Hội thẩm không được gặp, tiếp đương sự hay người liên quan vụ án ngoài nơi và cách thức pháp luật quy định, không được tư vấn, không nhận quà hay lợi ích, và phải tự từ chối tham gia khi có quan hệ khiến mình không thể vô tư. Mọi tiếp xúc liên quan vụ án phải diễn ra qua thủ tục tố tụng: tại phiên toà, tại các buổi làm việc toà triệu tập, có biên bản.
Khác với thẩm phán làm việc trong môi trường toà án, hội thẩm sống giữa hàng xóm, đồng nghiệp, học trò cũ, nhóm bạn trên mạng. Ai cũng biết họ là hội thẩm, và khi có chuyện kiện tụng, người ta dễ nghĩ tới họ đầu tiên. Bài này viết cho cả hai phía: hội thẩm muốn giữ mình, và người dân đang có vụ việc muốn biết đâu là ranh giới để không vô tình đẩy cả hai vào rắc rối.
Vì sao chuyện quen biết là bài toán riêng của hội thẩm
Hội thẩm được chọn chính vì họ gắn bó với đời sống: một giáo viên lâu năm ở thị trấn, một cán bộ hội phụ nữ quen nhiều gia đình, một kỹ sư có tiếng trong ngành. Chính sự gắn bó đó làm họ dễ rơi vào tình huống quen biết với người có vụ án, nhất là ở địa bàn nhỏ nơi ai cũng biết ai.
Toà án nhân dân khu vực sau sắp xếp năm 2025 phụ trách địa bàn rộng hơn, nên xác suất hội thẩm xử đúng vụ của người quen có thể giảm so với trước. Nhưng ngược lại, số người biết họ là hội thẩm, và số người có thể tìm tới hỏi han, lại không giảm. Mạng xã hội càng làm việc này dễ: chỉ một bài đăng ảnh mặc trang phục hội thẩm là cả danh sách bạn bè đều biết.
Vì vậy quy tắc ứng xử của hội thẩm không chỉ nói về những gì diễn ra trong phòng xử, mà còn về cách họ cư xử ở ngoài: trong bữa cơm, trong nhóm trò chuyện, trong cuộc gặp tình cờ ngoài chợ.
Những tình huống quen biết hay gặp
Hàng xóm, họ hàng xa đến hỏi. Một người hàng xóm có con bị khởi tố, đến nhà hội thẩm hỏi "thường thì vụ như thế này xử bao nhiêu năm". Dù vụ đó không do hội thẩm xử, việc trả lời có thể bị hiểu là tư vấn hoặc hứa hẹn. Cách đúng là từ chối nhẹ nhàng và chỉ cho họ tìm luật sư, trung tâm trợ giúp pháp lý.
Đồng nghiệp cũ là đương sự. Hội thẩm nhận phân công rồi phát hiện bị đơn là người từng làm cùng phòng nhiều năm. Quan hệ thân thiết như vậy có thể khiến người ngoài nghi ngờ sự vô tư. Hội thẩm nên báo ngay với chánh án hoặc thẩm phán được phân công để xem xét việc tự từ chối.
Học trò cũ, phụ huynh cũ. Với hội thẩm là giáo viên, chuyện gặp lại học trò hoặc phụ huynh cũ trong vụ án khá thường. Quan hệ cách đây hai mươi năm có thể không ảnh hưởng, nhưng nếu đến nay vẫn thân thiết thì nên báo để toà cân nhắc.
Người lạ tự giới thiệu "biết chuyện vụ án". Có người tìm tới, tự nhận đại diện một bên, muốn "trao đổi thêm thông tin". Hội thẩm không tiếp nhận thông tin ngoài thủ tục; nếu thấy có dấu hiệu tác động, báo lại với toà án.
Bạn trên mạng hỏi riêng. Tin nhắn riêng hỏi về một vụ án đang xét xử, dù chỉ là "hỏi cho biết", cũng nên được từ chối và không trao đổi tiếp.
