Nghị án là giai đoạn hội đồng xét xử vào phòng riêng để quyết định toàn bộ vụ án; chỉ thành viên hội đồng được có mặt, mọi vấn đề được biểu quyết theo đa số, hội thẩm biểu quyết trước và thẩm phán biểu quyết sau cùng, người có ý kiến khác được trình bày bằng văn bản để lưu vào hồ sơ. Kết quả được ghi vào biên bản nghị án, các thành viên ký trước khi ra tuyên án.
Với người ngồi ngoài chờ, nghị án là quãng thời gian khó chịu nhất của phiên toà: cửa đóng, không ai biết bên trong bàn gì, có khi mười lăm phút, có khi phải hẹn hôm khác mới tuyên. Bài này mô tả những gì diễn ra phía sau cánh cửa theo quy định tố tụng, và vai trò cụ thể của hội thẩm ở đó.
Ai được ở trong phòng nghị án
Phòng nghị án là không gian chỉ dành cho thành viên hội đồng xét xử: thẩm phán và hội thẩm. Thư ký phiên toà, kiểm sát viên, luật sư, đương sự, bị cáo đều không được vào. Ngay cả chánh án toà án cũng không được bước vào để góp ý về một vụ án đang nghị. Quy tắc này bảo đảm quyết định là của hội đồng, không bị ai tác động trong giây phút cuối.
Thành viên dự khuyết không tham gia biểu quyết khi chưa thay thế thành viên chính. Trong thực tế, cách bố trí người dự khuyết trong lúc nghị án theo quy chế của toà, nhưng nguyên tắc là chỉ những người đang chính thức trong hội đồng mới có quyền nghị và biểu quyết.
Điện thoại và các kênh liên lạc ra ngoài trong lúc nghị án là vấn đề nhạy cảm. Nhiều toà yêu cầu thành viên hội đồng không liên lạc với bên ngoài về vụ án trong thời gian này. Với hội thẩm, đây là phần của nghĩa vụ giữ bí mật nghị án: không nhắn tin cho người nhà về chuyện đang bàn, không hỏi ý kiến ai ngoài hội đồng.
Nghị án diễn ra theo trình tự nào
Các bộ luật tố tụng quy định nguyên tắc; cách tổ chức cụ thể mỗi hội đồng có thể khác. Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến, giúp bạn hình dung.
- Thẩm phán chủ toạ nêu lần lượt các vấn đề cần giải quyết: trong án dân sự là từng yêu cầu của các bên; trong án hình sự là có tội hay không, tội gì, hình phạt, trách nhiệm dân sự, vật chứng, án phí.
- Hội đồng xem lại chứng cứ đã được kiểm tra, xem xét tại phiên toà và kết quả tranh tụng. Nguyên tắc là chỉ dựa vào những gì đã được đưa ra xem xét tại phiên, không dựa vào thông tin bên ngoài.
- Thảo luận từng vấn đề. Hội thẩm phát biểu trước để ý kiến của mình không bị ảnh hưởng bởi quan điểm của thẩm phán.
- Biểu quyết từng vấn đề theo đa số: hội thẩm biểu quyết trước, thẩm phán biểu quyết sau cùng.
- Người có ý kiến thiểu số có quyền viết ý kiến của mình bằng văn bản để lưu hồ sơ vụ án.
- Lập biên bản nghị án ghi ý kiến thảo luận và quyết định; các thành viên ký tên tại phòng nghị án.
- Soạn bản án hoặc phần quyết định để tuyên; hội đồng trở lại phòng xử và tuyên án công khai.
Nếu trong lúc nghị án hội đồng thấy có tình tiết chưa được xét hỏi hoặc xét hỏi chưa đầy đủ, hội đồng có thể quyết định trở lại phần xét hỏi và tranh luận. Lúc đó cửa mở, phiên toà tiếp tục như cũ.
Vì sao hội thẩm biểu quyết trước
Thứ tự biểu quyết không phải chuyện hình thức. Thẩm phán là người làm nghề, có uy tín chuyên môn trong mắt hội thẩm. Nếu thẩm phán nêu hướng xử của mình trước, hai hội thẩm rất dễ gật đầu theo, nhất là hội thẩm mới. Quy định để hội thẩm phát biểu và biểu quyết trước nhằm giữ cho ý kiến của họ thật sự là ý kiến độc lập.
