Hội thẩm nhân dân tham gia xét xử sơ thẩm các vụ án theo thủ tục thông thường: dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động, hành chính và hình sự. Không có hội thẩm trong vụ án xử theo thủ tục rút gọn, trong phần lớn việc dân sự (như công nhận thuận tình ly hôn), ở cấp giám đốc thẩm, tái thẩm; cấp phúc thẩm chủ yếu do thẩm phán xét xử, riêng án hình sự có thể có thêm hội thẩm khi luật cho phép.
Nhiều người nhận giấy báo của toà mà không biết mình sẽ đứng trước một thẩm phán hay một hội đồng ba người. Biết trước giúp bạn chuẩn bị tâm lý, hiểu vì sao có phiên chỉ một người ngồi, và đọc đúng quyết định đưa vụ án ra xét xử. Bài dưới đây tóm theo nguyên lý của các bộ luật tố tụng; số lượng và trường hợp đặc biệt bạn đối chiếu điều khoản hiện hành.
Vụ án và việc: hai khái niệm quyết định có hội thẩm hay không
Pháp luật tố tụng phân biệt "vụ án" với "việc". Vụ án là khi có tranh chấp giữa các bên: người này kiện người kia đòi tiền, đòi nhà, đòi nuôi con, đòi bồi thường, hoặc nhà nước truy tố một người về hành vi phạm tội. Việc là khi một người yêu cầu toà công nhận hay xác định một sự kiện pháp lý mà không có bên tranh chấp, như yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn, tuyên bố một người mất tích, công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án.
Với vụ án giải quyết theo thủ tục thông thường, phiên sơ thẩm có hội đồng xét xử gồm thẩm phán và hội thẩm. Với việc dân sự, phần lớn do một thẩm phán xem xét tại phiên họp, không có hội thẩm, vì không có tranh chấp cần cân nhắc lẽ thường giữa hai phía theo cách của một phiên toà.
Ví dụ dễ thấy nhất là ly hôn. Hai vợ chồng cùng muốn ly hôn và đã thoả thuận được về con, tài sản thì nộp đơn yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn, đó là việc dân sự, một thẩm phán giải quyết. Nếu một bên muốn ly hôn còn bên kia không đồng ý, hoặc đồng ý ly hôn nhưng tranh chấp về con, tài sản, thì đó là vụ án, phiên sơ thẩm có hội thẩm.
Bảng tra nhanh theo loại việc và cấp xét xử
Bảng dưới tóm thành phần thường gặp. Các bộ luật tố tụng có trường hợp đặc biệt, và sau cải cách toà án năm 2025 một số quy định tố tụng được sửa theo tổ chức mới, nên khi cần con số chính xác bạn đối chiếu điều khoản hiện hành.
| Loại việc | Sơ thẩm thông thường | Thủ tục rút gọn | Phúc thẩm |
|---|---|---|---|
| Dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động (vụ án) | Một thẩm phán và hai hội thẩm; trường hợp đặc biệt hai thẩm phán và ba hội thẩm | Một thẩm phán | Hội đồng thẩm phán, không có hội thẩm |
| Việc dân sự (yêu cầu, không tranh chấp) | Phần lớn do một thẩm phán; một số việc đặc thù do hội đồng thẩm phán | Không áp dụng | Thẩm phán xem xét kháng cáo, kháng nghị |
| Hành chính | Một thẩm phán và hai hội thẩm; trường hợp đặc biệt hai thẩm phán và ba hội thẩm | Một thẩm phán | Hội đồng thẩm phán, không có hội thẩm |
| Hình sự | Một thẩm phán và hai hội thẩm; vụ nghiêm trọng, phức tạp hoặc tội có khung cao nhất là tử hình thì hai thẩm phán và ba hội thẩm | Một thẩm phán | Hội đồng thẩm phán, có thể có thêm hội thẩm theo luật |
| Giám đốc thẩm, tái thẩm | Không áp dụng | Không áp dụng | Do thẩm phán toà án nhân dân tối cao, không có hội thẩm |
Nếu quyết định đưa vụ án ra xét xử của bạn ghi tên ba người, gồm một thẩm phán và hai hội thẩm, đó là thành phần chuẩn của phiên sơ thẩm. Nếu chỉ có một thẩm phán, nhiều khả năng vụ của bạn được xử theo thủ tục rút gọn hoặc là việc dân sự.
