Thẩm tra viên là chức danh trong toà án, làm nhiệm vụ nghiên cứu, thẩm tra hồ sơ vụ việc, thu thập tài liệu khi được phân công và báo cáo kết quả kèm đề xuất cho thẩm phán, chánh án. Công việc này rõ nhất khi một bản án đã có hiệu lực bị đề nghị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.
Người dân ít khi nghe tới thẩm tra viên vì họ hiếm khi ngồi ở phiên toà. Nhưng nếu bạn từng gửi đơn đề nghị giám đốc thẩm, rất có thể một thẩm tra viên là người đầu tiên đọc toàn bộ hồ sơ của bạn. Bài này giải thích thẩm tra viên làm gì, khác thẩm phán và thư ký ở đâu, và bạn nên chuẩn bị gì nếu được mời làm việc.
Thẩm tra viên khác thẩm phán và thư ký thế nào
Cả thẩm phán, thư ký và thẩm tra viên đều là người tiến hành tố tụng trong luật tố tụng dân sự, hình sự, hành chính. Khác biệt nằm ở quyền quyết định. Thẩm phán ra quyết định và xét xử. Thư ký lo phần nghiệp vụ quanh phiên toà và biên bản. Thẩm tra viên làm phần nghiên cứu: đọc hồ sơ, đối chiếu chứng cứ, xác định vấn đề pháp lý, viết báo cáo kết luận thẩm tra kèm phương án giải quyết.
Báo cáo của thẩm tra viên không phải là quyết định. Người có thẩm quyền (thẩm phán, chánh án, hội đồng xét xử giám đốc thẩm) đọc báo cáo, có thể đồng ý hay không đồng ý, rồi tự quyết định. Tuy vậy báo cáo thẩm tra ảnh hưởng nhiều tới việc hồ sơ được nhìn nhận ra sao, nên chất lượng tài liệu bạn gửi tới giai đoạn này quan trọng.
Thẩm tra viên được tuyển chọn, bổ nhiệm theo ngạch của toà án, có yêu cầu về trình độ cử nhân luật trở lên và kinh nghiệm công tác. Luật tổ chức toà án quy định các ngạch và tiêu chuẩn cụ thể; nếu bạn quan tâm hướng nghề nghiệp này, nên đọc thẳng văn bản hiện hành và thông báo tuyển dụng của toà.
Thẩm tra viên làm những việc gì
Theo luật tố tụng, nhiệm vụ của thẩm tra viên được giao qua sự phân công của chánh án. Có thể gom thành mấy nhóm việc chính:
- Thẩm tra hồ sơ vụ việc mà bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị đề nghị, kiến nghị hoặc kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.
- Kết luận về việc thẩm tra, báo cáo kết quả với chánh án hoặc người được giao, đề xuất phương án giải quyết: có căn cứ kháng nghị hay không, vì sao.
- Thu thập tài liệu, chứng cứ có liên quan theo sự phân công, khi hồ sơ còn thiếu để đánh giá đơn đề nghị.
- Hỗ trợ thẩm phán trong hoạt động xét xử theo phân công của chánh án, như tổng hợp, nghiên cứu hồ sơ phức tạp, chuẩn bị tài liệu.
- Tham gia các công việc chuyên môn khác của toà như tổng kết thực tiễn xét xử, rà soát bản án trước khi công bố, theo quy chế từng toà.
Vì vậy thẩm tra viên chủ yếu làm việc ở những toà có thẩm quyền xem xét lại bản án và ở những toà có khối lượng hồ sơ lớn. Sau khi bỏ toà án cấp cao từ 1/7/2025, thẩm quyền giám đốc thẩm, tái thẩm được sắp xếp lại giữa các cấp; nơi tiếp nhận đơn đề nghị cụ thể bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi toà đã xử.
Khi bạn gửi đơn đề nghị giám đốc thẩm: hồ sơ đi qua tay thẩm tra viên
Một đơn đề nghị giám đốc thẩm thường đi theo trình tự: bộ phận tiếp nhận ghi sổ, kiểm tra hình thức đơn; toà rút hồ sơ vụ án từ toà đã xử; hồ sơ được giao cho người nghiên cứu, thường là thẩm tra viên hoặc thẩm phán được phân công; người nghiên cứu lập báo cáo; người có thẩm quyền quyết định kháng nghị hay trả lời không có căn cứ kháng nghị.
