Trong phòng xử, luật sư là người duy nhất được đứng hẳn về một phía. Tuỳ loại vụ án và người mời, luật sư có thể giữ vai người bào chữa cho bị can, bị cáo; người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự; hoặc người đại diện theo uỷ quyền của đương sự trong vụ dân sự. Luật sư không thuộc toà án và chỉ tham gia vụ án sau khi đăng ký với cơ quan tiến hành tố tụng.
Người lần đầu ra toà thường gặp hai câu hỏi: luật sư của mình được làm gì và khác với người của toà ở đâu; luật sư bên kia có quyền gì với mình. Bài này trả lời cả hai, kèm những trường hợp pháp luật bắt buộc phải có người bào chữa và những việc luật sư không được làm theo quy định nghề nghiệp.
Vì sao luật sư khác mọi người khác ở phiên toà
Thẩm phán, hội thẩm, thư ký, kiểm sát viên đều là người tiến hành tố tụng, phải vô tư. Người phiên dịch, người giám định phải khách quan. Chỉ có luật sư và những người bảo vệ quyền lợi của đương sự được phép bênh vực một bên, tìm mọi căn cứ hợp pháp có lợi cho bên mình và phản bác lập luận của phía bên kia. Đó là cốt lõi của nguyên tắc tranh tụng: sự thật được tìm ra qua việc các bên đưa chứng cứ, đối đáp trước một hội đồng xét xử trung lập.
Điều này cũng giải thích vì sao người của toà không tư vấn cho bạn. Họ không thể vừa xét xử vừa hướng dẫn một bên. Khoảng trống đó chỉ luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc người bạn nhờ làm người bảo vệ quyền lợi mới lấp được.
Luật sư hành nghề trong tổ chức hành nghề luật sư hoặc hành nghề với tư cách cá nhân, là thành viên một đoàn luật sư, chịu sự điều chỉnh của Luật Luật sư và quy tắc đạo đức, ứng xử nghề nghiệp. Trợ giúp viên pháp lý làm việc tại trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước, tham gia tố tụng miễn phí cho người thuộc diện được trợ giúp.
Các vai luật sư có thể giữ trong vụ án
Cùng là luật sư nhưng mỗi vai có quyền khác nhau. Bảng dưới tóm theo nguyên lý của luật tố tụng.
| Vai | Loại vụ án | Bảo vệ ai | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| Người bào chữa | Hình sự | Người bị buộc tội: người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bị cáo | Tham gia từ giai đoạn sớm, được gặp người bị tạm giam theo quy định |
| Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự | Hình sự (bị hại, nguyên đơn dân sự...), dân sự, hành chính, lao động | Bị hại, nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi liên quan | Được hỏi, tranh luận, đưa chứng cứ, nhưng không thay đương sự định đoạt yêu cầu |
| Người đại diện theo uỷ quyền | Dân sự, hành chính, lao động (không áp dụng thay bị cáo trong vụ hình sự) | Đương sự uỷ quyền | Thay mặt đương sự trong phạm vi uỷ quyền, kể cả ký văn bản nếu được giao; một số việc như ly hôn không được uỷ quyền |
| Người bào chữa được chỉ định | Hình sự, khi thuộc diện bắt buộc | Bị can, bị cáo không tự mời được | Do đoàn luật sư phân công hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý cử theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng |
Một luật sư có thể vừa là người đại diện theo uỷ quyền vừa là người bảo vệ quyền lợi cho cùng một đương sự? Luật tố tụng dân sự có quy định về chuyện kết hợp vai và giới hạn của nó; khi mời luật sư, bạn nên hỏi rõ luật sư sẽ tham gia với tư cách nào và vì sao.
Khi nào bắt buộc phải có người bào chữa
Tội có mức hình phạt cao nhất rất nặng. Luật tố tụng hình sự quy định bị can, bị cáo về tội mà mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình phải có người bào chữa. Nếu họ hoặc người đại diện, người thân không mời, cơ quan tiến hành tố tụng phải yêu cầu chỉ định.
Người dưới 18 tuổi. Người bị buộc tội dưới 18 tuổi luôn thuộc diện bắt buộc có người bào chữa, bất kể tội danh. Đây là một trong những bảo đảm riêng cho người chưa thành niên trong tố tụng.
