Hội thẩm nhân dân phải là công dân Việt Nam trung thành với Tổ quốc và Hiến pháp, có phẩm chất đạo đức tốt, liêm khiết, trung thực, có kiến thức pháp lý và hiểu biết xã hội, đủ sức khoẻ để làm nhiệm vụ, và được bồi dưỡng nghiệp vụ hội thẩm. Đó là những tiêu chuẩn chung mà Luật Tổ chức Toà án nhân dân đặt ra; cách diễn đạt và chi tiết từng tiêu chí bạn nên đối chiếu bản luật hiện hành vì luật này đã được sửa đổi năm 2025.
Bên cạnh tiêu chuẩn còn có những trường hợp không được làm hội thẩm vì vướng xung đột lợi ích, chẳng hạn người đang làm việc trong các cơ quan tiến hành tố tụng hay đang hành nghề luật sư. Bài này đi qua từng tiêu chuẩn theo cách người ứng viên và cơ quan giới thiệu thường hiểu, rồi chỉ ra những chỗ người ta hay nhầm.
Năm nhóm tiêu chuẩn và cách hiểu từng nhóm
Quốc tịch và lòng trung thành với Hiến pháp. Hội thẩm phải là công dân Việt Nam. Yêu cầu trung thành với Tổ quốc và Hiến pháp được đánh giá qua lý lịch, quá trình công tác, nhận xét của cơ quan, nơi cư trú. Đây là tiêu chí chung cho mọi chức danh tư pháp, không riêng hội thẩm.
Đạo đức, liêm khiết, trung thực. Đây là tiêu chí nặng nhất trên thực tế. Người từng bị xử lý kỷ luật vì tham nhũng, có tai tiếng trong khu dân cư về vay mượn không trả, hay hay can thiệp vào việc của người khác rất khó được giới thiệu. Luật còn nhấn mạnh tinh thần kiên quyết bảo vệ công lý, nghĩa là dám giữ ý kiến đúng khi nghị án.
Kiến thức pháp lý. Không đòi bằng luật, nhưng ứng viên cần hiểu nguyên tắc cơ bản của tố tụng, quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng, cách đọc một bản cáo trạng hay đơn khởi kiện. Người làm công tác pháp chế, hoà giải, thanh tra, cán bộ đoàn thể thường có lợi thế ở điểm này.
Hiểu biết xã hội. Đây là lý do tồn tại của hội thẩm. Một người am hiểu đời sống nông thôn, quan hệ lao động trong nhà máy, tâm lý thanh thiếu niên hay chuyện làm ăn của tiểu thương mang lại giá trị khác với một thẩm phán chuyên nghiệp. Cơ quan giới thiệu thường cân nhắc để đoàn hội thẩm có nhiều lĩnh vực.
Sức khoẻ và bồi dưỡng nghiệp vụ. Ngồi phiên toà cả ngày, đọc hồ sơ hàng trăm bút lục cần sức khoẻ và thị lực ổn định. Hội thẩm phải được bồi dưỡng nghiệp vụ hội thẩm; tuỳ quy định hiện hành, việc bồi dưỡng có thể là điều kiện trước hoặc nghĩa vụ ngay sau khi được bầu.
Kiến thức pháp lý ở mức nào là đủ
Câu hỏi này làm nhiều người ngần ngại khi được mời ứng cử. Luật không đặt một mức đo cụ thể như số năm học hay loại bằng. Trên thực tế, cơ quan giới thiệu và toà án cân nhắc xem người đó có hiểu được hồ sơ vụ án, có theo kịp phần xét hỏi và tranh luận, có phân biệt được chứng cứ với suy đoán hay không.
Một hội thẩm giỏi không cần thuộc điều luật như thẩm phán, vì thẩm phán chịu trách nhiệm chính về áp dụng pháp luật và giải thích cho hội đồng khi nghị án. Điều hội thẩm cần là nắm vững vài nguyên tắc nền tảng: suy đoán vô tội trong vụ án hình sự, nghĩa vụ chứng minh trong vụ án dân sự, quyền tự định đoạt của đương sự, nguyên tắc xét xử công khai và những trường hợp xử kín, nghĩa vụ giữ bí mật nghị án.
Phần thiếu được bù bằng bồi dưỡng. Toà án tổ chức các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ cho hội thẩm, thường xoay quanh kỹ năng nghiên cứu hồ sơ, kỹ năng xét hỏi và các thay đổi của pháp luật tố tụng. Sau đợt cải cách năm 2025, nội dung bồi dưỡng chắc chắn phải cập nhật về tổ chức toà mới và thẩm quyền mới, nên hội thẩm cũ cũng cần học lại.
