Toà gia đình và người chưa thành niên là một toà chuyên trách nằm bên trong toà án nhân dân, được giao giải quyết các vụ việc về hôn nhân và gia đình (ly hôn, nuôi con, cấp dưỡng, xác định cha mẹ con…) và các vụ án có người dưới 18 tuổi tham gia, nhất là khi người đó là bị cáo. Nó không phải một toà án độc lập có trụ sở riêng: bạn vẫn nộp đơn, nhận giấy triệu tập và đến cùng một toà án như mọi vụ việc khác, chỉ là hồ sơ được chuyển cho bộ phận chuyên lo việc gia đình và trẻ em.
Mô hình này có ở Việt Nam từ khi Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2014 cho phép lập toà chuyên trách gia đình và người chưa thành niên, và được giữ lại trong Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2024. Sau đợt tổ chức lại toà án từ ngày 1/7/2025 (toà cấp cao và toà cấp huyện trước đây không còn, thay bằng toà án nhân dân khu vực), câu hỏi người dân hay gặp là: toà gia đình giờ nằm ở đâu, xử những gì, và khi nhà mình có việc thì có gì khác. Bài này trả lời lần lượt từng câu.
Một toà chuyên trách bên trong toà án, không phải một toà án riêng
Trong mỗi toà án nhân dân có thể có nhiều toà chuyên trách: toà hình sự, toà dân sự, toà hành chính, toà kinh tế, toà gia đình và người chưa thành niên… Mỗi toà chuyên trách là một bộ phận gồm chánh toà, phó chánh toà, các thẩm phán và thư ký được phân công làm một loại việc. Cách tổ chức này giống một bệnh viện có khoa nhi, khoa sản, khoa nội: người bệnh vẫn vào cổng bệnh viện, nhưng được đưa tới khoa phù hợp.
Vì vậy, khi đọc trên giấy tờ dòng chữ "Toà gia đình và người chưa thành niên – Toà án nhân dân tỉnh X" hay của một toà án khu vực, bạn hiểu rằng toà án vẫn là toà án nhân dân đó; con dấu, bản án, quyết định đều mang tên toà án. Toà chuyên trách chỉ là nơi phân công thẩm phán xử lý vụ việc của bạn.
Điểm cần nhớ thứ hai: toà chuyên trách không làm thay đổi thẩm quyền theo luật tố tụng. Việc ly hôn của bạn do toà án nào thụ lý vẫn tính theo quy định về thẩm quyền theo cấp và theo lãnh thổ. Toà gia đình chỉ quyết định ai trong toà án đó sẽ xử. Muốn biết nộp đơn ở toà nào, bạn xem các bài về tìm đúng toà; còn bài này nói về chuyện sau khi đơn đã vào đúng cửa.
Toà gia đình và người chưa thành niên xử những việc gì
Phạm vi cụ thể do luật và quy định phân công nội bộ của từng toà án quyết định, có thể khác nhau giữa các nơi. Bảng dưới đây là các nhóm việc thường được giao cho toà gia đình theo mô hình hiện hành; trường hợp cụ thể của bạn, hãy hỏi bộ phận tiếp nhận đơn.
| Nhóm việc | Ví dụ thường gặp | Điểm khác khi giải quyết |
|---|---|---|
| Vụ án hôn nhân và gia đình (có tranh chấp) | Ly hôn đơn phương, tranh chấp nuôi con, cấp dưỡng, chia tài sản chung khi ly hôn | Coi trọng hoà giải; lợi ích của con được đặt ở trung tâm khi quyết định nuôi con |
| Việc hôn nhân và gia đình (không tranh chấp, theo yêu cầu) | Công nhận thuận tình ly hôn, thay đổi người trực tiếp nuôi con khi hai bên đã thống nhất, huỷ kết hôn trái pháp luật | Giải quyết bằng phiên họp, thủ tục gọn hơn phiên toà |
| Vụ án hình sự có bị cáo dưới 18 tuổi | Người chưa thành niên bị truy tố về một tội phạm | Thủ tục riêng: bắt buộc có người bào chữa, người đại diện tham gia, có thể xử kín, phòng xử thân thiện |
| Một số vụ án hình sự có người bị hại dưới 18 tuổi | Vụ án xâm hại trẻ em, bạo lực với trẻ, mua bán người là trẻ em (theo phân công) | Hạn chế số lần trẻ phải trình bày, có người đại diện, người hỗ trợ ngồi cùng |
| Xem xét áp dụng biện pháp xử lý hành chính với người chưa thành niên | Đề nghị đưa vào trường giáo dưỡng | Mở phiên họp, gia đình được tham gia và trình bày ý kiến |
Nhìn vào cột cuối bạn sẽ thấy điểm chung: toà gia đình không xử nhẹ tay hơn hay dễ dãi hơn, mà xử theo cách giảm tổn thương cho những người dễ bị tổn thương nhất trong vụ việc, thường là trẻ em.
