Bồi thẩm đoàn ở Mỹ, Anh là nhóm người dân được chọn ngẫu nhiên cho một vụ án, ngồi tách khỏi thẩm phán, chỉ quyết định về sự việc như có tội hay không; còn hội thẩm nhân dân ở Việt Nam được bầu theo nhiệm kỳ, ngồi cùng thẩm phán trong một hội đồng và biểu quyết ngang quyền về mọi vấn đề, kể cả hình phạt. Việt Nam không có bồi thẩm đoàn; mô hình của ta gần với thẩm phán không chuyên ở nhiều nước theo truyền thống dân luật.
Phim ảnh nước ngoài là nơi phần lớn người Việt lần đầu thấy một phiên toà, nên không ít người mang hình ảnh đó vào đầu khi tới toà thật: chờ "bồi thẩm đoàn" vào, chờ luật sư hô "phản đối". Bài này so sánh hai mô hình một cách trung lập để bạn hiểu vì sao phiên toà ở Việt Nam trông khác, và vai trò của hội thẩm đặt ở đâu trong bức tranh chung của thế giới.
Hai cách lớn để đưa người dân vào xét xử
Hầu hết các nền tư pháp hiện đại đều tìm cách để người dân thường có mặt trong quá trình xét xử, với cùng một lý do: phán quyết của toà cần được xã hội chấp nhận, và lẽ thường của người dân là một phép thử cho cách áp dụng pháp luật. Nhưng cách làm chia thành hai hướng chính.
Hướng thứ nhất là bồi thẩm đoàn, phổ biến ở các nước theo truyền thống thông luật như Mỹ, Anh, Canada, Úc. Người dân được chọn ngẫu nhiên từ danh sách cư dân hoặc cử tri, ngồi thành một nhóm riêng, nghe toàn bộ phiên toà rồi vào phòng riêng để đưa ra phán quyết về sự việc. Thẩm phán điều khiển phiên toà, giải thích luật cho bồi thẩm đoàn, và trong án hình sự thường là người quyết định hình phạt sau khi bồi thẩm đoàn kết luận có tội.
Hướng thứ hai là thẩm phán không chuyên ngồi chung với thẩm phán chuyên nghiệp trong một hội đồng, phổ biến ở nhiều nước theo truyền thống dân luật. Người dân trong mô hình này cùng thẩm phán nghị án và quyết định cả sự việc lẫn áp dụng pháp luật, hình phạt. Hội thẩm nhân dân ở Việt Nam thuộc hướng này. Một số nước kết hợp hoặc có biến thể riêng.
So sánh bồi thẩm đoàn và hội thẩm nhân dân
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý. Mỗi nước, thậm chí mỗi bang của Mỹ, có quy định riêng về số người, cách chọn, cách biểu quyết; những gì ghi ở cột bồi thẩm đoàn là cách làm phổ biến chứ không phải quy tắc chung toàn cầu.
| Tiêu chí | Bồi thẩm đoàn (phổ biến ở Mỹ, Anh) | Hội thẩm nhân dân (Việt Nam) |
|---|---|---|
| Cách chọn người | Chọn ngẫu nhiên từ danh sách cư dân, cử tri; các bên được loại bớt một số người | Hội đồng nhân dân bầu theo giới thiệu của Mặt trận Tổ quốc |
| Thời gian làm | Cho một vụ án, xong là giải tán | Theo nhiệm kỳ Hội đồng nhân dân, xử nhiều vụ |
| Số lượng | Án hình sự nghiêm trọng thường mười hai người | Thường hai hội thẩm, vụ đặc biệt ba hội thẩm |
| Ngồi ở đâu | Khu vực riêng, tách khỏi thẩm phán | Trên bục, cùng thẩm phán trong hội đồng xét xử |
| Quyết định gì | Chủ yếu sự việc: có tội hay không, bên nào có trách nhiệm | Mọi vấn đề: sự việc, áp dụng pháp luật, hình phạt, bồi thường |
| Biểu quyết | Nhiều nơi đòi đồng thuận hoặc đa số lớn | Đa số trong hội đồng, hội thẩm biểu quyết trước |
| Đọc hồ sơ trước phiên toà | Không, chỉ biết những gì trình bày tại phiên | Có, nghiên cứu hồ sơ trước khi mở phiên toà |
| Giải thích lý do | Phán quyết thường không kèm lý do chi tiết | Bản án ghi nhận định và căn cứ |
Điểm khác căn bản nằm ở hai dòng cuối. Bồi thẩm đoàn đến phiên toà như tờ giấy trắng, quyết định chỉ dựa trên những gì nghe tại phòng xử. Hội thẩm Việt Nam đọc hồ sơ trước, ngồi cùng thẩm phán và cùng chịu trách nhiệm về một bản án có lập luận.
Mô hình gần với Việt Nam ở các nước khác
Ở Đức, người dân tham gia xét xử với tư cách thẩm phán không chuyên, được chọn theo nhiệm kỳ nhiều năm, ngồi cùng thẩm phán chuyên nghiệp trong hội đồng và có quyền biểu quyết ngang nhau trong nhiều loại vụ án hình sự. Cách làm này giống hội thẩm nhân dân của ta ở chỗ có nhiệm kỳ, ngồi chung hội đồng và quyết định cả tội lẫn hình phạt.
