Tiếng nói và chữ viết dùng trong tố tụng là tiếng Việt, nhưng người tham gia tố tụng có quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình; người khuyết tật nghe, nói, nhìn có quyền dùng ngôn ngữ ký hiệu hoặc chữ dành riêng. Khi đó phải có người phiên dịch. Người phiên dịch là người tham gia tố tụng, có nghĩa vụ dịch trung thực, khách quan, và phải cam đoan trước toà.
Bài này dành cho người nước ngoài là đương sự, người dân tộc thiểu số không thạo tiếng Việt, người khiếm thính, khiếm thị, và cả người nhà của họ. Bạn sẽ biết khi nào cần báo toà, ai có thể làm phiên dịch, những người không được làm, tài liệu tiếng nước ngoài phải xử lý thế nào và làm gì khi thấy lời mình bị dịch sai.
Quyền dùng ngôn ngữ của mình ở toà
Luật tố tụng dân sự, hình sự và hành chính đều có nguyên tắc chung: tiếng Việt là ngôn ngữ của tố tụng, mọi văn bản của toà lập bằng tiếng Việt, nhưng không ai bị buộc phải trình bày bằng thứ tiếng mình không hiểu rõ. Người tham gia tố tụng có quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình. Người nước ngoài, người dân tộc thiểu số, người khuyết tật nghe, nói hoặc nhìn đều được bảo vệ bởi nguyên tắc này.
Ý nghĩa thực tế rất lớn. Một bị đơn chỉ hiểu lõm bõm tiếng Việt có thể gật đầu ở phiên hoà giải mà không biết mình vừa đồng ý điều gì. Một bị cáo không hiểu cáo trạng thì không thể tự bào chữa. Người phiên dịch giúp lời nói của họ đi vào hồ sơ đúng như ý họ, và giúp họ hiểu đúng những gì toà, bên kia và kiểm sát viên nói.
Quyền này đi kèm một việc phải làm: báo cho toà biết sớm. Trong vụ dân sự, phần lớn trường hợp đương sự tự đề xuất người phiên dịch, hoặc đề nghị toà yêu cầu. Nếu chỉ đến phiên toà mới nói mình không hiểu tiếng Việt, phiên toà có thể phải hoãn và vụ án kéo dài.
Ai được làm người phiên dịch
Người có khả năng dịch hai chiều. Người phiên dịch là người có khả năng dịch từ tiếng Việt sang ngôn ngữ khác và ngược lại. Luật không đòi một tấm bằng cụ thể cho mọi trường hợp, nhưng toà sẽ xem xét khả năng thực tế. Với ngôn ngữ phổ biến, người dịch thường có bằng cấp hoặc làm việc tại tổ chức dịch thuật.
Được chọn theo một trong hai đường. Trong vụ dân sự, người phiên dịch có thể do đương sự lựa chọn hoặc các bên thoả thuận lựa chọn và được toà chấp nhận, hoặc do toà yêu cầu. Trong vụ hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm bố trí người phiên dịch khi người tham gia tố tụng không sử dụng được tiếng Việt.
Người biết ngôn ngữ ký hiệu. Với người khuyết tật nghe, nói, toà cần người biết ngôn ngữ ký hiệu hoặc cách giao tiếp riêng của người đó. Người khiếm thị cần người đọc và có thể cần tài liệu chữ nổi khi có điều kiện.
Ngoại lệ cho người thân của người khuyết tật. Nguyên tắc chung là người thân của đương sự không làm phiên dịch. Tuy nhiên, khi chỉ có người đại diện hoặc người thân biết cách giao tiếp riêng của người khuyết tật, luật tố tụng dân sự cho phép toà chấp nhận họ làm người phiên dịch. Đây là ngoại lệ có lý do, không mở rộng cho người nói ngoại ngữ.
Những người không được làm phiên dịch trong vụ án
Người phiên dịch phải từ chối hoặc bị thay đổi khi rơi vào các trường hợp sau, theo nguyên lý chung của luật tố tụng:
- Đồng thời là đương sự, người đại diện của đương sự, hoặc người thân thích của đương sự (trừ ngoại lệ với người khuyết tật nêu trên).
- Đã tham gia vụ án với tư cách khác: người bảo vệ quyền lợi của đương sự, người làm chứng, người giám định.
- Có căn cứ rõ ràng cho rằng người đó có thể không vô tư khi làm nhiệm vụ, ví dụ có quan hệ làm ăn với một bên, hoặc nhận tiền từ một bên để dịch theo hướng có lợi.