Vì sao cần một toà riêng cho việc gia đình và trẻ em
Việc gia đình không kết thúc khi bản án được tuyên. Một vụ đòi nợ xong là hai bên có thể không bao giờ gặp lại. Một vụ ly hôn có con chung thì khác: cha mẹ vẫn phải gặp nhau ở cổng trường, ở buổi sinh nhật con, trong mười mấy năm tới. Thẩm phán quen việc gia đình hiểu rằng cách giải quyết cũng quan trọng như kết quả, nên thường dành nhiều công sức hơn cho hoà giải và cho những thoả thuận mà hai bên có thể sống cùng.
Trẻ em không chịu được áp lực như người lớn. Một em bé phải kể lại chuyện đau lòng nhiều lần, trong phòng xử có vành móng ngựa, trước mặt người đã làm hại mình, có thể bị tổn thương thêm lần nữa. Thủ tục thân thiện với trẻ em sinh ra để tránh điều đó mà vẫn bảo đảm sự thật được làm rõ.
Người chưa thành niên phạm tội cần được giáo dục để quay lại cộng đồng. Nguyên tắc chung của pháp luật hình sự Việt Nam với người dưới 18 tuổi là bảo đảm lợi ích tốt nhất của các em, chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ sửa chữa sai lầm. Một thẩm phán được tập huấn về tâm lý lứa tuổi sẽ hỏi, nghe và cân nhắc biện pháp xử lý khác với khi xử một người trưởng thành.
Chuyên môn hoá giúp xử nhất quán hơn. Khi một nhóm thẩm phán làm thường xuyên việc nuôi con, cấp dưỡng, họ tích luỹ kinh nghiệm đánh giá chứng cứ về điều kiện chăm sóc con, cách lấy ý kiến trẻ, cách nhận ra dấu hiệu bạo lực gia đình ẩn sau một đơn ly hôn tưởng như bình thường.
Sau cải cách 2025, toà gia đình nằm ở toà nào
Theo mô hình hiện hành, hệ thống toà án gồm Toà án nhân dân tối cao, toà án nhân dân cấp tỉnh (34 toà theo 34 tỉnh, thành phố) và các toà án nhân dân khu vực thay cho toà án cấp huyện trước đây. Toà gia đình và người chưa thành niên được tổ chức trong toà án nhân dân cấp tỉnh, và có thể được tổ chức ở toà án nhân dân khu vực tuỳ khối lượng công việc theo quyết định của cấp có thẩm quyền. Nơi chưa lập toà chuyên trách, chánh án thường phân công thẩm phán chuyên trách giải quyết việc gia đình và người chưa thành niên.
Phần lớn vụ ly hôn, tranh chấp nuôi con và vụ án hình sự có bị cáo dưới 18 tuổi được xét xử sơ thẩm ở toà án nhân dân khu vực, nên đây là nơi người dân gặp toà gia đình nhiều nhất. Toà án nhân dân cấp tỉnh chủ yếu xét xử phúc thẩm khi có kháng cáo, kháng nghị, cùng một số loại việc được luật giao. Số lượng toà khu vực có toà gia đình riêng và cách chia địa bàn có thể còn được điều chỉnh, nên bạn đừng dựa vào trí nhớ của người quen từ trước năm 2025.