Quà cáp và mời mọc: cách xử lý từng tình huống
Phần lớn tình huống không bắt đầu bằng phong bì mà bằng những cử chỉ trông như lịch sự thông thường. Bảng dưới gợi ý cách xử lý; nguyên tắc chung là không nhận bất kỳ lợi ích nào từ người liên quan vụ án.
| Tình huống | Vì sao có vấn đề | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Đương sự mang quà biếu đến nhà trước phiên toà | Rõ ràng có mục đích tác động | Từ chối, không tiếp, báo lại với toà án |
| Sau tuyên án, bên thắng mời ăn "cảm ơn" | Vụ án có thể còn kháng cáo; tạo nghi ngờ về sự vô tư | Từ chối, không giải thích chi tiết về vụ án |
| Người quen gửi quà Tết khi đang có vụ do mình xử | Thời điểm trùng với vụ án làm món quà mang ý nghĩa khác | Trả lại, nói rõ lý do là nghĩa vụ của hội thẩm |
| Doanh nghiệp là đương sự mời dự sự kiện | Lợi ích gián tiếp vẫn là lợi ích | Không tham dự trong thời gian vụ án chưa kết thúc |
| Ai đó đề nghị "lo hộ" chi phí đi lại cho hội thẩm | Chi phí của hội thẩm do toà án bảo đảm theo quy định | Từ chối dứt khoát |
Đưa và nhận lợi ích để tác động việc xét xử có thể cấu thành tội phạm cho cả hai phía, không chỉ là vi phạm đạo đức. Một món quà nhỏ cũng có thể là căn cứ để bản án bị xem xét lại và để người xét xử bị xử lý.
Mạng xã hội: những việc hội thẩm nên tránh
Mạng xã hội là nơi ranh giới giữa đời riêng và nhiệm vụ dễ mờ nhất. Những gợi ý dưới đây xuất phát từ nghĩa vụ giữ bí mật và giữ hình ảnh khách quan của người xét xử.
- Không bình luận, chia sẻ, bày tỏ cảm xúc về vụ án mình đang hoặc đã xử, kể cả khi báo chí đưa tin rộng rãi.
- Không đăng ảnh phòng xử, hồ sơ, bị cáo, đương sự, kể cả ảnh đã làm mờ.
- Không kết bạn, theo dõi, nhắn tin với đương sự trong vụ án mình tham gia.
- Cân nhắc trước khi tham gia các nhóm bàn luận về vụ án, các trang "hóng" chuyện toà án.
- Không dùng danh nghĩa hội thẩm để quảng bá bản thân, kinh doanh, hay tư vấn trên mạng.
- Thận trọng khi bình luận về chính sách, vụ việc pháp luật nói chung, tránh những phát ngôn có thể khiến người khác nghi ngờ sự khách quan của mình khi xét xử.
Một hội thẩm có nhiều nhiệm kỳ chia sẻ kinh nghiệm: cách đơn giản nhất là coi mọi điều liên quan vụ án như chuyện không tồn tại trên mạng. Không đăng, không bình, không trả lời tin nhắn, kể cả khi bị hỏi dồn.
Phía đương sự: đừng tìm đường tắt qua người quen
Khi có vụ án, cảm giác bất an khiến nhiều người muốn tìm "người trong toà" để hỏi. Biết hàng xóm là hội thẩm, họ tìm đến; nghe nói có người quen hội thẩm, họ nhờ giới thiệu. Ngay cả khi không định đưa quà, việc này đã đặt người hội thẩm vào thế khó và có thể bị coi là tác động người tiến hành tố tụng.
Rủi ro lớn hơn là bị lừa. Những lời mời kiểu "có người quen là hội thẩm, lo được mức án", "chi một khoản là thắng kiện" là dấu hiệu quen thuộc của lừa đảo chạy án. Người nhận tiền thường không có quan hệ gì thật với hội đồng xét xử, hoặc nếu có thì cũng không thể thay đổi kết quả một cách hợp pháp. Bạn mất tiền, có thể còn bị liên luỵ về pháp lý.
Con đường đúng là tìm người hỗ trợ pháp lý hợp pháp: luật sư, trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước nếu bạn thuộc diện được trợ giúp, tổ chức tư vấn pháp luật. Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu về quyền, nghĩa vụ và các bước tiếp theo trong vụ của mình.
Vụ án kết thúc rồi, quan hệ có trở lại bình thường không
Hội thẩm không phải sống cách ly với cộng đồng suốt nhiệm kỳ. Sau khi vụ án kết thúc hẳn, tức là bản án đã có hiệu lực và không còn thủ tục nào đang chờ, quan hệ xã giao bình thường với những người từng là đương sự không bị cấm. Họ vẫn là hàng xóm, đồng nghiệp, phụ huynh cùng trường. Điều cần giữ là bí mật nghị án và thông tin đời tư đã biết qua hồ sơ, vĩnh viễn chứ không riêng thời gian vụ án.