Người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần. Người có nhược điểm về thể chất mà không tự bào chữa được, người có nhược điểm về tâm thần cũng thuộc diện bắt buộc.
Được yêu cầu thay đổi hoặc từ chối. Người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân của họ có quyền yêu cầu thay đổi hoặc từ chối người bào chữa được chỉ định. Cách xử lý từng trường hợp, nhất là với người dưới 18 tuổi hoặc người có nhược điểm về tâm thần, theo quy định cụ thể của luật tố tụng hình sự; nên hỏi rõ cơ quan đang giải quyết vụ án và đề nghị ghi nhận ý kiến bằng văn bản.
Luật sư tham gia vụ án như thế nào
Ký hợp đồng dịch vụ pháp lý chưa đủ để luật sư bước vào hồ sơ. Luật sư phải đăng ký với cơ quan đang giải quyết vụ án. Quy trình chung:
- Bạn (hoặc người thân của người bị buộc tội) ký hợp đồng hoặc giấy yêu cầu luật sư với tổ chức hành nghề hay luật sư hành nghề cá nhân.
- Luật sư chuẩn bị hồ sơ đăng ký: thẻ luật sư, giấy yêu cầu luật sư của khách hàng hoặc văn bản cử của trung tâm trợ giúp pháp lý, các giấy tờ khác theo luật tố tụng từng loại vụ án.
- Luật sư nộp hồ sơ đăng ký tại cơ quan đang thụ lý: cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc toà án tuỳ giai đoạn.
- Cơ quan tiến hành tố tụng kiểm tra; nếu đủ điều kiện, vào sổ đăng ký hoặc thông báo việc đăng ký, từ chối thì phải nêu lý do bằng văn bản.
- Sau khi được ghi nhận, luật sư được xem, ghi chép, sao chụp hồ sơ theo quy định, được thông báo lịch làm việc, phiên toà.
Bạn nên báo cho thư ký hoặc toà biết mình đã có luật sư, để các văn bản liên quan được gửi cả cho luật sư nếu luật cho phép. Thay luật sư giữa chừng thì làm thủ tục đăng ký lại với luật sư mới.
Làm việc với luật sư của mình trước ngày xử
Luật sư chỉ bảo vệ tốt khi có đủ thông tin. Những việc dưới đây thuộc phần của bạn, và thường quyết định chất lượng phần trình bày tại phiên hơn là tài ăn nói của luật sư:
- Kể đầy đủ sự việc, kể cả chi tiết bất lợi cho mình. Luật sư biết trước thì chuẩn bị được cách đối đáp; bị bên kia đưa ra bất ngờ tại phiên mới là điều nguy hiểm.
- Giao bản sao mọi văn bản toà, cơ quan tố tụng đã gửi cho bạn, theo thứ tự thời gian, kèm ngày bạn nhận.
- Thống nhất trước điều bạn muốn đạt và giới hạn có thể nhân nhượng, nhất là khi có khả năng hoà giải tại phiên.
- Hỏi rõ luật sư sẽ tham gia với tư cách nào, ai trong tổ chức hành nghề trực tiếp ra toà, và cách liên lạc khi có giấy mới.
- Thống nhất ai sẽ trả lời câu hỏi nào tại phiên: có những câu chỉ bạn trả lời được vì là sự việc bạn trực tiếp biết.
- Đọc lại bản luận cứ hoặc văn bản trình bày ý kiến luật sư định nộp, để chắc các sự kiện ghi trong đó đúng với điều bạn biết.
Luật sư bên kia: được làm gì với bạn
Được hỏi bạn tại phiên toà. Ở phần xét hỏi, sau hội đồng xét xử, luật sư của bên kia được hỏi bạn về những vấn đề liên quan đến vụ án. Câu hỏi đi theo sự điều khiển của chủ toạ. Câu hỏi không liên quan, trùng lặp hoặc mang tính xúc phạm có thể bị chủ toạ gạt đi.
Được đưa chứng cứ và phản bác lập luận của bạn. Đó là việc của họ, không phải hành vi thù địch cá nhân. Bạn đáp lại bằng chứng cứ và lý lẽ, qua chính mình hoặc luật sư của mình.