Cách chắc nhất là xem thông báo thụ lý hoặc giấy triệu tập: phần đầu văn bản ghi rõ toà án nào và thường ghi cả toà chuyên trách hoặc thẩm phán được phân công. Khi còn nghi ngờ, hãy hỏi bộ phận tiếp nhận đơn của chính toà án đó, hoặc xem thông tin công bố trên cổng thông tin của ngành toà án.
Thẩm phán và hội thẩm ở toà gia đình có gì khác
Về chức danh, thẩm phán toà gia đình không khác thẩm phán ở toà dân sự hay hình sự: cùng tiêu chuẩn, cùng được bổ nhiệm theo luật, cùng độc lập khi xét xử. Điểm khác nằm ở việc được phân công ổn định và được bồi dưỡng thêm kỹ năng làm việc với trẻ em, kỹ năng hoà giải trong xung đột gia đình, hiểu biết về tâm lý lứa tuổi và về bạo lực gia đình. Ngành toà án đã nhiều năm tổ chức các khoá tập huấn chuyên đề cho đội ngũ này.
Với hội thẩm nhân dân, luật tố tụng hình sự có yêu cầu riêng cho vụ án có bị cáo dưới 18 tuổi: thành phần hội đồng xét xử phải có hội thẩm là người có kinh nghiệm, hiểu biết về tâm lý người chưa thành niên, chẳng hạn giáo viên hoặc cán bộ Đoàn thanh niên. Đây là cách đưa góc nhìn của người làm việc hằng ngày với lứa tuổi này vào phòng nghị án.
Trong các vụ việc hôn nhân và gia đình, hội thẩm cũng thường là người có kinh nghiệm công tác phụ nữ, công tác xã hội hoặc giáo dục. Dù vậy, khi ngồi trong hội đồng xét xử, họ biểu quyết ngang quyền thẩm phán và phải độc lập như mọi hội thẩm khác; bạn không thể và không nên tìm cách tiếp xúc riêng với họ ngoài phiên toà.
Những việc toà gia đình không làm thay được
Nhiều người kỳ vọng toà gia đình là nơi giải quyết mọi chuyện trong nhà. Thực tế, có những việc thuộc cơ quan khác, và đến nhầm nơi chỉ làm bạn mất thời gian.
- Đăng ký kết hôn, khai sinh, nhận cha mẹ con khi không có tranh chấp: làm tại uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú, không cần đến toà.
- Nhận nuôi con nuôi: thủ tục đăng ký nuôi con nuôi trong nước do cơ quan đăng ký hộ tịch giải quyết; toà chỉ vào cuộc khi có yêu cầu huỷ việc nuôi con nuôi hoặc tranh chấp.
- Bảo vệ khẩn cấp người bị bạo lực ngay lúc đang xảy ra: việc của công an, chính quyền cấp xã và các đường dây hỗ trợ; toà chỉ áp dụng biện pháp trong phạm vi vụ việc mình đang giải quyết.
- Điều tra một vụ xâm hại trẻ em: cơ quan điều tra và viện kiểm sát làm trước; toà xét xử khi vụ án đã được truy tố.
- Tư vấn tâm lý, trị liệu cho trẻ: toà có thể khuyến khích, phối hợp, nhưng không thay chuyên gia tâm lý, nhân viên công tác xã hội hay bác sĩ.
- Thi hành bản án nuôi con, cấp dưỡng: sau khi bản án có hiệu lực, việc buộc thi hành do cơ quan thi hành án dân sự đảm nhiệm.
Biết ranh giới này giúp bạn gõ đúng cửa ngay từ đầu, và cũng giúp bạn hiểu vì sao toà đôi khi trả lời "việc này không thuộc thẩm quyền của toà án".
Khi nhà bạn có việc phải đến toà gia đình
Dù là ly hôn, tranh chấp nuôi con hay có con em trong gia đình liên quan đến một vụ án, các bước chuẩn bị dưới đây giúp bạn bớt bỡ ngỡ.