Nếu bạn đang cân nhắc ứng cử, cách tự đánh giá đơn giản là thử đọc một bản án sơ thẩm đã được công bố và tóm tắt lại: ai kiện ai, yêu cầu gì, toà dựa vào chứng cứ nào, vì sao chấp nhận hay bác. Làm được việc đó một cách mạch lạc là bạn đã có nền đủ để học tiếp.
Những trường hợp không được làm hoặc khó được giới thiệu làm hội thẩm
Luật Tổ chức Toà án nhân dân có quy định những người không được làm hội thẩm; ngoài ra có những hoàn cảnh khiến ứng viên không đạt tiêu chuẩn đạo đức, liêm khiết. Bảng dưới tóm theo nhóm lý do để dễ nhớ, không phải danh sách pháp lý đầy đủ; cách diễn đạt chính xác bạn đối chiếu điều khoản hiện hành.
| Nhóm | Ví dụ | Lý do |
|---|---|---|
| Làm việc trong cơ quan tiến hành tố tụng | Người đang công tác tại toà án, viện kiểm sát, cơ quan điều tra, cơ quan thi hành án | Đã có vai trò tố tụng riêng, ngồi thêm ghế xét xử là chồng chéo, khó vô tư |
| Hành nghề luật hoặc nghề hỗ trợ tư pháp | Luật sư đang hành nghề và một số nghề bổ trợ tư pháp theo quy định | Xung đột lợi ích giữa bào chữa, bảo vệ một bên và phán xử |
| Có vấn đề về án tích, kỷ luật | Người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, người đã bị kết án mà chưa được xoá án tích | Không đáp ứng tiêu chuẩn đạo đức, liêm khiết |
| Từng bị bãi nhiệm vì sai phạm | Người đã bị bãi nhiệm hội thẩm hoặc bị cách chức danh tư pháp do vi phạm | Thường bị coi là không còn đáp ứng tiêu chuẩn đạo đức, cần hỏi cơ quan giới thiệu |
| Không đủ năng lực hành vi, sức khoẻ | Người mất hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự | Không thể tự mình thực hiện nhiệm vụ xét xử |
Nếu bạn thuộc một trong những nhóm trên nhưng sắp thay đổi hoàn cảnh, ví dụ sắp nghỉ hành nghề luật sư hay đã được xoá án tích từ lâu, nên hỏi trực tiếp toà án hoặc Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc nơi mình sống về cách hiểu điều khoản trước khi chuẩn bị hồ sơ.
Vì sao người đang làm luật sư không làm hội thẩm được
Đây là điểm nhiều người hỏi nhất, vì nhìn bề ngoài, luật sư là người có kiến thức pháp lý tốt nhất trong số những ứng viên có thể có. Nhưng chính nghề luật sư tạo ra xung đột. Hôm nay luật sư ngồi ghế hội thẩm xét xử một vụ, hôm sau lại đứng bào chữa trước một hội đồng có thẩm phán là đồng nghiệp ngồi hôm trước. Các mối quan hệ chéo như vậy làm mất vẻ vô tư mà toà án cần giữ trong mắt người dân.
Ngoài ra, luật sư có nghĩa vụ với khách hàng, có thể nắm thông tin về các bên trong những vụ khác, có lợi ích nghề nghiệp gắn với kết quả xét xử nói chung. Pháp luật tách hai vai trò ra để người dân yên tâm rằng người ngồi trên bục không có quyền lợi riêng trong việc một bên thắng hay thua.
Luật sư đã nghỉ hành nghề, giảng viên luật, cán bộ pháp chế doanh nghiệp, người làm hoà giải ở cơ sở thì không thuộc trường hợp này, trừ khi đang vướng một lý do khác. Những người này thường được đánh giá cao khi giới thiệu ứng cử hội thẩm vì vừa có kiến thức pháp lý vừa đứng ngoài nghề tranh tụng.
Cơ quan giới thiệu thường nhìn thêm những gì
Ngoài tiêu chuẩn trên giấy, quá trình lựa chọn, giới thiệu ứng viên hội thẩm còn cân nhắc những yếu tố thực tế. Không phải điều kiện bắt buộc, nhưng ảnh hưởng tới việc ai được chọn.
- Thời gian rảnh thật sự: hội thẩm phải dành nhiều buổi đọc hồ sơ và ngồi phiên toà trong giờ hành chính, nên người có công việc quá dày khó đáp ứng.
- Sự đồng ý của cơ quan nơi làm việc, vì cơ quan sẽ phải sắp xếp cho người đó vắng mặt khi có lịch xét xử.
- Cơ cấu đoàn hội thẩm: cân đối nam nữ, độ tuổi, lĩnh vực chuyên môn để có người phù hợp cho các loại vụ án khác nhau, ví dụ vụ án người chưa thành niên cần hội thẩm có hiểu biết tâm lý lứa tuổi.