- Đã từng là người tiến hành tố tụng trong chính vụ án đó.
Nếu thấy người phiên dịch của bên kia thuộc một trong các trường hợp trên, bạn có quyền yêu cầu thay đổi. Yêu cầu nên nêu bằng văn bản, kèm lý do cụ thể, gửi toà trước phiên toà hoặc nêu tại phiên toà trước khi bắt đầu xét hỏi theo thủ tục.
Cam đoan, dịch trung thực và trách nhiệm khi dịch sai
Trước khi làm việc tại phiên toà, người phiên dịch được giải thích quyền, nghĩa vụ và phải cam đoan dịch đúng nghĩa. Trong lúc dịch, họ được đề nghị người đang nói giải thích thêm từ ngữ chưa rõ, nhưng không được tự thêm, bớt, diễn giải theo ý mình. Họ cũng không được tiếp xúc với người tham gia tố tụng khác theo cách làm ảnh hưởng tới sự trung thực, khách quan.
Người phiên dịch cố ý dịch sai có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định về hành vi cung cấp tài liệu sai sự thật hoặc khai báo gian dối trong tố tụng. Ngoài trách nhiệm hình sự, bản án dựa trên lời dịch sai có thể bị xem xét lại khi phát hiện.
Với người được dịch, có vài cách tự bảo vệ: nói câu ngắn, dừng để người phiên dịch kịp dịch; khi không chắc lời mình đã được dịch đúng, đề nghị hội đồng xét xử cho dịch lại hoặc hỏi lại; trước khi ký biên bản, đề nghị người phiên dịch dịch lại toàn bộ biên bản sang ngôn ngữ của mình. Nếu phát hiện sai lệch sau phiên toà, ghi rõ trong đơn yêu cầu sửa đổi biên bản hoặc trong đơn kháng cáo.
Trong vụ án hình sự: phiên dịch là điều kiện của quyền bào chữa
Với người bị buộc tội, phiên dịch không chỉ là chuyện thuận tiện. Bị can, bị cáo có quyền được biết mình bị buộc tội về hành vi gì, được nhận cáo trạng, quyết định đưa vụ án ra xét xử, được trình bày lời khai, đưa ra chứng cứ, tranh luận và nói lời sau cùng. Không hiểu ngôn ngữ của phiên toà thì những quyền đó chỉ còn trên giấy. Vì vậy luật tố tụng hình sự đặt trách nhiệm bố trí người phiên dịch lên cơ quan tiến hành tố tụng, ở mọi giai đoạn từ điều tra, truy tố đến xét xử.
Trong thực tế, người thân của bị cáo là người nước ngoài hoặc người dân tộc thiểu số nên chủ động báo với người bào chữa và với toà ngay khi nhận quyết định đưa vụ án ra xét xử, nêu rõ ngôn ngữ, phương ngữ người đó dùng. Một số ngôn ngữ dân tộc có nhiều phương ngữ khác nhau giữa các vùng; người phiên dịch không cùng phương ngữ có thể hiểu sai những chi tiết nhỏ nhưng quan trọng.
Bị hại, người làm chứng không nói được tiếng Việt cũng được bố trí người phiên dịch. Nếu bạn là bị hại người nước ngoài, ngoài người phiên dịch tại phiên, nên có người bảo vệ quyền lợi để theo sát phần bồi thường và các thủ tục liên quan.
Tài liệu bằng tiếng nước ngoài: phải xử lý gì trước khi nộp
Ngoài phiên dịch lời nói, tài liệu bằng tiếng dân tộc thiểu số hoặc tiếng nước ngoài nộp cho toà phải kèm bản dịch tiếng Việt hợp lệ. Bảng dưới tóm các tình huống hay gặp; chi tiết về hợp pháp hoá và miễn hợp pháp hoá bạn đối chiếu quy định hiện hành.