- Đọc kỹ văn bản toà gửi: tên toà án, thẩm phán được phân công, ngày giờ, địa điểm và yêu cầu mang theo giấy tờ gì.
- Gom giấy tờ về con: giấy khai sinh, giấy tờ về nơi học, sổ theo dõi sức khoẻ nếu có, những gì chứng minh ai đang chăm sóc con hằng ngày.
- Hỏi thư ký toà án về những việc thủ tục: buổi làm việc là hoà giải hay xét xử, có cần đưa con đến không, có thể xin làm việc riêng không nếu bạn ngại gặp bên kia.
- Nếu con bạn phải trình bày ý kiến hoặc làm chứng, hãy hỏi toà về cách thức lấy lời khai và nói chuyện trước với con bằng ngôn ngữ phù hợp lứa tuổi, không dặn con phải nói gì.
- Cân nhắc nhờ luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý khi có tranh chấp về con, tài sản lớn, hoặc khi có bạo lực trong gia đình; người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có thể hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh.
- Giữ thái độ hợp tác với toà, không đăng chuyện vụ việc lên mạng xã hội, nhất là hình ảnh và thông tin của con.
Toà gia đình được thiết kế để những người trong cuộc ít đau hơn. Phần của bạn là đến đúng giờ, nói thật, và giữ cho con đứng ngoài cuộc tranh chấp của người lớn càng nhiều càng tốt.
Câu hỏi thường gặp
Toà gia đình và người chưa thành niên có phải là toà án riêng không?
Không. Đây là một toà chuyên trách nằm trong toà án nhân dân, giống một bộ phận chuyên môn. Bản án, quyết định vẫn mang tên toà án nhân dân nơi giải quyết, và mọi quy định về thẩm quyền, kháng cáo, thời hạn vẫn áp dụng như với các vụ việc khác.
Vụ ly hôn thuận tình có được giao cho toà gia đình không?
Thường là có, vì đây là việc hôn nhân và gia đình. Ở toà án chưa lập toà chuyên trách, chánh án phân công thẩm phán chuyên trách giải quyết. Thuận tình ly hôn được giải quyết theo thủ tục việc dân sự, thông qua phiên họp chứ không phải phiên toà xét xử.
Toà gia đình có xử nhẹ hơn với người chưa thành niên phạm tội không?
Toà xử theo đúng luật hình sự, trong đó luật đã quy định nguyên tắc riêng cho người dưới 18 tuổi: ưu tiên giáo dục, giúp sửa chữa sai lầm, hạn chế áp dụng hình phạt tù. Thủ tục thân thiện không có nghĩa là bỏ qua hành vi; nó chỉ thay đổi cách tiến hành để phù hợp lứa tuổi.
Có thể yêu cầu vụ việc của mình được chuyển sang toà gia đình không?
Việc phân công vụ việc cho toà chuyên trách hay thẩm phán nào là việc nội bộ của toà án theo quy định. Đương sự không chọn thẩm phán. Nếu bạn thấy vụ việc có yếu tố trẻ em hoặc bạo lực gia đình cần được lưu ý, hãy trình bày rõ trong đơn và tài liệu nộp kèm để toà nắm từ đầu.
Toà gia đình có giải quyết việc bạo lực gia đình không?
Toà giải quyết bạo lực gia đình khi nó nằm trong một vụ việc đang thụ lý, chẳng hạn là căn cứ xin ly hôn hay một vụ án hình sự. Biện pháp bảo vệ tức thời khi bạo lực đang xảy ra thuộc công an và chính quyền cấp xã. Hai đường này có thể chạy song song.
Trẻ em có phải ra toà khi cha mẹ ly hôn không?
Thông thường trẻ không phải dự phiên toà ly hôn. Khi con từ đủ 7 tuổi, toà phải xem xét nguyện vọng của con về việc sống với ai, và việc lấy ý kiến thường được làm riêng, trong không gian phù hợp, không bắt con đứng trước mặt cha mẹ trong phòng xử.