Hội thẩm nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu ra, theo danh sách do Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc cùng cấp giới thiệu sau khi phối hợp với toà án lựa chọn người đủ tiêu chuẩn; nhiệm kỳ của hội thẩm đi theo nhiệm kỳ của khoá Hội đồng nhân dân đã bầu ra họ. Cũng chính Hội đồng nhân dân có quyền miễn nhiệm hoặc bãi nhiệm hội thẩm khi có lý do.
Cơ chế này tách người chọn hội thẩm ra khỏi toà án: toà án đề xuất nhu cầu và tham gia lựa chọn, nhưng quyết định cuối cùng thuộc cơ quan dân cử. Từ ngày 1/7/2025, khi không còn toà án và Hội đồng nhân dân cấp huyện, cách bầu hội thẩm cho toà án nhân dân khu vực cũng phải sắp xếp lại. Bài này giải thích quy trình chung và những điểm bạn nên đối chiếu tại địa phương.
Ba cơ quan cùng tham gia chọn một hội thẩm
Việc có một hội thẩm nhân dân đi qua ba cơ quan với ba vai trò khác nhau. Toà án nhân dân là nơi biết rõ cần bao nhiêu hội thẩm, cần người am hiểu lĩnh vực nào, vì toà nắm số lượng và loại vụ án. Chánh án phối hợp với Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc để tìm, lựa chọn người đủ tiêu chuẩn từ các cơ quan, tổ chức, khu dân cư.
Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc là nơi giới thiệu người ra để bầu. Mặt trận có mạng lưới các tổ chức thành viên như công đoàn, hội phụ nữ, đoàn thanh niên, hội cựu chiến binh, hội nông dân, nên có thể tìm người từ nhiều tầng lớp xã hội. Việc giới thiệu qua Mặt trận cũng thể hiện tính đại diện nhân dân của chức danh này.
Hội đồng nhân dân là cơ quan bầu. Đại biểu Hội đồng nhân dân biểu quyết tại kỳ họp, người đạt số phiếu theo quy định thì trúng cử. Sau đó Hội đồng nhân dân cũng là nơi giám sát hoạt động của hội thẩm và quyết định miễn nhiệm, bãi nhiệm. Sự phân chia này giúp hội thẩm không lệ thuộc vào toà án về chức danh, dù hoạt động xét xử của họ do toà án tổ chức và quản lý.
Riêng hội thẩm quân nhân ở toà án quân sự đi theo đường khác: do cơ quan có thẩm quyền trong quân đội cử theo đề nghị của toà án quân sự, không qua bầu ở Hội đồng nhân dân.
Quy trình từ lựa chọn tới khi được bầu
Mỗi địa phương có kế hoạch riêng, nhưng trình tự thường đi qua những bước sau. Tên gọi văn bản, thời hạn từng bước theo hướng dẫn của Hội đồng nhân dân và toà án nơi bầu.
- Toà án xác định nhu cầu: số lượng hội thẩm cần có, cơ cấu lĩnh vực, độ tuổi, giới tính, địa bàn. Sau sắp xếp năm 2025, nhu cầu được tính theo từng toà án nhân dân khu vực và toà cấp tỉnh.
- Chánh án toà án phối hợp với Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc thông báo tới các cơ quan, tổ chức thành viên để đề xuất người có đủ tiêu chuẩn.
- Cơ quan, tổ chức đề xuất người, kèm hồ sơ gồm lý lịch, nhận xét nơi công tác hoặc nơi cư trú, giấy khám sức khoẻ và các giấy tờ theo hướng dẫn.
- Toà án và Mặt trận xem xét, lấy ý kiến, có thể trao đổi trực tiếp với người được đề xuất về khả năng dành thời gian.
- Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc lập danh sách giới thiệu, gửi Hội đồng nhân dân.
- Hội đồng nhân dân bầu tại kỳ họp; kết quả được công bố bằng nghị quyết.
- Người trúng cử được bồi dưỡng nghiệp vụ, được cấp giấy chứng nhận chức danh và trang phục theo quy định, rồi mới được phân công xét xử.
Nếu bạn được cơ quan đề xuất, việc nên làm ngay là trao đổi thật với gia đình và cấp trên về thời gian. Rút lui sau khi đã được bầu tốn công hơn nhiều so với từ chối ở bước đầu.
Nhiệm kỳ của hội thẩm gắn với khoá Hội đồng nhân dân
Hội thẩm nhân dân làm việc theo nhiệm kỳ của Hội đồng nhân dân đã bầu ra họ. Nhiệm kỳ Hội đồng nhân dân là năm năm, nên về cơ bản hội thẩm cũng có nhiệm kỳ tương ứng. Hội thẩm được bầu bổ sung giữa chừng thì chỉ làm đến hết nhiệm kỳ của khoá đó.