Có thể liên hệ để thương lượng ngoài phiên toà. Luật sư bên kia có thể đề nghị gặp để bàn phương án hoà giải. Bạn không bắt buộc phải gặp. Nếu gặp, nên có người bảo vệ của mình đi cùng hoặc ít nhất ghi lại nội dung, và không ký bất kỳ văn bản nào khi chưa hiểu rõ.
Không được lừa dối hay đe doạ bạn. Luật sư phải trung thực, tôn trọng sự thật. Lời đe doạ, gây áp lực trái pháp luật từ bất kỳ ai, kể cả luật sư, bạn có quyền phản ánh tới đoàn luật sư nơi người đó là thành viên.
Những việc luật sư không được làm
Luật Luật sư và quy tắc đạo đức nghề nghiệp đặt ra nhiều điều cấm. Biết trước giúp bạn nhận ra dấu hiệu bất thường khi tìm người bảo vệ:
- Nhận bảo vệ cho hai khách hàng có quyền lợi đối lập trong cùng một vụ án.
- Cố ý cung cấp tài liệu sai sự thật, xúi giục người khác khai sai hoặc khởi kiện không có căn cứ.
- Tiết lộ thông tin của khách hàng biết được khi hành nghề, trừ khi khách hàng đồng ý hoặc luật quy định khác.
- Sách nhiễu, lừa dối khách hàng, nhận hoặc đòi thêm tiền, lợi ích ngoài thoả thuận.
- Móc nối, quan hệ với người tiến hành tố tụng để làm sai lệch kết quả giải quyết vụ án.
- Hứa hẹn kết quả thắng kiện như một cam kết; luật sư giỏi nói về khả năng và rủi ro, không bán lời bảo đảm.
Nếu ai đó tự xưng luật sư nhưng không xuất trình được thẻ luật sư, hoặc gợi ý "lo" với thẩm phán, bạn nên dừng lại. Kiểm tra tư cách hành nghề qua đoàn luật sư nơi người đó đăng ký là bước đơn giản mà nhiều người bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Không có luật sư thì có ra toà được không?
Được. Trong vụ dân sự, hành chính, lao động, đương sự tự bảo vệ hoặc nhờ người khác đủ điều kiện làm người bảo vệ quyền lợi. Trong vụ hình sự, bị cáo tự bào chữa được, trừ các trường hợp luật bắt buộc có người bào chữa. Vụ phức tạp hoặc giá trị lớn thì nên có người làm nghề.
Người không có tiền thuê luật sư có cách nào được bảo vệ không?
Người thuộc diện trợ giúp pháp lý như người thuộc hộ nghèo, người có công với cách mạng, trẻ em, người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn và một số nhóm khác có thể đề nghị trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cử người tham gia tố tụng miễn phí.
Luật sư có được gặp thẩm phán riêng để trình bày không?
Luật sư làm việc với thẩm phán theo thủ tục tố tụng: nộp văn bản, tham gia phiên họp, phiên toà, làm việc tại trụ sở khi được mời. Gặp riêng ngoài thủ tục để tác động kết quả là vi phạm, có thể bị xử lý kỷ luật nghề nghiệp và hơn thế. Lời hứa "quen thẩm phán" là dấu hiệu đáng ngờ.
Luật sư bên kia hỏi những câu mình không muốn trả lời thì sao?
Bạn có thể đề nghị chủ toạ xem xét nếu câu hỏi không liên quan đến vụ án hoặc xúc phạm. Với câu hỏi liên quan, nên trả lời trung thực, ngắn gọn; không biết thì nói không biết. Trong vụ hình sự, bị cáo có quyền trình bày lời khai và không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình.
Đổi luật sư giữa chừng có ảnh hưởng tới vụ án không?
Bạn có quyền chấm dứt hợp đồng với luật sư theo thoả thuận và mời người khác. Luật sư mới phải đăng ký lại và cần thời gian đọc hồ sơ. Đổi sát ngày xử có thể dẫn tới đề nghị hoãn phiên toà, và toà không phải lúc nào cũng chấp nhận.