Khó ở chỗ: bản án sơ thẩm thường chưa phải điểm kết thúc. Còn thời hạn kháng cáo, kháng nghị; có thể còn phiên phúc thẩm; thậm chí sau đó còn thủ tục giám đốc thẩm. Trong suốt thời gian này, hội thẩm từng xử sơ thẩm vẫn nên giữ khoảng cách như khi vụ án đang xử, vì mọi tiếp xúc đều có thể bị hiểu là liên quan tới các bước tố tụng tiếp theo.
Một tình huống nhạy cảm là khi đương sự bên thua tìm tới hỏi vì sao bị xử như vậy. Hội thẩm không giải thích thêm ngoài những gì bản án đã ghi, không kể ai biểu quyết thế nào. Có thể hướng người đó đọc kỹ phần nhận định trong bản án và tìm luật sư nếu muốn kháng cáo. Giải thích riêng, dù với thiện ý, dễ biến thành tranh luận và vi phạm bí mật nghị án.
Ví dụ giả định: một cuộc gặp tình cờ ngoài chợ
Ví dụ giả định: một hội thẩm ở Quảng Ninh đi chợ sáng thì gặp người phụ nữ là nguyên đơn trong vụ tranh chấp nuôi con mà tuần sau bà sẽ ngồi xử. Người phụ nữ nhận ra bà, tiến lại, bắt đầu kể về chồng cũ và nhờ "cô xem giúp cho cháu được nuôi con".
Cách xử lý hợp lý: hội thẩm chào hỏi lịch sự, nói rõ mình không được trao đổi về vụ án ngoài phiên toà, những gì chị muốn trình bày thì đưa ra tại phiên hoặc nộp cho toà để được xem xét, rồi chủ động kết thúc cuộc trò chuyện. Sau đó hội thẩm báo lại với thẩm phán được phân công về cuộc gặp, để toà biết và cân nhắc nếu cần.
Điều hội thẩm không nên làm: nghe hết câu chuyện "cho người ta đỡ buồn", gật đầu an ủi kiểu "chị cứ yên tâm", hay giấu cuộc gặp đi. Những phản ứng tưởng là tử tế đó có thể bị bên kia hiểu là thiên vị, và nếu lộ ra sau phiên toà, bản án có nguy cơ bị kháng cáo với lý do hội đồng không vô tư.
Câu hỏi thường gặp
Hội thẩm có được gặp riêng đương sự để hỏi thêm không?
Không. Hội thẩm không được gặp, tiếp đương sự hay người liên quan vụ án ngoài nơi và cách thức pháp luật quy định. Mọi câu hỏi phải đặt tại phiên toà hoặc trong các buổi làm việc toà triệu tập có biên bản, để các bên khác cùng biết và phản biện.
Biết hàng xóm là hội thẩm, có nên nhờ họ tư vấn vụ án không?
Không nên. Hội thẩm bị cấm tư vấn cho đương sự, và việc nhờ vả đặt cả hai vào thế khó, có thể bị coi là tác động người tiến hành tố tụng. Bạn nên tìm luật sư, trung tâm trợ giúp pháp lý hoặc tổ chức tư vấn pháp luật hợp pháp.
Hội thẩm nhận quà Tết của người quen có sao không?
Nếu người quen đang có vụ án do mình xử hoặc liên quan tới toà nơi mình làm nhiệm vụ, món quà có thể bị hiểu là nhằm tác động việc xét xử. Hội thẩm nên trả lại và nói rõ lý do. Với người không liên quan vụ án nào, quan hệ bình thường không bị cấm.
Hội thẩm phát hiện đương sự là người quen thì làm gì?
Hội thẩm nên báo ngay với chánh án hoặc thẩm phán được phân công để xem xét việc tự từ chối tham gia, không chờ tới phiên toà hay chờ đương sự phát hiện. Quan hệ thân thích hoặc thân thiết có thể làm người khác nghi ngờ sự vô tư của hội đồng.
Có người nói quen hội thẩm, lo được kết quả vụ án thì sao?
Đây là dấu hiệu thường gặp của lừa đảo chạy án. Không ai có thể thay đổi kết quả xét xử một cách hợp pháp bằng tiền hay quan hệ. Bạn không nên đưa tiền, nên giữ lại tin nhắn, thông tin, và có thể trình báo với cơ quan công an.
Hội thẩm có được đăng bài về vụ án đã xử xong không?
Hội thẩm phải giữ bí mật nghị án và bí mật đời tư của đương sự cả sau khi bản án có hiệu lực. Việc bình luận, chia sẻ về vụ án mình đã xử trên mạng xã hội dễ vi phạm nghĩa vụ này và ảnh hưởng tới hình ảnh khách quan của người xét xử, nên cần tránh.