| Loại tài liệu | Cần làm gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hợp đồng ký bằng tiếng Anh giữa hai doanh nghiệp | Dịch sang tiếng Việt, bản dịch được công chứng hoặc chứng thực | Nếu hợp đồng song ngữ, vẫn nên đối chiếu điều khoản ngôn ngữ ưu tiên |
| Giấy tờ do cơ quan nước ngoài cấp (giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn...) | Hợp pháp hoá lãnh sự, trừ trường hợp được miễn theo điều ước, rồi dịch và chứng thực bản dịch | Thủ tục mất thời gian, nên chuẩn bị từ sớm |
| Tin nhắn, email bằng tiếng nước ngoài làm chứng cứ | Trích xuất, in kèm bản dịch hợp lệ, nêu nguồn và thời điểm | Bản dịch tự làm không có chứng thực dễ bị bên kia phản đối |
| Văn bản viết bằng chữ dân tộc thiểu số | Kèm bản dịch tiếng Việt có chứng thực | Có thể cần người biết chữ đó xác nhận tại toà |
| Ghi âm, ghi hình nói tiếng nước ngoài | Kèm văn bản ghi lại nội dung và bản dịch, nêu xuất xứ | Toà có thể yêu cầu giám định hoặc người phiên dịch nghe lại |
Phân biệt rõ: người dịch tài liệu (dịch thuật) và người phiên dịch tại phiên (dịch nói) có thể là hai người khác nhau. Bản dịch tài liệu nộp kèm hồ sơ; người phiên dịch tại phiên được toà triệu tập và cam đoan tại phiên.
Chuẩn bị khi bạn hoặc người nhà cần phiên dịch
Một vài bước chuẩn bị giúp tránh hoãn phiên và tránh hiểu lầm tốn kém.
- Ngay khi nhận văn bản đầu tiên của toà, báo bằng văn bản rằng mình (hoặc người nhà) không sử dụng được tiếng Việt, nêu ngôn ngữ cần dịch.
- Nếu muốn tự đề xuất người phiên dịch, chọn người không phải người thân, không có quan hệ với bên kia, ghi họ tên, ngôn ngữ, giấy tờ tuỳ thân và gửi toà để được chấp nhận.
- Hỏi toà về việc chi trả chi phí phiên dịch trong vụ của mình; nguyên tắc chịu chi phí khác nhau giữa các loại vụ án và tuỳ ai yêu cầu.
- Chuẩn bị trước bảng tên riêng, thuật ngữ chuyên ngành, con số quan trọng để người phiên dịch nắm.
- Đến sớm buổi làm việc để người phiên dịch làm quen giọng nói, cách diễn đạt của người cần dịch.
- Khi ký bất kỳ biên bản nào, yêu cầu dịch lại toàn văn trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài bị kiện ở Việt Nam có được toà cử phiên dịch miễn phí không?
Trong vụ dân sự, người phiên dịch thường do đương sự chọn hoặc toà yêu cầu, và chi phí phiên dịch tuân theo quy định về chi phí tố tụng, thường do bên yêu cầu chịu trừ khi có thoả thuận hoặc quy định khác. Trong vụ hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng phải bố trí người phiên dịch. Bạn nên hỏi toà ngay từ đầu.
Con cái biết tiếng Việt có làm phiên dịch cho cha mẹ ở toà được không?
Thông thường không, vì người thân thích của đương sự thuộc diện không được làm người phiên dịch để bảo đảm khách quan. Ngoại lệ là khi cha mẹ là người khuyết tật nghe, nói, nhìn và chỉ có người thân biết cách giao tiếp riêng với họ; khi đó toà có thể chấp nhận.
Người dân tộc thiểu số nói được tiếng Việt cơ bản có nên yêu cầu phiên dịch không?
Nếu bạn không chắc mình hiểu đầy đủ các thuật ngữ pháp lý và lời trình bày nhanh tại phiên toà, nên yêu cầu. Quyền dùng tiếng dân tộc mình là quyền của bạn, không phải ưu đãi. Hiểu sai một câu trong phiên hoà giải có thể dẫn tới cam kết mà bạn không muốn.
Dịch thuật công chứng và phiên dịch tại toà khác nhau thế nào?
Dịch thuật công chứng là dịch văn bản viết, bản dịch được chứng thực chữ ký người dịch để nộp làm tài liệu. Phiên dịch tại toà là dịch lời nói trực tiếp trong các buổi làm việc và phiên toà, người dịch được toà triệu tập và cam đoan. Một vụ án có thể cần cả hai.
Phát hiện người phiên dịch dịch sai sau khi phiên toà đã xong thì làm gì?
Bạn yêu cầu xem biên bản phiên toà và đề nghị sửa đổi, bổ sung trong thời hạn luật cho phép, nêu rõ đoạn bị dịch sai. Nếu bản án đã tuyên, đưa nội dung này vào đơn kháng cáo. Trường hợp có dấu hiệu cố ý dịch sai, có thể tố giác để cơ quan có thẩm quyền xem xét.