Kiểm sát viên ngồi trong phòng xử nhưng không phải người của toà án: họ thuộc Viện kiểm sát nhân dân, cơ quan có hai chức năng là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Trong vụ án hình sự, kiểm sát viên là người buộc tội, đọc cáo trạng và luận tội. Trong vụ dân sự và hành chính, kiểm sát viên kiểm sát việc tuân theo pháp luật, không đại diện cho nguyên đơn hay bị đơn.
Nhiều đương sự bất ngờ khi thấy có kiểm sát viên ở phiên toà của mình, rồi lo rằng "nhà nước đứng về phía bên kia". Có người lại ngạc nhiên vì phiên toà dân sự của mình không có kiểm sát viên nào. Bài này giải thích kiểm sát viên làm gì ở từng loại vụ án, khi nào có mặt, họ phát biểu những gì và bạn có thể làm gì khi thấy hoạt động tố tụng có vi phạm.
Viện kiểm sát và toà án: hai cơ quan, hai chức năng
Ở Việt Nam, toà án là cơ quan xét xử, Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Hai cơ quan độc lập với nhau, có hệ thống riêng từ trung ương đến địa phương. Cùng đợt sắp xếp năm 2025, Viện kiểm sát cũng được tổ chức lại theo các cấp tương ứng với toà án: Viện kiểm sát nhân dân tối cao, cấp tỉnh và khu vực.
Kiểm sát viên là chức danh tư pháp của Viện kiểm sát, được bổ nhiệm theo tiêu chuẩn luật định. Khi tham gia một vụ án, kiểm sát viên là người tiến hành tố tụng, giống như thẩm phán hay thư ký, nên cũng phải vô tư và có thể bị yêu cầu thay đổi nếu có căn cứ, chẳng hạn là người thân của một bên.
Điểm quan trọng với đương sự: kiểm sát viên không quyết định bản án. Họ không biểu quyết khi hội đồng xét xử nghị án. Phát biểu của kiểm sát viên là ý kiến của Viện kiểm sát mà hội đồng xét xử xem xét, có thể chấp nhận toàn bộ, một phần hoặc không chấp nhận. Nếu không đồng ý với bản án, Viện kiểm sát có quyền kháng nghị theo luật.
Trong vụ án hình sự: người giữ quyền công tố
Công bố cáo trạng. Mở đầu phần xét hỏi, kiểm sát viên đọc bản cáo trạng hoặc quyết định truy tố, nêu hành vi bị cáo bị truy tố và tội danh. Đây là phạm vi mà toà xét xử, nguyên tắc chung là toà xét xử trong giới hạn truy tố.
Xét hỏi tại phiên toà. Sau hội đồng xét xử, kiểm sát viên hỏi bị cáo, bị hại, người làm chứng và những người khác để làm rõ tình tiết. Bị hại thường được kiểm sát viên hỏi về thiệt hại và diễn biến sự việc.
Luận tội và tranh luận. Kết thúc xét hỏi, kiểm sát viên trình bày bản luận tội: đề nghị kết tội theo toàn bộ hay một phần cáo trạng, hoặc kết luận về tội nhẹ hơn, đề nghị mức hình phạt, biện pháp tư pháp, trách nhiệm dân sự. Sau đó người bào chữa, bị cáo, bị hại tranh luận và kiểm sát viên phải đối đáp các ý kiến đó.
Rút quyết định truy tố khi có căn cứ. Nếu qua xét hỏi thấy căn cứ buộc tội không còn, kiểm sát viên có thể rút một phần hoặc toàn bộ quyết định truy tố. Hội đồng xét xử vẫn tiếp tục xem xét và quyết định theo luật.
Không phải luật sư của bị hại. Kiểm sát viên buộc tội nhân danh nhà nước, không đại diện riêng quyền lợi của bị hại. Bị hại muốn có người lo phần bồi thường của mình nên có luật sư hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp riêng.
