Hoà giải viên tại toà án là người được bổ nhiệm theo Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án để giúp các bên thương lượng trước khi toà thụ lý vụ việc. Họ không phải thẩm phán, không xét xử, không quyết định ai đúng ai sai; kết quả hoà giải thành chỉ có hiệu lực khi được thẩm phán xem xét và ra quyết định công nhận.
Nhiều người nộp đơn khởi kiện xong thì được mời tới gặp một người ở toà, trò chuyện cởi mở hơn hẳn phiên toà, rồi mới biết đó là hoà giải viên. Bài này tập trung vào con người trong thủ tục đó: hoà giải viên là ai, được bổ nhiệm từ những nguồn nào, khác thẩm phán chủ trì hoà giải trong vụ án ra sao, phải giữ bí mật những gì, và khi nào bạn có quyền đề nghị đổi người.
Hai kiểu hoà giải ở toà, hai người chủ trì khác nhau
Ở toà án có hai thủ tục hoà giải dễ nhầm. Thứ nhất là hoà giải, đối thoại tại toà án trước khi thụ lý, theo Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án có hiệu lực từ năm 2021. Khi bạn nộp đơn khởi kiện vụ dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động hoặc đơn khởi kiện vụ án hành chính thuộc phạm vi luật này, toà thông báo cho bạn quyền lựa chọn hoà giải, đối thoại. Nếu bạn không từ chối, đơn được chuyển sang để hoà giải viên tiến hành. Người chủ trì ở đây là hoà giải viên.
Thứ hai là hoà giải trong vụ án dân sự đã thụ lý, theo luật tố tụng dân sự. Đây là phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải, do thẩm phán được phân công giải quyết vụ án chủ trì. Người chủ trì ở đây là thẩm phán, người mà nếu hoà giải không thành sẽ tiếp tục giải quyết và có thể ngồi ghế chủ toạ phiên toà.
Sự khác biệt này quan trọng về mặt tâm lý và chiến lược. Với hoà giải viên, bạn trò chuyện với một người không xét xử vụ việc của mình sau này. Với thẩm phán, bạn đang nói chuyện với người sẽ phán quyết. Cách bạn trình bày, mức độ cởi mở và những gì bạn chấp nhận đưa ra có thể khác nhau ở hai bối cảnh.
Hoà giải viên là ai, ai bổ nhiệm
Được bổ nhiệm theo luật riêng. Hoà giải viên tại toà án do chánh án toà án nhân dân cấp tỉnh bổ nhiệm theo Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án, có nhiệm kỳ xác định và có thể được bổ nhiệm lại. Danh sách hoà giải viên được toà công khai để người dân tham khảo.
Đến từ nhiều nguồn có kinh nghiệm. Luật cho phép bổ nhiệm từ những người từng làm thẩm phán, kiểm sát viên, thẩm tra viên, thư ký toà án, chấp hành viên, thanh tra viên; luật sư, công chứng viên, trọng tài viên, chuyên gia, người có hiểu biết về phong tục tập quán, người có uy tín trong cộng đồng; kèm điều kiện về kinh nghiệm, sức khoẻ và đã qua bồi dưỡng kỹ năng hoà giải. Tiêu chuẩn chi tiết bạn đối chiếu luật hiện hành.
Làm việc tại toà nhưng không phải công chức xét xử. Hoà giải viên tiến hành hoà giải tại địa điểm toà bố trí, hưởng thù lao theo quy định. Họ không có quyền ra bản án, quyết định giải quyết vụ việc.
Sau cải cách 2025 vẫn theo cùng nguyên lý. Khi toà án được tổ chức lại, toà khu vực là nơi tiếp nhận phần lớn đơn khởi kiện sơ thẩm, và việc chuyển đơn sang hoà giải, đối thoại tiếp tục áp dụng. Cách bố trí hoà giải viên tại từng toà khu vực bạn có thể hỏi bộ phận tiếp nhận.
Hoà giải viên được làm gì và không được làm gì
Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án trao cho hoà giải viên một số quyền để làm việc hiệu quả, đồng thời đặt ra các giới hạn để bảo vệ các bên. Theo nguyên lý:
- Được gặp từng bên riêng hoặc gặp chung, đề nghị các bên cung cấp tài liệu liên quan, mời người có uy tín hoặc chuyên gia tham gia khi các bên đồng ý.
- Được đưa ra gợi ý về phương án giải quyết để các bên cân nhắc, nhưng quyết định đồng ý hay không thuộc về các bên.