- Uy tín ở khu dân cư và nơi công tác, qua lấy ý kiến nhận xét theo quy trình.
- Khả năng giữ bí mật: người hay chia sẻ chuyện công việc lên mạng xã hội, hay bình luận chuyện người khác dễ bị đánh giá là chưa phù hợp.
- Nơi ở và nơi làm việc gần địa bàn toà án, vì toà khu vực sau sắp xếp có thể phụ trách địa bàn khá rộng.
Những yếu tố này giải thích vì sao nhiều người đủ tiêu chuẩn vẫn không được giới thiệu, và ngược lại, vì sao có người nghĩ mình không đủ sức nhưng lại được mời. Quan trọng là bạn trung thực về khả năng dành thời gian ngay từ đầu.
Đủ tiêu chuẩn rồi, vẫn phải giữ tiêu chuẩn suốt nhiệm kỳ
Tiêu chuẩn hội thẩm không chỉ được xét một lần lúc bầu. Trong suốt nhiệm kỳ, nếu hội thẩm không còn đáp ứng, chẳng hạn vi phạm pháp luật, có hành vi làm mất uy tín, hoặc chuyển sang làm công việc thuộc diện không được làm hội thẩm, Hội đồng nhân dân có thể miễn nhiệm hoặc bãi nhiệm theo đề nghị của chánh án toà án sau khi trao đổi với Mặt trận Tổ quốc.
Ví dụ giả định: một hội thẩm là cán bộ pháp chế doanh nghiệp, giữa nhiệm kỳ quyết định chuyển sang hành nghề luật sư. Người đó cần chủ động báo với toà án và đoàn hội thẩm, vì từ thời điểm hành nghề họ rơi vào diện không được làm hội thẩm, và việc miễn nhiệm sẽ được làm theo thủ tục. Tiếp tục ngồi xét xử trong tình trạng đó có thể khiến bản án bị xem xét lại.
Một trường hợp khác là sức khoẻ hoặc hoàn cảnh gia đình thay đổi, không còn đủ điều kiện tham gia. Hội thẩm có thể xin thôi; đây là lý do chính đáng để được miễn nhiệm, không phải điều đáng ngại. Thà rút đúng lúc còn hơn nhận phân công rồi không đọc kỹ hồ sơ, làm ảnh hưởng tới quyền lợi của người dân trong vụ án.
Câu hỏi thường gặp
Không có bằng luật có làm hội thẩm nhân dân được không?
Được. Luật yêu cầu hội thẩm có kiến thức pháp lý và được bồi dưỡng nghiệp vụ hội thẩm, không bắt buộc bằng cử nhân luật như thẩm phán. Nhiều hội thẩm là giáo viên, cán bộ y tế, cán bộ đoàn thể, người hưu trí có hiểu biết xã hội tốt.
Luật sư có được làm hội thẩm nhân dân không?
Người đang hành nghề luật sư thuộc diện không được làm hội thẩm vì xung đột giữa vai trò bảo vệ một bên và vai trò xét xử. Luật sư đã thôi hành nghề, giảng viên luật, cán bộ pháp chế thì không bị cấm vì lý do này, nếu không vướng lý do khác.
Cán bộ viện kiểm sát có làm hội thẩm được không?
Người đang công tác tại các cơ quan tiến hành tố tụng như viện kiểm sát, cơ quan điều tra, toà án, cơ quan thi hành án không được làm hội thẩm. Họ đã có vai trò tố tụng riêng, nếu ngồi thêm ghế xét xử thì vai trò bị chồng chéo và khó bảo đảm vô tư.
Người từng có án tích có làm hội thẩm được không?
Người đã bị kết án mà chưa được xoá án tích không được làm hội thẩm. Sau khi được xoá án tích, về nguyên tắc rào cản này không còn, nhưng tiêu chuẩn đạo đức và uy tín vẫn được cân nhắc khi giới thiệu. Bạn nên hỏi trực tiếp cơ quan giới thiệu về trường hợp cụ thể.
Có giới hạn tuổi để làm hội thẩm nhân dân không?
Luật nhấn mạnh tiêu chuẩn sức khoẻ để bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ. Giới hạn tuổi cụ thể, nếu có, bạn nên đối chiếu Luật Tổ chức Toà án nhân dân hiện hành và hướng dẫn của Hội đồng nhân dân tỉnh. Thực tế có nhiều hội thẩm là người đã nghỉ hưu.
Đang làm hội thẩm mà chuyển việc thì có sao không?
Nếu công việc mới thuộc diện không được làm hội thẩm, như vào làm ở toà án hay hành nghề luật sư, bạn cần báo ngay với toà án để làm thủ tục miễn nhiệm. Nếu công việc mới không xung đột nhưng khiến bạn không còn thời gian, bạn có thể xin thôi vì lý do chính đáng.