Trong vụ án dân sự: không phải phiên nào cũng có kiểm sát viên
Luật tố tụng dân sự hiện hành giới hạn sự tham gia của Viện kiểm sát ở cấp sơ thẩm vào một số loại vụ việc, còn ở cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm thì Viện kiểm sát tham gia các phiên. Bảng dưới tóm theo nguyên lý; chi tiết bạn đối chiếu luật hiện hành.
| Loại phiên | Kiểm sát viên có mặt? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Phiên họp giải quyết việc dân sự (yêu cầu, không tranh chấp) | Có | Ví dụ yêu cầu tuyên bố mất tích, công nhận thuận tình ly hôn |
| Phiên toà sơ thẩm vụ án do toà tự thu thập chứng cứ | Có | Toà đã tiến hành thu thập chứng cứ trong quá trình giải quyết |
| Phiên toà sơ thẩm tranh chấp quyền sử dụng đất, nhà ở, tài sản công, lợi ích công cộng | Có | Nhóm tranh chấp nhạy cảm về tài sản lớn và lợi ích chung |
| Phiên toà sơ thẩm có đương sự là người chưa thành niên, mất hoặc hạn chế năng lực hành vi, khó khăn trong nhận thức | Có | Bảo đảm quyền của người yếu thế |
| Phiên toà sơ thẩm vụ tranh chấp hợp đồng thông thường giữa người trưởng thành, đương sự tự cung cấp chứng cứ | Thường không | Đây là lý do nhiều phiên dân sự không có kiểm sát viên |
| Phiên toà, phiên họp phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm | Có | Kiểm sát viên phát biểu quan điểm về việc giải quyết |
Trong vụ án hành chính, theo luật tố tụng hành chính, Viện kiểm sát tham gia các phiên toà, phiên họp. Trong vụ án lao động, kinh doanh thương mại, quy định đi theo luật tố tụng dân sự.
Ở phiên dân sự, kiểm sát viên phát biểu những gì
Ở cuối phiên toà dân sự, sau phần tranh luận, kiểm sát viên phát biểu ý kiến. Nội dung chính là việc tuân theo pháp luật tố tụng của thẩm phán, hội đồng xét xử, thư ký và của những người tham gia tố tụng từ khi thụ lý đến trước khi nghị án: thụ lý có đúng thẩm quyền không, thời hạn có bị vi phạm không, có đưa đủ người có quyền lợi liên quan vào vụ án không, việc tống đạt có hợp lệ không.
Ở cấp phúc thẩm, kiểm sát viên còn phát biểu quan điểm về việc giải quyết vụ án: đề nghị giữ nguyên, sửa hay huỷ bản án sơ thẩm. Đây là ý kiến để hội đồng xét xử tham khảo.
Với đương sự, phát biểu của kiểm sát viên có ích ở chỗ chỉ ra sai sót thủ tục mà có thể chính bạn chưa thấy. Nếu kiểm sát viên nêu toà sơ thẩm đã bỏ sót một người có quyền lợi liên quan, đó là dấu hiệu bản án có thể bị huỷ ở cấp trên. Bạn nên ghi lại những ý này, nhưng đừng coi đó là lời hứa rằng bản án sẽ theo hướng đó.
Khi thấy toà vi phạm thủ tục: gửi kiến nghị tới Viện kiểm sát
Kiểm sát hoạt động tư pháp là chức năng thường xuyên của Viện kiểm sát, không chỉ ở phiên toà. Đương sự có thể gửi đơn kiến nghị tới Viện kiểm sát cùng cấp với toà đang giải quyết khi gặp các tình huống như:
- Vụ án để quá thời hạn chuẩn bị xét xử nhiều lần mà không có quyết định gia hạn hay tạm đình chỉ hợp lệ.
- Toà trả lại đơn khởi kiện, bạn đã khiếu nại mà kết quả giải quyết vẫn không đúng luật.
- Bạn không được tống đạt các văn bản quan trọng nhưng vẫn bị coi là đã được triệu tập hợp lệ.
- Bạn đã đề nghị toà thu thập chứng cứ mà mình không tự thu thập được nhưng không được trả lời.
- Bản án sơ thẩm có vi phạm thủ tục nghiêm trọng và bạn đã hết hạn kháng cáo, muốn đề nghị Viện kiểm sát xem xét kháng nghị trong thời hạn luật cho phép.
Đơn nên ghi số thụ lý, tên toà, mốc thời gian và tài liệu kèm theo. Viện kiểm sát xem xét trong phạm vi chức năng; họ không thay toà xử lại nội dung tranh chấp. Đơn gửi kèm vẫn nên gửi đồng thời tới toà nếu nội dung là khiếu nại trong tố tụng.
Đừng nhầm kiểm sát viên với những chức danh gần giống
Kiểm tra viên. Đây cũng là chức danh của Viện kiểm sát, giúp kiểm sát viên nghiên cứu hồ sơ, lập báo cáo, ghi biên bản trong một số hoạt động. Kiểm tra viên có thể làm việc với bạn trong giai đoạn trước phiên toà, nhưng người phát biểu tại phiên là kiểm sát viên.
