi, luận tội, tranh luận. Trong vụ dân sự, kiểm sát viên chỉ tham gia một số phiên theo luật định và phát biểu về việc toà, đương sự có tuân theo pháp luật tố tụng hay không, chứ không bênh bên nào.
Luật sư và người bảo vệ quyền lợi. Đây là người duy nhất trong phòng xử được đứng hẳn về một phía. Họ do bạn mời, hoặc được trung tâm trợ giúp pháp lý cử nếu bạn thuộc diện được trợ giúp miễn phí. Luật sư phải đăng ký với toà mới được tham gia vụ án.
Người phiên dịch, người giám định. Người phiên dịch dịch cho người không nói, không nghe, không đọc được tiếng Việt; người giám định đưa ra kết luận chuyên môn (chữ ký, thương tật, chất lượng công trình...). Cả hai phải trung thực, khách quan và chịu trách nhiệm trước pháp luật về phần việc của mình.
Cảnh sát hỗ trợ tư pháp. Họ bảo vệ an ninh phiên toà, dẫn bị cáo đang bị tạm giam vào và ra khỏi phòng xử, xử lý người gây rối theo lệnh chủ toạ. Gia đình bị cáo hay hỏi cảnh sát chuyện gặp người thân; câu trả lời phụ thuộc quy định và quyết định tại chỗ, không phải lời hứa riêng.
Thừa phát lại. Một số toà thuê văn phòng thừa phát lại tống đạt giấy tờ. Người đến nhà bạn đưa giấy triệu tập có thể là thừa phát lại chứ không phải cán bộ toà. Giấy họ đưa vẫn có giá trị như toà gửi trực tiếp, nếu đúng thủ tục.
Việc nào nên hỏi ai
Một bảng phân việc gọn để mang theo khi đến toà. Nguyên tắc chung: hỏi về thủ tục và lịch thì hỏi người của toà; hỏi về chiến lược và quyền lợi của riêng bạn thì hỏi người bảo vệ của bạn.
- Đơn đã nộp chưa, nộp ở đâu, cần bổ sung gì: bộ phận tiếp nhận đơn hoặc thư ký được giao vụ việc.
- Lịch phiên họp, phiên toà, ngày lấy lời khai, giấy triệu tập đã gửi chưa: thư ký toà án.
- Vụ án quá lâu chưa được giải quyết, muốn khiếu nại việc làm của thẩm phán ở giai đoạn chuẩn bị: gửi đơn tới chánh án theo đúng thủ tục.
- Muốn xem, sao chụp tài liệu trong hồ sơ: làm đơn gửi toà, thường thông qua thư ký phụ trách vụ việc.
- Nên đòi gì, nên trình bày thế nào, có nên kháng cáo không: luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc người bạn nhờ bảo vệ quyền lợi.
- Không nói được tiếng Việt, cần người dịch: báo toà sớm qua thư ký để được hướng dẫn, đừng đợi tới phiên toà.
- Muốn gặp, gửi đồ cho bị cáo là người nhà tại phiên toà: hỏi cảnh sát làm nhiệm vụ và chấp hành quyết định của họ.
- Thấy toà vi phạm thủ tục tố tụng: ngoài khiếu nại tới toà, có thể gửi kiến nghị tới Viện kiểm sát cùng cấp, cơ quan có chức năng kiểm sát.
Những việc không ai ở toà được làm cho bạn
Nhiều hiểu lầm bắt nguồn từ chỗ tưởng người của toà có thể "giúp một tay". Luật đặt ra những giới hạn để giữ toà vô tư, và những giới hạn đó bảo vệ cả bạn lẫn bên kia.
- Thẩm phán, hội thẩm, thư ký, thẩm tra viên không tư vấn cho đương sự cách làm để thắng vụ án mình đang giải quyết.
- Không ai ở toà được hứa trước kết quả, "đảm bảo" thời gian xử nhanh hơn luật định, hay nhận quà, tiền từ đương sự.
- Người của toà không được gặp riêng một bên ngoài nơi làm việc, ngoài thủ tục để bàn về vụ án.
- Kiểm sát viên không phải luật sư của bị hại hay của nguyên đơn; họ phát biểu theo chức năng kiểm sát.