- Không được ép buộc, đe doạ một bên chấp nhận phương án, hay nói trước rằng ra toà chắc chắn thua để gây áp lực.
- Không được tiết lộ thông tin các bên trình bày trong quá trình hoà giải, trừ trường hợp luật cho phép.
- Không được nhận tiền, tài sản, lợi ích khác từ các bên.
- Không được tham gia vụ việc đó sau này với tư cách người đại diện, người bảo vệ quyền lợi cho một bên khi vụ việc chuyển sang giải quyết tại toà, theo hướng các giới hạn mà luật đặt ra để giữ khách quan.
Hoà giải viên giỏi thường hỏi nhiều hơn nói: họ tìm điều mỗi bên thực sự cần (tiền, thời gian, lời xin lỗi, giữ quan hệ làm ăn) thay vì chỉ nhìn con số trong đơn khởi kiện.
Bí mật trong hoà giải: điều gì được bảo vệ
Một nguyên tắc đặc trưng của hoà giải, đối thoại tại toà án là bảo mật. Thông tin, tài liệu các bên trình bày, cung cấp trong quá trình hoà giải được giữ bí mật. Hoà giải viên, các bên và người tham gia không được tiết lộ, và theo nguyên tắc chung, những gì bạn nói, thừa nhận hay đề nghị trong hoà giải không được dùng làm chứng cứ chống lại bạn nếu vụ việc sau đó được đưa ra giải quyết theo thủ tục tố tụng, trừ trường hợp luật quy định khác.
Nguyên tắc này khuyến khích các bên nói thật điều mình muốn. Ví dụ giả định: bị đơn trong vụ đòi nợ thừa nhận trong hoà giải rằng mình còn nợ một phần và đề nghị trả góp. Nếu hoà giải không thành, lời thừa nhận đó về nguyên tắc không được mang sang phiên toà như một chứng cứ. Tuy nhiên, chứng cứ đã có độc lập từ trước, như giấy vay, sao kê chuyển khoản, vẫn dùng được bình thường.
Bảo mật có giới hạn. Nếu trong lúc hoà giải phát hiện dấu hiệu tội phạm hoặc thông tin liên quan đến an toàn của người khác, cách xử lý tuân theo quy định riêng. Khi không chắc một thông tin có nên đưa ra hay không, bạn có thể hỏi hoà giải viên về phạm vi bảo mật trước khi trình bày.
Hoà giải viên và thẩm phán chủ trì hoà giải: so sánh nhanh
Bảng dưới đặt hai người cạnh nhau để bạn biết mình đang ở thủ tục nào và nên kỳ vọng gì.
| Tiêu chí | Hoà giải viên tại toà | Thẩm phán chủ trì hoà giải trong vụ án |
|---|---|---|
| Thời điểm | Trước khi toà thụ lý đơn | Sau khi vụ án đã thụ lý |
| Căn cứ pháp lý | Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án | Luật tố tụng dân sự |
| Có xét xử vụ việc sau này không | Không | Có thể, nếu hoà giải không thành |
| Bảo mật lời trình bày | Nguyên tắc bảo mật rõ ràng | Nội dung ghi vào biên bản trong hồ sơ vụ án |
| Tạm ứng án phí | Chưa phát sinh ở giai đoạn này | Thường đã nộp khi thụ lý (trừ trường hợp miễn) |
| Kết quả khi thành | Biên bản ghi nhận kết quả, thẩm phán xem xét ra quyết định công nhận | Biên bản hoà giải thành, sau thời hạn luật định toà ra quyết định công nhận sự thoả thuận |
Với nhiều tranh chấp gia đình, hàng xóm hay công nợ nhỏ, hoà giải trước thụ lý giúp tiết kiệm thời gian và giữ quan hệ. Với tranh chấp mà một bên cần biện pháp khẩn cấp ngay, hoặc có dấu hiệu tẩu tán tài sản, bạn có quyền từ chối hoà giải để toà thụ lý theo thủ tục tố tụng.
Khi hoà giải không thành hoặc chỉ thành một phần
Không phải buổi hoà giải nào cũng đi tới thoả thuận. Khi các bên không thống nhất, hoặc một bên vắng mặt mà không có lý do, hoặc một bên rút khỏi hoà giải, hoà giải viên lập biên bản ghi nhận kết quả và báo cho toà. Đơn khởi kiện được chuyển lại để toà xem xét thụ lý theo luật tố tụng. Bạn không phải nộp lại đơn mới cho cùng yêu cầu, nhưng nên kiểm tra thông báo tiếp theo của toà về việc nộp tạm ứng án phí và thụ lý.
