Hội thẩm nhân dân là công dân được Hội đồng nhân dân bầu ra để tham gia xét xử các vụ án sơ thẩm cùng thẩm phán; khi ngồi trong hội đồng xét xử, hội thẩm độc lập và ngang quyền với thẩm phán, kể cả khi biểu quyết bản án. Họ không phải công chức của toà án, không mặc áo choàng thẩm phán, phần lớn có nghề nghiệp riêng ngoài đời: giáo viên, cán bộ hưu trí, người làm công tác đoàn thể, cán bộ ở cơ quan, doanh nghiệp.
Nhiều người lần đầu dự một phiên toà thấy ba người ngồi trên bục và mặc định cả ba đều là thẩm phán. Thực tế ở phần lớn phiên sơ thẩm, người ngồi giữa là thẩm phán chủ toạ, hai người hai bên là hội thẩm. Bài này giải thích hội thẩm từ đâu ra, họ làm gì trong vụ án, quyền của họ tới đâu, và vì sao hệ thống toà án Việt Nam vẫn giữ chế định này sau đợt tổ chức lại năm 2025.
Vì sao toà án cần người không làm nghề luật ngồi xét xử
Hiến pháp nước ta quy định việc xét xử sơ thẩm của toà án nhân dân có hội thẩm tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn. Đây là nguyên tắc ở tầm hiến định, không phải một thói quen tổ chức. Ý tưởng đằng sau khá dễ hiểu: bản án là quyết định nhân danh nhà nước, đụng tới tài sản, gia đình, thậm chí tự do của một con người, nên cần có tiếng nói của những người đứng ngoài nghề luật, mang theo lẽ thường và kinh nghiệm sống.
Thẩm phán được đào tạo bài bản để áp dụng pháp luật, nhưng ngày nào cũng xử án thì dễ hình thành lối nhìn quen tay. Hội thẩm mang vào phòng nghị án những câu hỏi rất đời: một người mẹ đơn thân có thật sự đủ điều kiện nuôi con không, một khoản vay giữa người quen trong làng thường được giao kết ra sao, một thanh niên phạm tội lần đầu có hoàn cảnh thế nào. Những góc nhìn đó không thay luật, nhưng giúp hội đồng xét xử cân nhắc tình tiết sát thực tế hơn.
Chế định này cũng là một kênh để người dân giám sát hoạt động xét xử từ bên trong. Hội thẩm đọc hồ sơ, nghe xét hỏi, nghị án và ký bản án. Nếu thấy điều gì không ổn, họ có quyền giữ ý kiến riêng và ý kiến đó được lưu lại. Đó là lý do hội thẩm thường được giới thiệu là đại diện của nhân dân trong hoạt động xét xử chứ không phải người giúp việc cho thẩm phán.
Hội thẩm và thẩm phán: giống và khác nhau ở đâu
Bảng dưới đặt hai chức danh cạnh nhau để bạn hình dung nhanh. Chi tiết tiêu chuẩn, cách bổ nhiệm thẩm phán sau cải cách nên đối chiếu Luật Tổ chức Toà án nhân dân hiện hành.
| Tiêu chí | Thẩm phán | Hội thẩm nhân dân |
|---|---|---|
| Cách có chức danh | Được tuyển chọn và bổ nhiệm theo quy trình riêng của ngành toà án | Được Hội đồng nhân dân bầu theo giới thiệu của Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc |
| Có phải làm việc toàn thời gian ở toà | Có, là người làm nghề xét xử chuyên nghiệp | Không, phần lớn vẫn giữ công việc riêng, được phân công từng vụ |
| Yêu cầu chuyên môn luật | Bằng cử nhân luật trở lên, đã qua đào tạo nghiệp vụ xét xử | Có kiến thức pháp lý và được bồi dưỡng nghiệp vụ hội thẩm, không bắt buộc bằng luật |
| Tham gia những phiên nào | Sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm, việc dân sự | Chủ yếu phiên sơ thẩm vụ án theo thủ tục thông thường |
| Quyền khi nghị án | Biểu quyết từng vấn đề | Biểu quyết từng vấn đề, ngang quyền thẩm phán |
| Ai chủ toạ phiên toà | Thẩm phán làm chủ toạ | Không làm chủ toạ |
Điểm mấu chốt cần nhớ: hội thẩm không có ít quyền hơn khi biểu quyết. Hai hội thẩm cùng một ý thì ý đó là đa số trong hội đồng ba người, kể cả khi thẩm phán nghĩ khác.
Một vụ án đi qua tay hội thẩm như thế nào
Được phân công vào vụ án. Khi toà quyết định đưa vụ án ra xét xử, chánh án hoặc người được giao sẽ phân công hội thẩm vào hội đồng. Tên hội thẩm có trong quyết định đưa vụ án ra xét xử gửi cho đương sự, nên bạn biết trước ai sẽ ngồi xử việc của mình.
