Thẩm phán chủ toạ phiên toà là thành viên hội đồng xét xử được giao điều khiển phiên toà: khai mạc, điều hành xét hỏi và tranh luận, giữ trật tự, giải quyết các yêu cầu phát sinh; thẩm phán thành viên cùng tham gia xét hỏi, nghị án và biểu quyết với quyền ngang nhau, chỉ không giữ vai trò điều khiển. Khi vào phòng nghị án, phiếu của chủ toạ có giá trị như phiếu của mọi thành viên khác.
Nhiều người lần đầu dự phiên toà thấy có hai, ba người ngồi trên bục và không rõ ai là ai, ai quyết định điều gì. Bài này giúp bạn nhận diện vai trò từng người trong hội đồng xét xử sơ thẩm, hiểu quyền hạn thực sự của chủ toạ, và biết khi nào một thẩm phán xét xử một mình. Thành phần hội đồng xét xử từng loại vụ án do luật tố tụng quy định; bài nêu nguyên lý, bạn đối chiếu luật cho vụ việc cụ thể. Thành phần hội đồng xét xử phúc thẩm có đặc thù riêng và không phải trọng tâm ở đây.
Bảng: thành phần hội đồng xét xử sơ thẩm thường gặp
Bảng dưới tóm tắt các cấu trúc phổ biến ở cấp sơ thẩm theo nguyên lý của luật tố tụng. Trường hợp cụ thể bạn đối chiếu luật và quyết định đưa vụ án ra xét xử, nơi luôn ghi rõ thành phần.
| Cấu trúc | Áp dụng thông thường | Ai làm chủ toạ |
|---|---|---|
| Một thẩm phán và hai hội thẩm nhân dân | Phần lớn vụ án sơ thẩm dân sự, hình sự, hành chính | Thẩm phán |
| Hai thẩm phán và ba hội thẩm nhân dân | Vụ án có tính chất phức tạp, hoặc vụ hình sự mà bị cáo có thể bị xử mức hình phạt cao nhất theo luật định | Một trong hai thẩm phán được phân công |
| Một thẩm phán xét xử | Vụ án được giải quyết theo thủ tục rút gọn khi đủ điều kiện luật định | Chính thẩm phán đó |
| Một thẩm phán giải quyết việc dân sự | Nhiều loại việc dân sự không có tranh chấp, giải quyết bằng phiên họp | Thẩm phán chủ trì phiên họp |
Trên quyết định đưa vụ án ra xét xử luôn ghi họ tên thẩm phán chủ toạ phiên toà, thẩm phán và hội thẩm khác, thẩm phán hoặc hội thẩm dự khuyết nếu có. Đọc kỹ phần này giúp bạn biết trước ai sẽ điều khiển phiên toà và có thời gian xem xét quyền đề nghị thay đổi nếu có căn cứ.
Chủ toạ phiên toà làm những việc gì
Theo trình tự một phiên toà sơ thẩm, chủ toạ là người đảm nhận các việc sau, có thư ký hỗ trợ phần hành chính:
- Khai mạc phiên toà, đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử.
- Kiểm tra sự có mặt và căn cước của những người được triệu tập, sau khi thư ký báo cáo danh sách.
- Giải thích quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng, hỏi xem có ai đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch không.
- Hỏi về việc xem xét các yêu cầu, đề nghị của các bên trước khi bước vào phần tranh tụng; cùng hội đồng quyết định hoãn phiên toà khi có căn cứ.
- Điều hành phần xét hỏi: xác định thứ tự hỏi, hỏi trước hoặc để các bên hỏi theo luật, ngăn câu hỏi không liên quan.
- Điều hành phần tranh luận, bảo đảm các bên được trình bày, đối đáp trong giới hạn hợp lý.
- Giữ trật tự phòng xử: nhắc nhở, cảnh cáo, buộc người vi phạm nội quy rời phòng xử, đề nghị lực lượng hỗ trợ tư pháp can thiệp khi cần.
- Tuyên án hoặc phân công thành viên khác đọc bản án, giải thích quyền kháng cáo.
Danh sách cho thấy chủ toạ có quyền rất rộng trong việc điều khiển một buổi xét xử. Nhưng đó là quyền về tiến trình, không phải quyền quyết định nội dung vụ án thay cho hội đồng.