Nhật Bản từ năm 2009 áp dụng chế độ thẩm phán công dân cho một số vụ án hình sự nghiêm trọng: người dân được chọn ngẫu nhiên cho từng vụ, ngồi cùng thẩm phán chuyên nghiệp và cùng quyết định cả tội lẫn hình phạt. Đây là một dạng lai: cách chọn giống bồi thẩm đoàn, nhưng cách làm việc giống thẩm phán không chuyên.
Pháp có toà đại hình xét xử tội phạm nghiêm trọng, nơi bồi thẩm là người dân cùng thẩm phán nghị án. Nhiều nước Bắc Âu cũng có thẩm phán không chuyên ngồi trong hội đồng. Các chi tiết như số người, tiêu chuẩn, loại vụ áp dụng thay đổi theo thời gian; nếu bạn cần dùng cho nghiên cứu, nên kiểm tra nguồn chính thức của từng nước.
Nhìn rộng ra, mô hình hội thẩm nhân dân của Việt Nam không phải cái gì xa lạ, mà nằm trong một nhóm khá đông các nước để người dân ngồi chung bàn với thẩm phán.
Mỗi mô hình mạnh và yếu ở đâu
Bồi thẩm đoàn mạnh ở tính độc lập với bộ máy. Người được chọn ngẫu nhiên cho một vụ, không quen thẩm phán, không có quan hệ lâu dài với toà, nên khó bị ảnh hưởng bởi lối nghĩ của người trong nghề. Phán quyết đồng thuận của một nhóm đông người cũng tạo cảm giác chính danh.
Bồi thẩm đoàn yếu ở chi phí và khả năng hiểu vụ phức tạp. Chọn người, loại người, giải thích luật cho người không học luật tốn rất nhiều thời gian. Với vụ án kinh tế phức tạp, bồi thẩm có thể khó nắm hết chứng cứ, và phán quyết không kèm lý do khiến khó kiểm tra lại.
Hội thẩm theo nhiệm kỳ mạnh ở kinh nghiệm và trách nhiệm. Hội thẩm xử nhiều vụ, được bồi dưỡng, đọc hồ sơ trước, nên hiểu vụ án sâu hơn người chỉ đến một lần. Bản án có lập luận, ký tên, nên dễ kiểm tra khi kháng cáo.
Hội thẩm theo nhiệm kỳ yếu ở nguy cơ quen nếp. Ngồi lâu cùng thẩm phán, hội thẩm có thể dần nghe theo người làm nghề, làm mất ý nghĩa của tiếng nói độc lập. Quy định để hội thẩm biểu quyết trước và quyền ghi ý kiến thiểu số là những cách để hạn chế điều này.
Những hình ảnh từ phim không áp dụng ở toà Việt Nam
Nếu bạn sắp đi toà lần đầu và hình dung phiên toà qua phim nước ngoài, những điều sau đây nên được điều chỉnh để khỏi bỡ ngỡ.
- Không có bồi thẩm đoàn ngồi một dãy riêng; ba hoặc năm người trên bục đều là thành viên hội đồng xét xử.
- Không có thủ tục chọn người dân vào xét xử ngay trước phiên toà; thành phần hội đồng đã được ghi trong quyết định đưa vụ án ra xét xử.
- Thẩm phán chủ toạ chủ động xét hỏi, không chỉ ngồi nghe hai bên luật sư đối đáp như trong nhiều phim Mỹ.
- Luật sư không đứng dậy hô "phản đối" theo kiểu phim; ý kiến về câu hỏi hay chứng cứ được trình bày qua chủ toạ theo trình tự phiên toà.
- Không có cảnh bồi thẩm đoàn bước ra đọc "có tội" hay "vô tội" rồi thẩm phán định án vào một ngày khác; hội đồng tuyên bản án gồm cả kết luận và hình phạt.
- Không có cảnh thẩm phán gõ búa gỗ xuống bàn; chủ toạ điều khiển phiên toà bằng lời và theo trình tự luật định.
Những khác biệt này đến từ truyền thống pháp luật khác nhau, không phải bên nào hơn bên nào. Hiểu đúng giúp bạn chuẩn bị đúng: ở toà Việt Nam, hãy trình bày với cả hội đồng, và trả lời câu hỏi của hội thẩm nghiêm túc như của thẩm phán.
Ví dụ giả định: cùng một vụ án, hai cách xử
Ví dụ giả định: một người bị truy tố vì trộm tài sản trong một cửa hàng, có camera ghi lại hình ảnh mờ, bị cáo không nhận tội. Ở một toà có bồi thẩm đoàn theo kiểu Mỹ, trước phiên toà các bên luật sư cùng thẩm phán chọn mười hai bồi thẩm từ danh sách người dân được triệu tập. Bồi thẩm không đọc hồ sơ, chỉ nghe công tố viên và luật sư trình bày, xem đoạn ghi hình, nghe nhân chứng bị hỏi chéo. Sau đó thẩm phán hướng dẫn họ về tiêu chuẩn chứng minh, và bồi thẩm đoàn vào phòng riêng, quay ra với phán quyết có tội hoặc không có tội, thường không kèm lý do chi tiết. Nếu có tội, thẩm phán định hình phạt.