Có trường hợp các bên thống nhất được một phần, ví dụ giả định: hai anh em đồng ý cách chia căn nhà nhưng chưa thống nhất số tiền bù chênh lệch. Phần đã thống nhất có thể được ghi nhận, phần còn lại tiếp tục được giải quyết tại toà, tuỳ cách luật cho phép tách và tuỳ thẩm phán xem xét. Hoà giải viên giải thích cho các bên hệ quả của từng lựa chọn trước khi ký.
Một câu hỏi hay gặp là thời gian dành cho hoà giải có làm mất thời hiệu khởi kiện không. Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án có quy định về việc tính thời hiệu khi đơn đã nộp và được chuyển sang hoà giải; nếu vụ của bạn sát hạn thời hiệu, nên đối chiếu quy định này hoặc hỏi người làm nghề trước khi đồng ý hoà giải.
Chọn, đổi hoà giải viên và chuẩn bị buổi đầu
Luật cho phép bạn tham gia vào việc chọn người và có quyền đề nghị đổi khi có lý do. Một trình tự gọn:
- Khi nhận thông báo về quyền lựa chọn hoà giải, đối thoại, đọc kỹ thời hạn trả lời và trả lời bằng văn bản đúng hạn, để ý chí của bạn được ghi nhận rõ ràng.
- Nếu muốn, đề nghị chọn một hoà giải viên trong danh sách toà công bố, ví dụ người có kinh nghiệm về đất đai, lao động hay gia đình phù hợp vụ việc.
- Khi được thông báo tên hoà giải viên, kiểm tra xem người đó có phải người thân, người có quyền lợi liên quan hoặc từng tư vấn cho bên kia không.
- Có căn cứ cho rằng hoà giải viên không khách quan, gửi đề nghị thay đổi tới toà, nêu lý do cụ thể.
- Chuẩn bị một trang tóm tắt: điều mình cần, điều mình có thể nhân nhượng, giới hạn không thể vượt.
- Đến buổi hoà giải với giấy tờ tuỳ thân và bản sao tài liệu chính; nếu có người đại diện, mang giấy uỷ quyền hợp lệ.
Câu hỏi thường gặp
Hoà giải viên có quyền buộc mình chấp nhận phương án không?
Không. Hoà giải dựa trên sự tự nguyện. Hoà giải viên chỉ giúp các bên trao đổi, có thể gợi ý phương án, nhưng quyết định đồng ý hay không thuộc về bạn. Nếu thấy bị ép, bạn có quyền dừng hoà giải và đề nghị toà xem xét đơn khởi kiện theo thủ tục tố tụng.
Tham gia hoà giải tại toà có mất phí không?
Theo luật, các bên tham gia hoà giải, đối thoại tại toà không phải trả thù lao cho hoà giải viên; thù lao và chi phí cho hoạt động này được bảo đảm theo quy định của nhà nước. Một số chi phí phát sinh theo yêu cầu riêng của các bên có thể do các bên chịu.
Kết quả hoà giải thành có giá trị như bản án không?
Kết quả hoà giải thành được ghi trong biên bản, sau đó thẩm phán xem xét và ra quyết định công nhận nếu đủ điều kiện. Quyết định công nhận có hiệu lực thi hành theo quy định về thi hành án. Nếu không đủ điều kiện, thẩm phán không công nhận và đơn có thể được xử lý theo thủ tục tố tụng.
Từ chối hoà giải tại toà có bất lợi gì không?
Từ chối là quyền của bạn và không bị coi là thái độ xấu khi toà giải quyết vụ án sau này. Một số loại việc thuộc diện không hoà giải theo luật. Nếu từ chối, đơn khởi kiện được xem xét thụ lý theo luật tố tụng như bình thường.
Hoà giải viên có thể là luật sư đang hành nghề không?
Luật cho phép bổ nhiệm hoà giải viên từ nhiều nguồn, trong đó có người có kinh nghiệm nghề luật. Khi làm hoà giải viên trong một vụ việc, người đó phải giữ khách quan và không được đại diện hay bảo vệ cho bên nào trong vụ việc ấy. Nếu thấy có xung đột lợi ích, bạn có quyền đề nghị đổi người.