Điều này đòi hỏi hội thẩm phải chuẩn bị. Một hội thẩm đọc kỹ hồ sơ, ghi chú trong lúc xét hỏi, sẽ có lập luận để nói trước. Một hội thẩm không chuẩn bị sẽ lúng túng, và thứ tự biểu quyết khi đó mất ý nghĩa. Vì vậy các lớp bồi dưỡng cho hội thẩm thường dành thời gian luyện cách trình bày nhận định ngắn gọn: chứng cứ nào thuyết phục mình, chứng cứ nào mình còn nghi ngờ, và mình đề xuất giải quyết ra sao.
Biểu quyết theo đa số cũng có hệ quả rõ: trong hội đồng ba người, hai hội thẩm cùng ý là đủ thành đa số. Trong hội đồng năm người gồm hai thẩm phán và ba hội thẩm, ba hội thẩm cùng ý là đủ. Đó là lý do khi nói hội thẩm "ngang quyền", luật không nói suông.
Ý kiến thiểu số: viết ra để làm gì
Bảo vệ người có ý kiến khác. Hội thẩm không đồng ý với đa số có quyền và nên ghi ý kiến của mình bằng văn bản. Văn bản này lưu trong hồ sơ, chứng minh rằng họ đã cân nhắc khác và không chịu trách nhiệm về phần quyết định mà họ phản đối.
Giúp cấp trên xem xét lại. Khi có kháng cáo, kháng nghị, toà cấp trên đọc hồ sơ và có thể thấy ý kiến thiểu số. Một lập luận thiểu số chặt chẽ đôi khi chính là điểm mà cấp phúc thẩm dựa vào để sửa án.
Không công bố tại phiên toà. Ý kiến thiểu số không được đọc lên khi tuyên án. Bản án tuyên theo quyết định của đa số, đương sự không biết ai biểu quyết thế nào. Đây là phần của bí mật nghị án.
Viết ngắn, có căn cứ. Một ý kiến thiểu số tốt nêu rõ vấn đề không đồng ý, chứng cứ hoặc quy định mình dựa vào, và cách giải quyết mình đề xuất. Không cần dài, nhưng phải đọc hiểu được khi người khác mở hồ sơ ra sau này.
Nghị án kéo dài và hẹn ngày tuyên án
Vụ đơn giản có thể nghị án trong vòng một buổi. Vụ phức tạp, nhiều yêu cầu, nhiều bị cáo, nhiều chứng cứ mâu thuẫn thì hội đồng cần nhiều thời gian hơn. Các bộ luật tố tụng cho phép kéo dài thời gian nghị án trong giới hạn nhất định và yêu cầu hội đồng thông báo cho những người tham gia tố tụng giờ, ngày, địa điểm tuyên án. Thời hạn tối đa cụ thể bạn đối chiếu quy định hiện hành của từng loại việc.
Với đương sự, nghị án lâu không phải dấu hiệu tốt hay xấu cho bên nào. Nó thường chỉ cho thấy hội đồng đang cân nhắc kỹ những điểm khó, hoặc phải tính toán số liệu như chia tài sản, tính lãi, tính bồi thường. Điều bạn nên làm là ghi lại ngày giờ tuyên án được thông báo và có mặt đúng hẹn.
Nếu không đến được buổi tuyên án, bản án vẫn được tuyên và toà gửi bản án cho bạn theo quy định. Thời hạn kháng cáo được tính theo quy định của từng bộ luật, có trường hợp tính từ ngày tuyên án, có trường hợp tính từ ngày nhận được bản án đối với người vắng mặt. Đây là chi tiết rất đáng hỏi lại với thư ký toà để khỏi lỡ quyền kháng cáo.
Sau cánh cửa là phần tuyên án
Khi hội đồng trở lại phòng xử, mọi người trong phòng đứng dậy nghe tuyên án, trừ người được chủ toạ cho phép ngồi vì lý do sức khoẻ. Chủ toạ hoặc một thành viên khác trong hội đồng đọc bản án hoặc phần quyết định. Hội thẩm có mặt đầy đủ trên bục khi tuyên án, vì bản án là quyết định chung của cả hội đồng.