Ở toà án nhân dân khu vực tại Việt Nam, hội đồng gồm một thẩm phán và hai hội thẩm đã đọc hồ sơ từ trước, gồm lời khai, kết luận giám định đoạn ghi hình nếu có. Tại phiên, chủ toạ và hội thẩm trực tiếp hỏi bị cáo, người làm chứng; kiểm sát viên và luật sư tham gia hỏi và tranh luận. Hội đồng nghị án, biểu quyết về việc có đủ căn cứ kết tội hay không, nếu có thì tội gì, hình phạt bao nhiêu, rồi tuyên một bản án ghi rõ nhận định và căn cứ.
Cùng một sự việc, nhưng người dân ở hai nơi đóng vai trò rất khác: một bên là người phán xử sự việc từ ghế riêng, một bên là thành viên chính thức của hội đồng quyết định toàn bộ vụ án.
Gọi đúng tên để đọc tin tức cho đúng
Trên báo chí và mạng xã hội, đôi khi bạn sẽ thấy người viết dùng chữ "bồi thẩm" để nói về hội thẩm Việt Nam, hoặc dùng chữ "hội thẩm" khi dịch tin về bồi thẩm đoàn ở nước ngoài. Sự lẫn lộn này làm người đọc hiểu sai về vai trò: tưởng hội thẩm chỉ quyết định có tội hay không, hoặc tưởng bồi thẩm đoàn Mỹ cũng đọc hồ sơ như hội thẩm.
Khi đọc tin về một phiên toà ở Việt Nam, hãy nhớ hội đồng xét xử gồm thẩm phán và hội thẩm cùng quyết định. Khi đọc tin về một phiên toà ở Mỹ, Anh có bồi thẩm đoàn, hãy nhớ phán quyết của bồi thẩm đoàn chủ yếu là về sự việc, còn hình phạt trong án hình sự thường do thẩm phán quyết định ở một bước sau, trừ một số loại vụ hoặc một số nơi có quy định khác.
Với sinh viên luật hay người viết về pháp luật, chú ý thuật ngữ còn giúp tránh so sánh khập khiễng. Câu hỏi đúng không phải là "Việt Nam có nên có bồi thẩm đoàn không" một cách chung chung, mà là làm sao để người dân tham gia xét xử thực chất nhất trong mô hình đang có: hội thẩm đọc hồ sơ kỹ, dám giữ ý kiến, được bồi dưỡng đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có bồi thẩm đoàn không?
Không. Việt Nam không áp dụng mô hình bồi thẩm đoàn. Người dân tham gia xét xử qua chế định hội thẩm nhân dân: được Hội đồng nhân dân bầu theo nhiệm kỳ, ngồi cùng thẩm phán trong hội đồng xét xử sơ thẩm và biểu quyết ngang quyền về mọi vấn đề của vụ án.
Hội thẩm có quyết định hình phạt không?
Có. Khác với bồi thẩm đoàn ở Mỹ chủ yếu quyết định có tội hay không, hội thẩm Việt Nam cùng thẩm phán nghị án và biểu quyết về mọi vấn đề, bao gồm tội danh, hình phạt, trách nhiệm bồi thường, xử lý vật chứng và án phí.
Bồi thẩm đoàn ở Mỹ có bao nhiêu người?
Trong án hình sự nghiêm trọng, bồi thẩm đoàn ở Mỹ thường có mười hai người, nhưng số lượng có thể khác tuỳ bang và loại vụ án, nhất là với án dân sự hoặc tội nhẹ. Quy định về việc phán quyết phải đồng thuận hay theo đa số cũng khác nhau giữa các nơi.
Mô hình nào gần với hội thẩm nhân dân Việt Nam nhất?
Mô hình thẩm phán không chuyên ở nhiều nước theo truyền thống dân luật, như Đức, gần với hội thẩm nhân dân Việt Nam: người dân có nhiệm kỳ, ngồi cùng thẩm phán chuyên nghiệp trong một hội đồng và cùng quyết định cả tội lẫn hình phạt.
Ở toà Việt Nam luật sư có được hô phản đối như trong phim không?
Phiên toà Việt Nam không vận hành theo kiểu đối đáp tự do như nhiều phim Mỹ. Luật sư trình bày ý kiến, đề nghị về câu hỏi hay chứng cứ thông qua chủ toạ, theo trình tự phiên toà do bộ luật tố tụng quy định, và chủ toạ quyết định việc điều hành.
Bồi thẩm đoàn có đọc hồ sơ vụ án trước phiên toà không?
Thông thường không. Bồi thẩm đoàn chỉ dựa vào chứng cứ và lời khai được trình bày tại phiên toà. Ngược lại, hội thẩm nhân dân Việt Nam có nghĩa vụ nghiên cứu hồ sơ vụ án trước khi mở phiên toà, giống như thẩm phán.