Nghiên cứu hồ sơ trước phiên toà. Hội thẩm có nghĩa vụ đọc hồ sơ trước khi mở phiên. Với vụ dày, việc này mất nhiều buổi tại toà, vì hồ sơ vụ án không được mang về nhà tuỳ tiện. Hội thẩm ghi chú những điểm cần làm rõ để hỏi tại phiên.
Ngồi phiên toà và tham gia xét hỏi. Tại phiên, hội thẩm có quyền đặt câu hỏi cho đương sự, bị cáo, người làm chứng, người giám định. Câu hỏi của hội thẩm thường xoay quanh hoàn cảnh, động cơ, tình tiết đời sống mà hồ sơ ghi chưa rõ.
Vào phòng nghị án. Chỉ thành viên hội đồng xét xử được có mặt. Mọi vấn đề của vụ án được giải quyết bằng biểu quyết theo đa số; hội thẩm phát biểu và biểu quyết trước, thẩm phán biểu quyết sau cùng để tránh áp đặt.
Ký bản án và chịu trách nhiệm. Bản án có tên và chữ ký của các thành viên hội đồng. Hội thẩm chịu trách nhiệm trước pháp luật về phần quyết định của mình, giống như thẩm phán.
Hội thẩm nhân dân và hội thẩm quân nhân
Trong hệ thống toà án nhân dân có hai loại hội thẩm. Hội thẩm nhân dân ngồi xét xử ở toà án nhân dân cấp tỉnh và toà án nhân dân khu vực, do Hội đồng nhân dân bầu. Hội thẩm quân nhân ngồi ở các toà án quân sự, do cơ quan có thẩm quyền trong quân đội cử, không qua bầu cử ở địa phương. Phần lớn người dân bình thường chỉ gặp hội thẩm nhân dân, vì vụ việc dân sự, hôn nhân, lao động, kinh doanh hay hình sự thông thường đều do toà án nhân dân giải quyết.
Hai loại hội thẩm có chung nguyên tắc: độc lập khi xét xử, ngang quyền với thẩm phán, chỉ tuân theo pháp luật. Khác nhau chủ yếu ở nguồn người và cơ quan chọn người. Hội thẩm quân nhân thường là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp có kinh nghiệm trong đơn vị, còn hội thẩm nhân dân đến từ đủ ngành nghề trong xã hội.
Bạn không cần phân biệt hai loại này khi đi toà, nhưng nên biết để đọc đúng các văn bản: khi luật nói chung chung là "Hội thẩm", phạm vi bao gồm cả hai; khi nói "Hội thẩm nhân dân", đó là người do địa phương bầu. Những gì bài này trình bày tập trung vào hội thẩm nhân dân.
Sau cải cách toà án năm 2025, hội thẩm ngồi ở đâu
Từ ngày 1/7/2025, hệ thống toà án nhân dân được tổ chức lại: không còn toà án nhân dân cấp cao và toà án nhân dân cấp huyện, thay vào đó là toà án nhân dân tối cao, toà án nhân dân cấp tỉnh và toà án nhân dân khu vực. Đi cùng là việc sắp xếp còn 34 tỉnh, thành phố và chính quyền địa phương hai cấp. Những thay đổi này kéo theo việc sắp xếp lại đội ngũ hội thẩm, vì nơi bầu hội thẩm và nơi hội thẩm ngồi xét xử đều thay đổi.
Theo hướng chung, hội thẩm nhân dân tham gia xét xử sơ thẩm ở toà án nhân dân khu vực, nơi nhận phần lớn vụ án sơ thẩm, và ở toà án nhân dân cấp tỉnh đối với những vụ án sơ thẩm thuộc thẩm quyền cấp tỉnh. Toà án nhân dân tối cao xử giám đốc thẩm, tái thẩm nên không có hội thẩm. Việc bầu, chuyển tiếp nhiệm kỳ và phân bổ hội thẩm cho từng toà khu vực được hướng dẫn bằng văn bản riêng; nếu bạn cần chi tiết, nên đối chiếu Luật Tổ chức Toà án nhân dân đã sửa đổi và thông báo của Hội đồng nhân dân tỉnh nơi mình sống.
Với người đi kiện hay người bị kiện, điều thực dụng nhất là: phiên sơ thẩm thông thường ở toà khu vực vẫn có hội đồng gồm thẩm phán và hội thẩm như trước. Cải cách thay đổi tên toà và địa bàn, không xoá bỏ sự tham gia của người dân vào xét xử.
Những hiểu lầm thường gặp về hội thẩm
Vì hội thẩm không xuất hiện trên báo chí nhiều như thẩm phán hay luật sư, có khá nhiều hiểu nhầm lưu truyền. Dưới đây là những điều nghe nhiều nhất và sự thật tương ứng.
- "Hội thẩm chỉ ngồi cho đủ thành phần." Không đúng về mặt pháp lý: hội thẩm biểu quyết ngang thẩm phán, và hai hội thẩm có thể tạo thành đa số. Chất lượng tham gia phụ thuộc vào từng người, nhưng quyền thì không thiếu.