Bản án được tuyên công khai, kể cả trong những vụ phải xét xử kín để giữ bí mật hay bảo vệ người chưa thành niên. Phần được đọc gồm nhận định của toà và quyết định; với vụ dài, toà có thể chỉ đọc phần quyết định để tiết kiệm thời gian. Sau khi tuyên, chủ toạ thường giải thích quyền kháng cáo và thời hạn kháng cáo cho những người có mặt. Người không biết tiếng Việt được phiên dịch phần tuyên án.
Đây là lúc bạn nên tập trung nghe phần quyết định, ghi lại những con số và nghĩa vụ chính, rồi sau đó đọc kỹ bản án khi nhận được. Phản ứng gay gắt ngay tại phòng xử không thay đổi được kết quả mà còn có thể bị xử lý vì vi phạm nội quy. Nếu không đồng ý, con đường đúng là kháng cáo trong thời hạn luật định.
Ví dụ giả định: hội đồng chia ý về mức bồi thường
Ví dụ giả định: một vụ tranh chấp bồi thường thiệt hại do va chạm giao thông ở Đồng Tháp. Hội đồng gồm một thẩm phán và hai hội thẩm. Về việc bị đơn có lỗi, cả ba thống nhất. Về mức bồi thường thu nhập bị mất của nguyên đơn, có ý kiến khác nhau vì nguyên đơn làm nghề tự do, không có bảng lương.
Một hội thẩm là cán bộ hội nông dân đề nghị tính theo thu nhập thực tế của người làm nghề tương tự trong vùng, dựa trên lời khai của người làm chứng tại phiên. Hội thẩm còn lại đồng ý. Thẩm phán thấy chứng cứ về thu nhập còn mỏng, đề nghị mức thấp hơn. Kết quả biểu quyết: hai hội thẩm thành đa số, mức bồi thường được xác định theo đề nghị của họ; thẩm phán có quyền ghi ý kiến thiểu số vào hồ sơ.
Ví dụ cho thấy hai điều. Thứ nhất, mỗi vấn đề của vụ án được biểu quyết riêng, nên có thể thống nhất ở phần này và chia ý ở phần khác. Thứ hai, hiểu biết đời sống của hội thẩm, ở đây là thu nhập của người làm nghề tự do ở nông thôn, có thể ảnh hưởng thực sự tới kết quả, miễn là dựa trên chứng cứ đã được xem xét tại phiên toà.
Câu hỏi thường gặp
Ai được vào phòng nghị án?
Chỉ thành viên chính thức của hội đồng xét xử, tức thẩm phán và hội thẩm, được vào phòng nghị án. Thư ký, kiểm sát viên, luật sư, đương sự, bị cáo và cả lãnh đạo toà án đều không được tham gia hay tác động vào việc nghị án.
Hội thẩm hay thẩm phán biểu quyết trước?
Theo quy định tố tụng, hội thẩm phát biểu và biểu quyết trước, thẩm phán biểu quyết sau cùng. Thứ tự này nhằm giữ cho ý kiến của hội thẩm độc lập, không bị ảnh hưởng bởi quan điểm của người làm nghề xét xử chuyên nghiệp.
Đương sự có biết ai biểu quyết khác ý không?
Không. Bản án được tuyên theo quyết định của đa số, ý kiến thiểu số chỉ lưu trong hồ sơ dưới dạng văn bản và không đọc tại phiên toà. Việc ai biểu quyết thế nào thuộc bí mật nghị án mà thành viên hội đồng phải giữ.
Đang nghị án mà phát hiện thiếu chứng cứ thì sao?
Nếu thấy có tình tiết chưa được xét hỏi hoặc xét hỏi chưa đầy đủ, hội đồng có thể quyết định trở lại phần xét hỏi và tranh luận. Trong án hình sự, một số trường hợp hội đồng có thể quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung theo quy định.
Nghị án lâu có phải là điềm xấu cho mình không?
Không. Nghị án lâu thường cho thấy hội đồng đang cân nhắc những điểm khó hoặc phải tính toán số liệu như chia tài sản, bồi thường. Nó không báo trước kết quả có lợi cho bên nào. Bạn chỉ cần nắm rõ ngày giờ tuyên án và có mặt đúng hẹn.
Biên bản nghị án có được cung cấp cho đương sự không?
Biên bản nghị án là tài liệu nội bộ của hội đồng xét xử, lưu trong hồ sơ vụ án và gắn với bí mật nghị án, không phải tài liệu thường được cung cấp cho đương sự như bản án. Bạn nhận được bản án, trong đó có nhận định và quyết định của toà.