Chánh án là người đứng đầu một toà án: tổ chức công việc giải quyết các vụ việc, phân công thẩm phán, hội thẩm, thẩm tra viên, thư ký cho từng vụ, quyết định thay đổi người tiến hành tố tụng trước khi mở phiên toà, giải quyết khiếu nại, tố cáo trong phạm vi luật giao. Phó chánh án giúp việc và được chánh án uỷ nhiệm làm một phần các nhiệm vụ đó.
Điều người dân hay hiểu sai là nghĩ chánh án có thể "chỉ đạo" thẩm phán xử thế này thế kia. Nguyên tắc độc lập xét xử không cho phép điều đó. Bài này giải thích chánh án được làm gì, không được làm gì, và những tình huống cụ thể mà đơn của bạn nên gửi tới chánh án thay vì gửi thẩm phán.
Chánh án ở từng cấp toà sau cải cách 2025
Từ 1/7/2025, hệ thống toà án nhân dân được tổ chức lại theo ba tầng: Toà án nhân dân tối cao, toà án nhân dân cấp tỉnh và toà án nhân dân khu vực; toà án nhân dân cấp cao và toà án cấp huyện không còn. Mỗi toà có chánh án, các phó chánh án, và ở toà lớn còn có chánh toà, phó chánh toà của các toà chuyên trách hay bộ phận chuyên môn bên trong.
Chánh án Toà án nhân dân tối cao do Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước. Chánh án các toà còn lại được bổ nhiệm theo quy định của luật tổ chức toà án, với nhiệm kỳ xác định; chi tiết về thẩm quyền bổ nhiệm và nhiệm kỳ bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành, vì luật tổ chức toà án đã được sửa đổi khi bỏ toà cấp cao và các toà cấp huyện cũ.
Chánh án thường đồng thời là thẩm phán. Khi trực tiếp xét xử một vụ, chánh án ngồi ghế chủ toạ hoặc thành viên hội đồng như mọi thẩm phán khác, và chịu chung các quy định về độc lập, khách quan. Với đương sự, điều quan trọng là phân biệt hai tư cách đó: chánh án trong vai quản lý và chánh án trong vai người xét xử vụ cụ thể.
Những việc chánh án làm trong một vụ án
Luật tố tụng dân sự, hình sự, hành chính quy định nhiệm vụ của chánh án gần giống nhau. Những việc dưới đây ảnh hưởng trực tiếp tới vụ việc của bạn:
- Phân công người giải quyết: chọn thẩm phán xem xét đơn khởi kiện, thẩm phán giải quyết vụ án, hội thẩm, thẩm tra viên, thư ký.
- Quyết định thay đổi người tiến hành tố tụng trước khi mở phiên toà, phiên họp: khi đương sự yêu cầu thay đổi thẩm phán, hội thẩm, thư ký mà có căn cứ.
- Giải quyết khiếu nại về một số quyết định trong tố tụng: điển hình là khiếu nại việc trả lại đơn khởi kiện, khiếu nại về hoạt động của người do mình quản lý.
- Kiến nghị, đề nghị xem xét lại bản án đã có hiệu lực theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm, trong phạm vi chức danh được luật trao quyền.
- Xử lý hành vi cản trở hoạt động tố tụng theo thẩm quyền, như phạt người cố ý không chấp hành yêu cầu của toà trong những trường hợp luật định.
- Tổ chức công tác chung: lịch tiếp công dân, công bố bản án, ứng dụng công nghệ, bố trí phòng xử, điều chuyển hồ sơ khi toà được sắp xếp lại.
Danh sách này giải thích vì sao phần lớn văn bản liên quan đến "ai phụ trách vụ của bạn" mang tên chánh án hoặc phó chánh án được uỷ nhiệm, dù người làm việc trực tiếp với bạn là thẩm phán và thư ký.
Giới hạn: chánh án không được can thiệp vào việc xét xử
Hiến pháp và luật tổ chức toà án đều khẳng định thẩm phán, hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của thẩm phán, hội thẩm. Nguyên tắc này áp dụng cả với chánh án: chánh án quản lý về tổ chức, có quyền phân công và kiểm tra, nhưng không được ra lệnh thẩm phán phải tuyên bản án theo một hướng.