- "Hội thẩm là nhân viên của toà." Hội thẩm không nằm trong biên chế toà án; toà quản lý hoạt động xét xử của hội thẩm, còn việc bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm thuộc Hội đồng nhân dân.
- "Muốn làm hội thẩm phải có bằng luật." Luật yêu cầu kiến thức pháp lý và bồi dưỡng nghiệp vụ, không đòi bằng cử nhân luật như thẩm phán. Nhiều hội thẩm có chuyên môn khác: y tế, giáo dục, kinh tế, công tác xã hội.
- "Vụ nào cũng có hội thẩm." Phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm, thủ tục rút gọn và phần lớn việc dân sự không có hội thẩm. Hội thẩm gắn với xét xử sơ thẩm theo thủ tục thông thường.
- "Quen hội thẩm thì nhờ được." Hội thẩm bị cấm tư vấn cho đương sự hay can thiệp trái pháp luật vào vụ án. Hội thẩm có quan hệ thân thích với đương sự phải từ chối tham gia hoặc bị thay đổi.
Khi nghe ai đó nói mình "có người quen làm hội thẩm" như một lợi thế, bạn nên hiểu đó là dấu hiệu rủi ro chứ không phải lối tắt. Một bản án có người tham gia không vô tư có thể bị huỷ, kéo vụ việc dài thêm.
Biết hội thẩm là ai giúp gì cho người đi toà
Hiểu vai trò hội thẩm giúp bạn trình bày tại phiên đúng người nghe. Nhiều đương sự chỉ nhìn vào thẩm phán chủ toạ mà quên rằng hai người bên cạnh cũng quyết định. Khi trả lời câu hỏi của hội thẩm, bạn nên trả lời đầy đủ, bình tĩnh, như trả lời thẩm phán. Lời khai của bạn được cả hội đồng cân nhắc, không riêng người chủ toạ.
Bạn cũng biết mình có quyền gì. Tên hội thẩm có trong quyết định đưa vụ án ra xét xử. Nếu nhận ra hội thẩm là người thân thích của bên kia, hoặc có căn cứ rõ ràng cho thấy họ không vô tư, bạn có quyền yêu cầu thay đổi theo thủ tục tố tụng. Đây là quyền chính đáng, không phải hành vi gây khó dễ, miễn là có căn cứ.
Cuối cùng, hiểu đúng hội thẩm giúp bạn tránh những lời mời "chạy án" qua người quen. Hội thẩm không được gặp riêng đương sự để bàn về vụ án ngoài quy định, không được nhận quà, không được hứa hẹn kết quả. Ai đưa ra lời hứa như vậy là đang đẩy cả bạn lẫn họ vào nguy cơ vi phạm pháp luật.
Câu hỏi thường gặp
Hội thẩm nhân dân có phải là thẩm phán không?
Không. Hội thẩm nhân dân là công dân được Hội đồng nhân dân bầu để tham gia xét xử sơ thẩm. Họ không làm nghề xét xử toàn thời gian, không có ngạch thẩm phán, nhưng khi ngồi trong hội đồng xét xử thì độc lập và ngang quyền với thẩm phán.
Một phiên toà sơ thẩm thường có mấy hội thẩm?
Phiên sơ thẩm theo thủ tục thông thường thường có một thẩm phán và hai hội thẩm. Vụ án phức tạp hoặc nghiêm trọng có thể có hai thẩm phán và ba hội thẩm. Số lượng cụ thể theo từng loại vụ án được quy định trong các bộ luật tố tụng.
Hội thẩm có được hỏi đương sự tại phiên toà không?
Có. Hội thẩm là thành viên hội đồng xét xử nên có quyền đặt câu hỏi cho đương sự, bị cáo, người làm chứng và những người tham gia tố tụng khác. Bạn nên trả lời câu hỏi của hội thẩm với sự nghiêm túc như khi trả lời thẩm phán chủ toạ.
Hội thẩm có thể không đồng ý với thẩm phán không?
Có. Khi nghị án, mỗi vấn đề được biểu quyết theo đa số. Hội thẩm có quyền giữ ý kiến khác và trình bày bằng văn bản để lưu vào hồ sơ vụ án. Nếu hai hội thẩm cùng ý, ý đó là đa số trong hội đồng ba người.
Cải cách toà án năm 2025 có bỏ hội thẩm nhân dân không?
Không. Việc tổ chức lại toà án từ ngày 1/7/2025 bỏ toà cấp cao và toà cấp huyện cũ, lập toà án nhân dân khu vực, nhưng nguyên tắc xét xử sơ thẩm có hội thẩm tham gia vẫn được giữ. Hội thẩm tiếp tục ngồi xét xử ở toà khu vực và toà cấp tỉnh.
Làm sao biết ai là hội thẩm trong vụ án của mình?
Tên các thành viên hội đồng xét xử, gồm thẩm phán và hội thẩm, được ghi trong quyết định đưa vụ án ra xét xử mà toà gửi cho đương sự. Đầu phiên toà, chủ toạ cũng giới thiệu thành phần hội đồng và hỏi đương sự có yêu cầu thay đổi ai không.