Ở bước nghiên cứu, thẩm tra viên đọc lại toàn bộ hồ sơ chứ không chỉ đọc đơn của bạn. Họ tìm câu trả lời cho câu hỏi: bản án có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng không, kết luận trong bản án có phù hợp với tình tiết khách quan không, có sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng pháp luật không. Đó là những căn cứ giám đốc thẩm luật nêu, không phải chuyện bạn có đồng ý với bản án hay không.
Hiểu điều này giúp bạn viết đơn đúng trọng tâm: chỉ rõ trang nào, biên bản nào, chứng cứ nào cho thấy sai sót, thay vì nhắc lại toàn bộ câu chuyện tranh chấp. Đơn càng chỉ đúng chỗ, người nghiên cứu càng dễ kiểm tra.
Sắp xếp tài liệu gửi kèm đơn để người thẩm tra đọc được ngay
Người nghiên cứu hồ sơ làm việc với nhiều tập dày. Tài liệu bạn gửi càng gọn, càng chỉ đúng chỗ, càng ít bị bỏ sót. Một cách sắp xếp đã được nhiều người làm nghề dùng:
- Trang đầu là đơn, nêu rõ bản án hoặc quyết định nào (số, ngày, toà ban hành) và bạn đề nghị xem xét phần nào của bản án.
- Liệt kê từng sai sót thành mục riêng, mỗi mục một đoạn: bản án ghi gì, vì sao bạn cho là sai, tài liệu nào chứng minh.
- Với mỗi mục, ghi số bút lục hoặc tên, ngày của tài liệu trong hồ sơ vụ án nếu bạn đã được sao chụp; người thẩm tra sẽ mở đúng trang.
- Kèm danh mục tài liệu, đánh số thứ tự khớp với số ghi trong đơn; bản sao rõ nét, không ghi chú tay lên bản sao.
- Tách riêng tài liệu mới phát hiện sau khi bản án có hiệu lực, ghi rõ ngày bạn biết tới tài liệu đó, vì yếu tố này liên quan tới tái thẩm.
- Giữ một bản đầy đủ y hệt bản gửi đi, có dấu hoặc chữ ký nhận của toà, để đối chiếu khi được mời làm việc.
Đừng gửi kèm bài viết trên mạng, ý kiến của người không liên quan hay đơn thư tố cáo cá nhân thẩm phán trộn chung với đơn đề nghị giám đốc thẩm. Mỗi loại đơn có trình tự giải quyết riêng; trộn lẫn làm hồ sơ khó đọc và chậm hơn.
Thẩm tra viên ở các loại vụ án và các cấp toà
Thẩm tra viên không chỉ làm với vụ án dân sự. Luật tố tụng hình sự và luật tố tụng hành chính cũng có thẩm tra viên trong danh sách người tiến hành tố tụng, với nhiệm vụ tương tự: nghiên cứu hồ sơ bản án bị đề nghị xem xét lại, thu thập tài liệu khi được giao, báo cáo và đề xuất. Trong vụ hình sự, hồ sơ thường dày hơn, có thêm tài liệu điều tra, biên bản hỏi cung, kết luận giám định, nên thời gian nghiên cứu cũng dài hơn.
Về nơi làm việc, thẩm tra viên tập trung ở Toà án nhân dân tối cao và toà án nhân dân cấp tỉnh, nơi có thẩm quyền xem xét lại bản án hoặc có khối lượng phúc thẩm lớn. Ở toà khu vực, công việc hỗ trợ thẩm phán có thể do thẩm tra viên hoặc thư ký đảm nhận tuỳ cách bố trí của từng toà. Số lượng và cơ cấu cụ thể không giống nhau giữa các nơi, và vẫn đang được điều chỉnh sau khi toà án tổ chức lại.
Với người dân, điều cần nhớ không phải là đếm thẩm tra viên ở đâu, mà là biết đơn của mình sẽ được một người có chuyên môn đọc toàn bộ hồ sơ. Đơn viết đúng căn cứ và có tài liệu chỉ rõ chỗ sai là cách duy nhất để tác động hợp pháp tới kết quả nghiên cứu.