Vì vậy, viết đơn gửi chánh án với nội dung "đề nghị chỉ đạo thẩm phán xử cho mình thắng" vừa không có kết quả, vừa có thể bị coi là đề nghị can thiệp trái luật. Nếu bạn không đồng ý với nội dung bản án, con đường đúng là kháng cáo trong thời hạn, hoặc đề nghị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm khi bản án đã có hiệu lực.
Ngược lại, chánh án hoàn toàn có thẩm quyền xem xét những vấn đề tổ chức và thủ tục: vụ án để quá thời hạn chuẩn bị xét xử mà không có lý do, thẩm phán có dấu hiệu không vô tư, cán bộ toà có thái độ không đúng mực, đơn từ gửi lên không được tiếp nhận. Đó là vùng mà đơn gửi chánh án có ý nghĩa thật.
Tình huống nào gửi đơn tới chánh án, tình huống nào không
Bảng dưới gom các tình huống người dân hay gặp. Cột cuối là hướng xử lý hợp lý hơn khi chánh án không phải người giải quyết.
| Tình huống | Gửi chánh án? | Hướng xử lý phù hợp |
|---|---|---|
| Toà trả lại đơn khởi kiện, bạn thấy lý do không đúng | Có | Khiếu nại tới chánh án toà đã trả lại đơn trong thời hạn luật định |
| Vụ án để rất lâu, quá thời hạn chuẩn bị xét xử | Có | Đơn đề nghị nêu ngày thụ lý, các mốc đã qua; có thể gửi kèm kiến nghị tới Viện kiểm sát |
| Thẩm phán là người quen của bên kia, bạn muốn đổi người trước phiên toà | Có | Đơn yêu cầu thay đổi, nêu căn cứ cụ thể theo luật tố tụng |
| Cán bộ toà có thái độ không đúng, gợi ý quà cáp | Có | Phản ánh bằng văn bản, nêu thời gian, địa điểm, sự việc |
| Không đồng ý bản án sơ thẩm vừa tuyên | Không | Kháng cáo trong thời hạn, gửi toà đã xử sơ thẩm |
| Muốn biết nên đòi bao nhiêu, nộp chứng cứ gì | Không | Hỏi luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý |
| Bản án đã có hiệu lực nhưng cho rằng sai nghiêm trọng | Tuỳ cấp | Đơn đề nghị giám đốc thẩm gửi người có thẩm quyền kháng nghị theo luật |
Với khiếu nại việc trả lại đơn khởi kiện, luật tố tụng dân sự quy định chánh án phân công một thẩm phán khác xem xét lại và ra quyết định trong thời hạn ngắn. Thời hạn khiếu nại và giải quyết cụ thể bạn đối chiếu văn bản trả lại đơn, thường được ghi ngay trong đó.
Viết đơn gửi chánh án cho đúng việc
Đơn gửi chánh án được đọc cùng hàng trăm văn bản khác. Đơn ngắn, rõ, đúng thẩm quyền được xử lý nhanh hơn đơn dài kể lể. Một khung gợi ý:
- Ghi rõ "Kính gửi: Chánh án Toà án nhân dân..." đúng tên toà đang giải quyết vụ việc sau sắp xếp 2025.
- Nêu thông tin vụ việc: số thụ lý, ngày thụ lý, tên các bên, tên thẩm phán phụ trách nếu biết.
- Ghi loại đơn ngay ở tiêu đề: khiếu nại quyết định trả lại đơn, đề nghị đẩy nhanh việc giải quyết, yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, phản ánh thái độ cán bộ.
- Trình bày sự việc theo mốc thời gian, mỗi mốc một dòng, có ngày tháng.
- Nêu điều bạn đề nghị chánh án làm, giới hạn trong thẩm quyền: xem xét lại, phân công thẩm phán khác, đôn đốc, kiểm tra.
- Kèm bản sao tài liệu liên quan: thông báo thụ lý, quyết định trả lại đơn, biên nhận các lần nộp tài liệu.
- Nộp tại bộ phận tiếp nhận của toà và xin biên nhận; giữ một bản có dấu nhận.
Nếu vụ việc có nhiều tầng tranh chấp, bạn không chắc nên khiếu nại, kháng cáo hay đề nghị giám đốc thẩm, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc nhờ người làm nghề xem hồ sơ trước khi gửi, vì chọn nhầm đường có thể làm mất thời hạn.