- Cán bộ tiếp nhận đơn không viết đơn khởi kiện thay bạn và không quyết định đơn có được thụ lý hay không.
- Cảnh sát hỗ trợ tư pháp không quyết định chuyện tại ngoại, giảm án hay chuyển trại.
Nếu ai đó ở toà hay xưng là "người quen trong toà" đề nghị giúp đổi lấy tiền, đó là dấu hiệu vi phạm hoặc lừa đảo. Đừng tham gia, giữ lại thông tin và phản ánh qua kênh chính thức của toà hoặc cơ quan chức năng.
Nhận đúng người khi đến toà
Ở toà khu vực mới sáp nhập, phòng ốc và người phụ trách có thể thay đổi. Vài thao tác đơn giản giúp bạn khỏi mất buổi vì gặp nhầm người.
- Đọc kỹ giấy triệu tập hoặc thông báo: thường có tên thẩm phán, thư ký phụ trách, địa chỉ trụ sở và phòng làm việc.
- Đến bộ phận tiếp nhận hoặc phòng thường trực, đưa giấy và hỏi đúng tên người phụ trách ghi trên giấy.
- Khi gặp, hỏi rõ chức danh của người đang làm việc với bạn: thẩm phán, thư ký hay cán bộ hành chính.
- Ghi lại tên, ngày giờ, nội dung đã trao đổi; nếu được yêu cầu nộp thêm giấy tờ thì xin hướng dẫn bằng văn bản hoặc ghi chép lại.
- Mọi tài liệu nộp vào đều xin giấy biên nhận, không gửi qua tay người không có chức trách.
- Ở phòng xử, nhìn vị trí ngồi: hội đồng xét xử ở giữa, kiểm sát viên một bên, thư ký thường ở bàn riêng phía trước, luật sư và đương sự ở hàng ghế dưới.
Vụ việc phức tạp, có tranh chấp tài sản lớn hoặc liên quan hình sự, bạn nên có người bảo vệ quyền lợi riêng. Muốn biết vụ của mình có cần luật sư không và nên chuẩn bị gì trước, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm sát viên có phải là người của toà án không?
Không. Kiểm sát viên thuộc Viện kiểm sát nhân dân, một cơ quan độc lập với toà án. Họ có mặt ở phiên toà để thực hành quyền công tố trong vụ hình sự hoặc kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong vụ dân sự, hành chính. Câu hỏi về lịch xử, giấy tờ hay án phí nên hỏi người của toà.
Có được gọi điện hỏi thẩm phán về vụ án của mình không?
Việc trao đổi với thẩm phán diễn ra theo thủ tục: lấy lời khai, phiên họp, làm việc tại trụ sở toà khi được mời. Hỏi về lịch và giấy tờ, bạn nên liên hệ thư ký phụ trách. Thẩm phán không trao đổi riêng về hướng giải quyết vụ án với một bên.
Thư ký toà án có quyền quyết định gì trong vụ án không?
Thư ký không quyết định kết quả vụ án. Họ chuẩn bị phiên toà, ghi biên bản, lấy lời khai khi được phân công, tống đạt văn bản. Tuy vậy biên bản do thư ký ghi có giá trị chứng cứ quan trọng, nên bạn cần đọc kỹ trước khi ký.
Người đến nhà đưa giấy triệu tập không phải cán bộ toà thì giấy có giá trị không?
Toà có thể gửi giấy qua bưu điện, qua chính quyền cấp xã hoặc thuê thừa phát lại tống đạt. Nếu đúng thủ tục, giấy vẫn có giá trị. Bạn nên kiểm tra nội dung, tên toà, số vụ việc, và khi nghi ngờ thì liên hệ trực tiếp toà ghi trên giấy để xác minh.
Ai ở toà có thể tư vấn miễn phí cho người không có tiền thuê luật sư?
Người của toà không tư vấn chiến lược vụ án. Nếu bạn thuộc diện được trợ giúp pháp lý như người thuộc hộ nghèo, người có công, trẻ em và một số nhóm khác theo luật, bạn có thể đề nghị trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh cử người hỗ trợ.