Khi Hội đồng nhân dân hết nhiệm kỳ, theo nguyên tắc chung, hội thẩm tiếp tục làm nhiệm vụ cho tới khi Hội đồng nhân dân khoá mới bầu ra đội ngũ hội thẩm mới. Cách làm này tránh khoảng trống không có người xét xử sơ thẩm trong giai đoạn chuyển giao. Một người có thể được bầu lại nhiều nhiệm kỳ nếu vẫn đủ tiêu chuẩn và được giới thiệu tiếp.
Năm 2026 là năm bắt đầu nhiệm kỳ mới của Hội đồng nhân dân các cấp, nên đây là giai đoạn nhiều địa phương tiến hành bầu hội thẩm cho nhiệm kỳ mới. Nếu bạn quan tâm tới việc ứng cử, hãy theo dõi thông báo của Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh và toà án nơi mình sống, vì thời điểm cụ thể mỗi nơi một khác.
Hội thẩm của toà huyện cũ đi đâu sau ngày 1/7/2025
Trước đây hội thẩm nhân dân của toà án cấp huyện do Hội đồng nhân dân cấp huyện bầu. Khi cấp huyện không còn và toà án nhân dân khu vực được thành lập, câu hỏi tự nhiên là hội thẩm cũ còn làm việc không, và ai bầu hội thẩm cho toà khu vực. Luật sửa đổi Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2025 và các văn bản hướng dẫn chuyển tiếp xử lý chuyện này.
Theo hướng chung của đợt sắp xếp, việc bầu hội thẩm cho toà án nhân dân khu vực gắn với Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, vì cấp xã không phải cấp có toà án. Hội thẩm đã được bầu trước đó được chuyển tiếp sang làm việc tại toà khu vực tương ứng theo hướng dẫn, cho tới khi có đội ngũ được bầu theo cơ cấu mới. Chi tiết chuyển tiếp từng địa phương khác nhau, bạn nên đối chiếu nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh và thông báo của toà án.
Với đương sự, điều này có một hệ quả thực tế: hội thẩm ngồi xử vụ của bạn ở toà khu vực có thể là người trước đây làm việc ở toà huyện cũ của một địa bàn khác trong cùng khu vực. Điều đó bình thường. Điều bạn cần để ý vẫn là họ có quan hệ gì với các bên hay không, chứ không phải họ từ đâu tới.
Miễn nhiệm và bãi nhiệm: khác nhau ở đâu
Hai từ này hay bị dùng lẫn. Thực chất một bên là cho thôi vì lý do chính đáng, một bên là buộc thôi vì không còn xứng đáng. Bảng dưới tóm theo nguyên lý; trình tự cụ thể theo quy định hiện hành.
| Tiêu chí | Miễn nhiệm | Bãi nhiệm |
|---|---|---|
| Bản chất | Cho thôi làm hội thẩm trước khi hết nhiệm kỳ | Buộc thôi làm hội thẩm như một hình thức xử lý |
| Lý do thường gặp | Sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình, chuyển công tác sang việc không được làm hội thẩm, lý do chính đáng khác | Vi phạm pháp luật, vi phạm quy tắc ứng xử, không còn đủ tiêu chuẩn, bị kết án |
| Ai đề nghị | Chánh án toà án sau khi thống nhất với Mặt trận Tổ quốc, có thể từ đơn xin thôi của hội thẩm | Chánh án toà án sau khi thống nhất với Mặt trận Tổ quốc |
| Ai quyết định | Hội đồng nhân dân đã bầu | Hội đồng nhân dân đã bầu |
| Ảnh hưởng về sau | Không mang ý nghĩa tiêu cực | Ảnh hưởng tới uy tín, có thể ảnh hưởng tới việc giữ các chức danh khác |
Nếu bạn là đương sự và phát hiện một hội thẩm có dấu hiệu vi phạm, kênh đúng là phản ánh với chánh án toà án, Hội đồng nhân dân hoặc Mặt trận Tổ quốc. Việc yêu cầu thay đổi hội thẩm trong một vụ án cụ thể là thủ tục tố tụng khác, giải quyết ngay trong vụ án đó.
Người dân theo dõi và góp ý vào việc bầu hội thẩm bằng cách nào
Việc bầu hội thẩm diễn ra tại kỳ họp Hội đồng nhân dân, nhưng người dân không đứng ngoài hoàn toàn. Trong quá trình lựa chọn, người được đề xuất thường được lấy ý kiến nhận xét ở nơi công tác và nơi cư trú. Nếu bạn biết một người được giới thiệu có điểm không phù hợp, ví dụ đang có tranh chấp kéo dài với nhiều người trong khu dân cư hay từng bị xử lý vì hành vi thiếu liêm khiết, bạn có thể phản ánh với Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc hoặc đại biểu Hội đồng nhân dân nơi mình bầu ra.