Thủ tục rút gọn: vì sao không cần hội thẩm
Hiến pháp cho phép xét xử sơ thẩm không có hội thẩm khi xử theo thủ tục rút gọn. Thủ tục này dành cho những vụ đơn giản, chứng cứ rõ ràng, thời hạn giải quyết ngắn hơn. Trong án dân sự, đó thường là vụ có tình tiết đơn giản, quan hệ pháp luật rõ, đương sự đã thừa nhận nghĩa vụ, tài liệu chứng cứ đầy đủ, các bên đều có địa chỉ rõ ràng ở trong nước. Trong án hình sự, đó thường là vụ phạm tội quả tang, tội ít nghiêm trọng, người phạm tội có lý lịch rõ ràng.
Điều kiện chính xác để áp dụng thủ tục rút gọn được quy định riêng trong từng bộ luật tố tụng và có thể thay đổi, nên bạn không cần thuộc lòng. Điều cần nhớ là thủ tục rút gọn có thể chuyển sang thủ tục thông thường nếu trong quá trình giải quyết phát sinh tình tiết mới làm vụ án không còn đơn giản, chẳng hạn bị đơn bất ngờ phản đối hoặc xuất hiện người có quyền lợi liên quan. Khi đó toà sẽ ra quyết định chuyển, và hội đồng xét xử sơ thẩm có hội thẩm sẽ được lập theo thủ tục chung.
Với đương sự, thủ tục rút gọn đổi lấy tốc độ. Bạn không có hội thẩm, nhưng vẫn có đầy đủ quyền trình bày, đưa chứng cứ, kháng cáo theo quy định.
Vụ án có người chưa thành niên: yêu cầu riêng về hội thẩm
Khi vụ án hình sự có bị can, bị cáo là người dưới 18 tuổi, pháp luật tố tụng hình sự đặt yêu cầu riêng cho thành phần hội đồng xét xử: phải có hội thẩm là giáo viên, cán bộ đoàn thanh niên hoặc người có kinh nghiệm, hiểu biết về tâm lý người dưới 18 tuổi. Mục đích là để có ít nhất một người trong hội đồng hiểu cách một thiếu niên suy nghĩ, phản ứng, và những gì các em cần để có cơ hội sửa sai.
Yêu cầu này là lý do khi giới thiệu ứng viên hội thẩm, cơ quan giới thiệu thường cố gắng có người từ ngành giáo dục và tổ chức đoàn trong đội ngũ. Ở những toà án có toà gia đình và người chưa thành niên, sự cân nhắc này càng rõ.
Đối với các vụ việc hôn nhân gia đình liên quan tới con chưa thành niên, như tranh chấp quyền nuôi con, hội đồng xét xử sơ thẩm vẫn có hội thẩm theo thủ tục chung. Việc lấy ý kiến của con từ đủ bảy tuổi trở lên được thực hiện theo quy định về hôn nhân gia đình và tố tụng dân sự, thường trong không gian riêng, thân thiện, không bắt trẻ đứng trước cả phòng xử.
Đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử để biết thành phần
Tìm phần thành phần hội đồng xét xử. Quyết định đưa vụ án ra xét xử ghi họ tên thẩm phán chủ toạ, thẩm phán khác nếu có, hội thẩm và thường có thêm thẩm phán, hội thẩm dự khuyết. Đây là chỗ đầu tiên để biết vụ của bạn có hội thẩm hay không.
Để ý người dự khuyết. Với vụ dài ngày hoặc phức tạp, toà có thể cử thẩm phán, hội thẩm dự khuyết để thay khi thành viên chính không tiếp tục được. Người dự khuyết có mặt từ đầu phiên toà để nắm diễn biến.
Kiểm tra quan hệ của bạn với từng người. Nếu nhận ra tên một hội thẩm là người thân thích, người quen thân của bên kia, hoặc người đã từng tham gia vụ án với tư cách khác, đây là lúc cân nhắc thực hiện quyền yêu cầu thay đổi theo thủ tục tố tụng.
Đối chiếu với giấy triệu tập. Giấy triệu tập cho biết ngày giờ, địa điểm phiên toà. Tên toà sau ngày 1/7/2025 có thể là toà án nhân dân khu vực mang số thứ tự của tỉnh, địa điểm có thể khác trụ sở toà huyện cũ mà bạn quen.
Những bước trước phiên toà mà hội thẩm không ngồi
Ngay cả trong vụ án có hội thẩm, không phải mọi buổi làm việc ở toà đều có mặt họ. Giai đoạn chuẩn bị xét xử do thẩm phán được phân công giải quyết vụ án tiến hành. Trong án dân sự, đó là phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải: thẩm phán chủ trì, thư ký ghi biên bản, các đương sự trình bày và thử thương lượng. Trong án hành chính, có buổi đối thoại giữa người khởi kiện và bên bị kiện, cũng do thẩm phán chủ trì.