Điều tra viên. Điều tra viên thuộc cơ quan điều tra, thường là công an, làm việc ở giai đoạn điều tra vụ án hình sự: lấy lời khai, hỏi cung, thu thập chứng cứ. Khi vụ án đã được truy tố và chuyển sang toà, điều tra viên thường không còn có mặt, trừ khi được toà triệu tập để làm rõ một vấn đề.
Thẩm phán. Thẩm phán thuộc toà án, xét xử và ra phán quyết. Kiểm sát viên và thẩm phán có thể từng cùng học một trường, mặc trang phục trông tương tự với người ngoài, nhưng ở hai cơ quan với hai chức năng khác hẳn.
Chấp hành viên. Chấp hành viên thuộc cơ quan thi hành án dân sự, lo việc thi hành bản án sau khi có hiệu lực: xác minh tài sản, kê biên, cưỡng chế. Viện kiểm sát kiểm sát hoạt động thi hành án, nhưng người trực tiếp làm việc với bạn ở giai đoạn này là chấp hành viên.
Ứng xử với kiểm sát viên tại phiên toà
Trả lời câu hỏi ngắn và trung thực. Khi kiểm sát viên hỏi, bạn trả lời đúng câu được hỏi. Không biết thì nói không biết, không nhớ rõ thì nói không nhớ rõ, tránh suy diễn.
Đừng hỏi riêng kiểm sát viên về hướng xử. Ngoài phiên toà, kiểm sát viên không bàn với một bên về đề nghị sẽ đưa ra. Câu hỏi về thủ tục chung có thể gửi bằng văn bản tới Viện kiểm sát.
Có quyền đối đáp. Trong vụ hình sự, bị cáo và người bào chữa có quyền tranh luận lại bản luận tội. Trong vụ dân sự, nếu thấy phát biểu của kiểm sát viên chưa đúng về một sự kiện thủ tục, bạn có thể đề nghị hội đồng xét xử cho trình bày thêm.
Không quà cáp, không nhờ quen biết. Kiểm sát viên chịu quy định về đạo đức, liêm chính như người của toà. Mọi tác động ngoài thủ tục đều có thể khiến chính bạn gặp rắc rối pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phiên toà dân sự của mình không có kiểm sát viên?
Luật tố tụng dân sự chỉ yêu cầu Viện kiểm sát tham gia phiên toà sơ thẩm trong một số loại vụ án như tranh chấp đất đai, nhà ở, tài sản công, vụ có đương sự là người chưa thành niên hoặc vụ toà tự thu thập chứng cứ. Vụ tranh chấp thông thường khác có thể không có kiểm sát viên mà vẫn hợp lệ.
Kiểm sát viên có đứng về phía nguyên đơn không?
Trong vụ dân sự, không. Kiểm sát viên phát biểu về việc tuân theo pháp luật tố tụng và ở phúc thẩm thì nêu quan điểm giải quyết dựa trên hồ sơ. Ý kiến đó có thể có lợi cho bên này hay bên kia tuỳ hồ sơ, nhưng không phải là đại diện cho một bên.
Kiểm sát viên đề nghị mức án nặng thì toà có phải xử theo không?
Không bắt buộc. Hội đồng xét xử nghị án độc lập, căn cứ vào kết quả tranh tụng tại phiên toà và hồ sơ. Bản án có thể nhẹ hơn, bằng hoặc khác đề nghị của kiểm sát viên trong giới hạn luật cho phép. Nếu Viện kiểm sát không đồng ý, họ có thể kháng nghị.
Viện kiểm sát có quyền kháng nghị bản án dân sự không?
Có. Viện kiểm sát cùng cấp và cấp trên có quyền kháng nghị bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực theo thủ tục phúc thẩm, và có những chủ thể có quyền kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm theo luật. Đương sự có thể gửi đơn đề nghị Viện kiểm sát xem xét kháng nghị.
Có được yêu cầu thay đổi kiểm sát viên không?
Có, khi có căn cứ luật định như kiểm sát viên là người thân thích của đương sự, đã tham gia vụ án với tư cách khác, hoặc có căn cứ rõ ràng cho rằng không vô tư. Yêu cầu nêu bằng văn bản trước phiên toà hoặc tại phiên toà theo thủ tục; việc thay đổi do người có thẩm quyền quyết định.