Phản ánh nên dựa trên sự việc cụ thể, có thời gian, địa điểm, người biết chuyện, thay vì cảm nhận chung chung. Những thông tin mang tính bôi nhọ, không kiểm chứng được không giúp gì cho quá trình lựa chọn mà còn có thể khiến người phản ánh gặp rắc rối về pháp lý.
Sau khi bầu, nghị quyết của Hội đồng nhân dân về kết quả bầu hội thẩm là văn bản công khai. Trong suốt nhiệm kỳ, đại biểu Hội đồng nhân dân có thể giám sát hoạt động của đoàn hội thẩm, chất vấn về việc hội thẩm tham gia xét xử ít hay nhiều, chất lượng đọc hồ sơ. Tiếp xúc cử tri là dịp bạn có thể nêu ý kiến về đội ngũ này nếu quan tâm.
Đoàn hội thẩm: hội thẩm sinh hoạt ở đâu sau khi được bầu
Sau khi được bầu, hội thẩm nhân dân ở mỗi toà án được tổ chức thành đoàn hội thẩm, có trưởng đoàn và có thể có phó trưởng đoàn. Đoàn hội thẩm là nơi hội thẩm sinh hoạt định kỳ, trao đổi kinh nghiệm xét xử, phối hợp với toà án trong việc bồi dưỡng, và là đầu mối để toà án nắm tình hình đội ngũ.
Đoàn hội thẩm không có quyền chỉ đạo hội thẩm xét xử theo hướng nào. Mỗi hội thẩm khi ngồi trong hội đồng vẫn độc lập. Vai trò của đoàn thiên về tổ chức: giúp hội thẩm nắm quy định mới, góp ý cho toà án về điều kiện làm việc, phản ánh khó khăn như hồ sơ đến muộn, lịch xét xử dồn, chế độ chưa kịp chi trả.
Đoàn cũng là nơi hội thẩm mới học hỏi từ người đi trước. Những hội thẩm có nhiều nhiệm kỳ thường chia sẻ cách đọc hồ sơ dày, cách ghi chú câu hỏi, cách giữ bình tĩnh khi phiên toà căng thẳng. Đó là phần nghề không có trong giáo trình, chỉ truyền được qua sinh hoạt chung.
Câu hỏi thường gặp
Hội thẩm nhân dân do cơ quan nào bầu?
Hội thẩm nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu, theo danh sách do Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc cùng cấp giới thiệu sau khi phối hợp với toà án lựa chọn người đủ tiêu chuẩn. Toà án không tự bổ nhiệm hội thẩm, dù có vai trò đề xuất nhu cầu.
Nhiệm kỳ của hội thẩm nhân dân là bao lâu?
Nhiệm kỳ của hội thẩm nhân dân đi theo nhiệm kỳ của khoá Hội đồng nhân dân đã bầu ra họ, về cơ bản là năm năm. Hội thẩm được bầu bổ sung giữa chừng chỉ làm đến hết nhiệm kỳ khoá đó. Một người có thể được bầu lại nếu vẫn đủ tiêu chuẩn.
Sau khi bỏ toà huyện, ai bầu hội thẩm cho toà án khu vực?
Khi cấp huyện không còn, việc bầu hội thẩm cho toà án nhân dân khu vực được sắp xếp gắn với Hội đồng nhân dân cấp tỉnh theo luật sửa đổi năm 2025 và văn bản hướng dẫn. Chi tiết chuyển tiếp mỗi tỉnh có thể khác, nên đối chiếu nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh.
Hội thẩm có thể xin thôi giữa nhiệm kỳ không?
Có. Hội thẩm có lý do chính đáng như sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình, chuyển công tác có thể làm đơn xin thôi. Chánh án toà án sau khi thống nhất với Mặt trận Tổ quốc đề nghị Hội đồng nhân dân xem xét miễn nhiệm. Miễn nhiệm không mang ý nghĩa xử lý vi phạm.
Khi nào hội thẩm bị bãi nhiệm?
Hội thẩm có thể bị bãi nhiệm khi vi phạm pháp luật, vi phạm quy tắc ứng xử, không còn đủ tiêu chuẩn hoặc bị kết án. Việc bãi nhiệm do Hội đồng nhân dân quyết định theo đề nghị của chánh án toà án sau khi thống nhất với Mặt trận Tổ quốc.
Người dân có thể góp ý về một hội thẩm không?
Có. Bạn có thể phản ánh với chánh án toà án nơi hội thẩm làm việc, với Hội đồng nhân dân hoặc Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc. Nội dung phản ánh nên cụ thể, có căn cứ, tránh suy diễn. Nếu liên quan tới một vụ án đang giải quyết, quyền yêu cầu thay đổi hội thẩm là thủ tục riêng trong vụ đó.