Nhiều đương sự đi buổi hoà giải về rồi kể là "đã ra toà", trong khi thực ra đó mới là bước chuẩn bị. Nếu hoà giải thành và các bên thống nhất được toàn bộ, toà lập biên bản và có thể ra quyết định công nhận sự thoả thuận mà không cần mở phiên toà; khi đó vụ án kết thúc mà bạn không hề gặp hội thẩm. Nếu hoà giải không thành, vụ án được đưa ra xét xử và lúc này hội đồng có hội thẩm mới được lập.
Ý nghĩa thực tế: những gì bạn trình bày trong buổi hoà giải được ghi biên bản và nằm trong hồ sơ, hội thẩm sẽ đọc khi nghiên cứu hồ sơ. Vì vậy, dù hội thẩm không ngồi ở buổi đó, bạn vẫn nên trình bày rõ ràng, nhất quán, vì người quyết định sau này sẽ thấy lại từng chữ.
Khi nào nên hỏi người làm nghề
Phần lớn thông tin về thành phần hội đồng xét xử chỉ để bạn hiểu và chuẩn bị. Nhưng có vài tình huống bạn nên hỏi người làm nghề trước khi phiên toà diễn ra: vụ của bạn bị chuyển từ thủ tục rút gọn sang thủ tục thông thường mà bạn không rõ lý do; bạn nghi ngờ một thành viên hội đồng có quan hệ với bên kia nhưng chưa chắc căn cứ; hay vụ án có giá trị lớn, nhiều người liên quan, tranh chấp đất đai, hình sự.
Trong những trường hợp đó, bạn có thể tìm luật sư, trung tâm trợ giúp pháp lý nếu thuộc diện được trợ giúp, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu về quyền và thủ tục. Người làm nghề sẽ đọc hồ sơ cụ thể của bạn, điều mà một bài viết chung không làm được.
Điều không nên làm là đi hỏi dò thông tin về thẩm phán, hội thẩm qua người quen trong toà, hoặc tìm cách gặp riêng họ để "tìm hiểu". Ngoài việc có thể vi phạm pháp luật, những hành vi đó dễ bị coi là tác động người tiến hành tố tụng và làm vụ án của bạn phức tạp thêm.
Câu hỏi thường gặp
Ly hôn có hội thẩm nhân dân tham gia không?
Tuỳ trường hợp. Thuận tình ly hôn mà hai bên đã thoả thuận được về con và tài sản là việc dân sự, thường do một thẩm phán giải quyết, không có hội thẩm. Ly hôn đơn phương hoặc có tranh chấp về con, tài sản là vụ án, phiên sơ thẩm có hội thẩm tham gia.
Phiên toà phúc thẩm có hội thẩm không?
Phúc thẩm vụ án dân sự, hôn nhân, lao động, kinh doanh thương mại và hành chính do hội đồng thẩm phán xét xử, không có hội thẩm. Phúc thẩm hình sự chủ yếu do thẩm phán, nhưng Bộ luật Tố tụng hình sự cho phép có thêm hội thẩm trong trường hợp cần thiết.
Vì sao vụ của mình chỉ có một thẩm phán xử?
Nhiều khả năng vụ của bạn được giải quyết theo thủ tục rút gọn, hoặc là việc dân sự chứ không phải vụ án. Bạn có thể xem lại quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc quyết định mở phiên họp để biết thủ tục áp dụng, và hỏi bộ phận tiếp dân của toà nếu chưa rõ.
Vụ án hình sự nghiêm trọng có bao nhiêu hội thẩm?
Vụ án hình sự có tính chất nghiêm trọng, phức tạp, hoặc bị cáo bị truy tố về tội có khung hình phạt cao nhất là tử hình, hội đồng xét xử sơ thẩm có thể gồm hai thẩm phán và ba hội thẩm. Vụ thông thường gồm một thẩm phán và hai hội thẩm.
Hội thẩm dự khuyết là gì?
Hội thẩm dự khuyết là người được cử sẵn để thay thế khi một hội thẩm chính không thể tiếp tục tham gia phiên toà, thường dùng cho vụ xét xử nhiều ngày. Người dự khuyết phải có mặt từ đầu phiên toà để nắm diễn biến, nếu không sẽ không thay được.
Vụ án hành chính kiện quyết định của cơ quan nhà nước có hội thẩm không?
Có. Vụ án hành chính sơ thẩm xử theo thủ tục thông thường có hội đồng gồm thẩm phán và hội thẩm, giống án dân sự. Nếu được xử theo thủ tục rút gọn thì chỉ có một thẩm phán. Cấp phúc thẩm do hội đồng thẩm phán xét xử.