Gặp thẩm tra viên: bạn được làm gì, không được làm gì
Có trường hợp thẩm tra viên mời đương sự lên trình bày thêm, hoặc gửi văn bản yêu cầu cung cấp tài liệu. Bảng dưới giúp bạn chuẩn bị đúng mực.
| Được làm | Không nên hoặc không được |
|---|---|
| Mang bản chính để đối chiếu các tài liệu đã nộp bản sao | Mang tài liệu không liên quan, kể lể chuyện cá nhân dài |
| Trình bày ngắn gọn điểm sai sót cụ thể trong bản án | Hỏi thẩm tra viên "có kháng nghị không", "khả năng được bao nhiêu" |
| Nộp bổ sung tài liệu mới có liên quan, xin biên nhận | Gửi tài liệu qua người quen, không có biên nhận |
| Đề nghị ghi ý kiến của mình vào biên bản làm việc | Ký biên bản khi chưa đọc hoặc chưa đồng ý |
| Hỏi về thủ tục, thời gian dự kiến nhận văn bản trả lời | Đưa quà, tiền, đề nghị gặp ngoài trụ sở |
Thẩm tra viên cũng phải giữ vô tư như thẩm phán. Nếu thẩm tra viên là người thân của bên kia hoặc từng tham gia vụ án ở vai khác, luật cho phép yêu cầu thay đổi. Các trường hợp từ chối, thay đổi được quy định tương tự với thư ký.
Những hiểu lầm về thẩm tra viên
"Thẩm tra viên là người quyết định kháng nghị." Không. Thẩm tra viên đề xuất, còn quyết định kháng nghị thuộc người có thẩm quyền theo luật. Một báo cáo đề xuất kháng nghị vẫn có thể không được chấp nhận, và ngược lại.
"Không ai đọc đơn giám đốc thẩm của mình." Đơn hợp lệ phải được thụ lý, nghiên cứu và trả lời bằng văn bản. Thời gian có thể dài vì phải rút hồ sơ và nghiên cứu toàn bộ, nhất là khi toà đang sắp xếp lại sau cải cách.
"Thẩm tra viên là thư ký cấp cao." Hai ngạch khác nhau, nhiệm vụ khác nhau. Thư ký phục vụ phiên toà và biên bản; thẩm tra viên làm việc nghiên cứu, đánh giá hồ sơ.
"Gửi đơn nhiều lần tới nhiều nơi sẽ được xem kỹ hơn." Đơn trùng lặp thường được gộp về một đầu mối. Gửi tràn lan dễ gây rối hồ sơ, trong khi một đơn đầy đủ, đúng nơi, có tài liệu kèm theo mới là thứ giúp thẩm tra viên làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Thẩm tra viên có ngồi ở phiên toà sơ thẩm không?
Thông thường không. Phiên toà sơ thẩm có hội đồng xét xử, thư ký, kiểm sát viên khi luật yêu cầu, đương sự và người tham gia tố tụng khác. Thẩm tra viên có thể đã hỗ trợ thẩm phán nghiên cứu hồ sơ trước đó, nhưng không có vai trò tại phiên.
Có được biết tên thẩm tra viên đang nghiên cứu đơn của mình không?
Toà thường thông báo về việc thụ lý đơn và kết quả giải quyết. Tên người nghiên cứu có thể xuất hiện trong văn bản mời làm việc hoặc yêu cầu bổ sung. Bạn có thể hỏi bộ phận tiếp nhận về tình trạng đơn, nhưng không nên tìm cách liên hệ riêng.
Thẩm tra viên yêu cầu bổ sung tài liệu mà mình không có thì sao?
Bạn trả lời bằng văn bản, nêu rõ tài liệu đó không có, vì sao không có và ai đang giữ nếu biết. Nếu tài liệu nằm ở cơ quan khác, có thể đề nghị toà thu thập. Im lặng hoặc trả lời mập mờ khiến việc nghiên cứu khó khăn hơn.
Thẩm tra viên có giống thẩm tra viên thi hành án không?
Tên gọi gần giống nhưng làm ở hai hệ thống khác nhau. Thẩm tra viên trong bài này thuộc toà án, làm việc với hồ sơ vụ án. Cơ quan thi hành án có chức danh riêng phục vụ việc thi hành bản án; khi cần, bạn nên hỏi đúng cơ quan đang giữ việc.
Báo cáo của thẩm tra viên có được gửi cho đương sự không?
Báo cáo thẩm tra là tài liệu nội bộ phục vụ việc ra quyết định. Đương sự nhận văn bản kết quả: quyết định kháng nghị hoặc thông báo không có căn cứ kháng nghị, trong đó nêu lý do. Bạn dựa vào lý do đó để cân nhắc bước tiếp theo.
Sinh viên luật muốn làm thẩm tra viên thì bắt đầu từ đâu?
Thông thường người làm thẩm tra viên đã có thời gian công tác trong ngành toà án, nhiều người đi lên từ thư ký. Bạn nên theo dõi thông báo tuyển dụng công chức của toà án và đọc tiêu chuẩn ngạch trong văn bản hiện hành để biết yêu cầu cụ thể.