Chánh án và việc chuyển hồ sơ khi toà được sắp xếp lại
Đợt tổ chức lại toà án năm 2025 làm nhiều người lo hồ sơ đang giải quyết bị thất lạc hay phải nộp lại từ đầu. Theo nguyên tắc chuyển tiếp, vụ việc đang giải quyết ở các toà bị giải thể được chuyển sang toà tiếp nhận thẩm quyền, và toà tiếp nhận tiếp tục giải quyết chứ không bắt đương sự khởi kiện lại. Chánh án toà tiếp nhận là người tổ chức việc nhận hồ sơ, phân công lại thẩm phán, thư ký cho những vụ chuyển đến.
Trên thực tế, việc phân công lại có thể làm một số vụ chậm hơn dự kiến vài tuần đến vài tháng, vì thẩm phán mới cần đọc lại hồ sơ. Nếu bạn chưa nhận được thông báo nào về người phụ trách mới, có thể gửi văn bản hỏi toà tiếp nhận, ghi số thụ lý cũ và tên toà cũ. Đây là một trong những việc đơn gửi chánh án hoặc bộ phận tiếp nhận có tác dụng rõ nhất: đề nghị xác nhận vụ việc đã được tiếp nhận và ai phụ trách.
Hiểu lầm thường gặp về chánh án
"Gặp được chánh án là xong việc." Chánh án không quyết định nội dung bản án thay hội đồng xét xử. Gặp chánh án ở buổi tiếp công dân giúp bạn trình bày vướng mắc về thủ tục, nhưng không thay được các bước tố tụng.
"Đơn gửi chánh án sẽ được chánh án tự đọc và trả lời." Ở toà có nhiều đơn, bộ phận chuyên môn phân loại, đề xuất và chánh án hoặc phó chánh án được uỷ nhiệm ký văn bản trả lời. Đó là cách làm bình thường, không có nghĩa đơn bị bỏ qua.
"Phó chánh án không có quyền bằng chánh án." Khi được chánh án uỷ nhiệm, phó chánh án thực hiện nhiệm vụ đó và chịu trách nhiệm trước chánh án. Văn bản do phó chánh án ký theo uỷ nhiệm vẫn có giá trị.
"Chánh án toà tỉnh có thể ra lệnh toà khu vực sửa bản án." Bản án sơ thẩm của toà khu vực chỉ được sửa, huỷ qua thủ tục phúc thẩm hoặc thủ tục xem xét lại theo luật. Quan hệ quản lý giữa các cấp toà không thay cho thủ tục tố tụng.
Câu hỏi thường gặp
Có được xin gặp trực tiếp chánh án để trình bày vụ án không?
Các toà có lịch tiếp công dân, và lãnh đạo toà tham gia tiếp theo quy chế. Bạn có thể đăng ký trình bày vướng mắc về thủ tục, thái độ cán bộ hay việc chậm giải quyết. Chánh án không bàn riêng về hướng xử nội dung vụ án đang giải quyết.
Chánh án có quyền đổi thẩm phán đang giải quyết vụ án của mình không?
Có, trong những trường hợp luật định. Trước khi mở phiên toà, chánh án quyết định việc thay đổi thẩm phán khi có căn cứ như thẩm phán là người thân của đương sự hoặc có căn cứ cho rằng không vô tư. Không đồng ý cách xử lý thì không phải căn cứ.
Toà khu vực đã trả lời đơn mà vẫn không thoả đáng thì gửi đơn lên ai?
Tuỳ loại việc. Khiếu nại trong tố tụng có trình tự riêng, thường có cấp giải quyết tiếp theo được ghi trong luật hoặc trong văn bản trả lời. Không đồng ý bản án thì dùng kháng cáo hoặc đề nghị giám đốc thẩm. Gửi đơn tràn lan nhiều nơi thường làm việc chậm thêm.
Chánh án có phải là người ký bản án không?
Bản án do hội đồng xét xử ban hành, chủ toạ phiên toà và các thành viên ký theo quy định. Chánh án chỉ ký bản án khi chính mình ngồi trong hội đồng xét xử vụ đó. Nhiều thông báo, quyết định hành chính tố tụng khác mới mang chữ ký chánh án.
Viện kiểm sát và chánh án ai có quyền cao hơn?
Hai bên thuộc hai cơ quan khác nhau, không có quan hệ cấp trên cấp dưới. Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động của toà và có quyền kiến nghị, kháng nghị theo luật. Chánh án quản lý hoạt động của toà án.