Thẩm phán thành viên và hội thẩm: không phải người ngồi cho đủ
Thẩm phán thành viên trong hội đồng hai thẩm phán, cũng như hội thẩm nhân dân, có quyền xét hỏi người tham gia tố tụng tại phiên toà, nghiên cứu hồ sơ trước khi xét xử, và quan trọng nhất là biểu quyết khi nghị án. Họ không phải "phụ tá" của chủ toạ. Một thẩm phán thành viên có thể không đồng ý với chủ toạ và biểu quyết khác; khi đó ý kiến đa số quyết định.
Về thứ tự hỏi tại phiên toà, chủ toạ thường hỏi trước, sau đó các thành viên khác hỏi bổ sung những điểm họ thấy chưa rõ. Câu hỏi của một hội thẩm hay thẩm phán thành viên đôi khi tiết lộ điều hội đồng đang băn khoăn, nên bạn nên lắng nghe và trả lời trực tiếp, đúng trọng tâm.
Khi nghị án, theo nguyên tắc chung của luật tố tụng, hội thẩm biểu quyết trước, thẩm phán biểu quyết sau. Mục đích là để ý kiến của người có chuyên môn pháp luật không chi phối người đại diện cho nhân dân trước khi họ kịp nói ý mình. Thứ tự biểu quyết cụ thể khi hội đồng có nhiều thẩm phán bạn đối chiếu luật tố tụng tương ứng.
Quyền của chủ toạ có giới hạn ở đâu
Không quyết thay hội đồng. Những vấn đề như chấp nhận hay bác yêu cầu của đương sự, xác định tội danh, mức hình phạt, mức bồi thường đều do hội đồng quyết định bằng biểu quyết. Chủ toạ chỉ có một phiếu.
Một số quyết định tại phiên toà phải do hội đồng thảo luận. Hoãn phiên toà, tạm ngừng phiên toà, thay đổi người giám định hay người phiên dịch tại phiên, xem xét đề nghị thay đổi thành viên hội đồng theo thủ tục luật định, thường đòi hỏi hội đồng thảo luận và thông qua tại phòng nghị án, không phải chủ toạ tự quyết.
Không được cắt quyền trình bày chính đáng. Chủ toạ có quyền yêu cầu các bên trình bày ngắn gọn, đúng trọng tâm, nhưng không được ngăn một bên trình bày những nội dung liên quan tới vụ án mà luật cho phép. Nếu cho rằng quyền của mình bị cắt, bạn có thể đề nghị ghi vào biên bản phiên toà.
Xử lý vi phạm trật tự phải theo luật. Biện pháp với người vi phạm nội quy phòng xử, từ nhắc nhở tới buộc rời phòng xử hoặc xử phạt, phải theo quy định, tương xứng với hành vi.
Nhận ra ai là chủ toạ và cách xưng hô tại phiên toà
Trong phòng xử án, hội đồng xét xử ngồi trên bục ở phía trước. Chủ toạ thường ngồi ở vị trí giữa, các thành viên ngồi hai bên. Trước khi phiên toà bắt đầu, thư ký phổ biến nội quy và mời mọi người đứng khi hội đồng vào phòng xử. Khi khai mạc, chủ toạ là người đầu tiên phát biểu và đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử, nên từ đó bạn biết ngay ai là chủ toạ.
Về xưng hô, cách thông dụng là hướng lời trình bày tới cả hội đồng, mở đầu bằng "Thưa Hội đồng xét xử". Khi chủ toạ hỏi trực tiếp, bạn trả lời người đó; khi một thành viên khác hỏi, bạn trả lời thành viên đó, nhưng vẫn giữ cách xưng hô hướng tới hội đồng. Không cần và không nên gọi tên riêng của thẩm phán.
Kỹ năng trình bày, đặt câu hỏi và tranh luận tại phiên toà là một đề tài riêng; điều cần nhớ ở đây là tôn trọng sự điều khiển của chủ toạ, đứng lên khi được hỏi nếu được yêu cầu, xin phép khi muốn trình bày thêm, và nếu có ý kiến về cách điều khiển phiên toà thì đề nghị ghi vào biên bản thay vì tranh cãi tại chỗ.
Theo dõi một phiên toà sơ thẩm từ hàng ghế dự khán
Ví dụ giả định: một vụ tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hoá giữa hai hộ kinh doanh, xét xử tại một toà án nhân dân khu vực ở Lâm Đồng, hội đồng gồm một thẩm phán và hai hội thẩm. Nếu bạn ngồi ở hàng ghế dự khán, bạn sẽ thấy vai trò của từng người qua các chặng sau.
- Thư ký kiểm tra người có mặt, phổ biến nội quy, mời mọi người đứng khi hội đồng vào. Thẩm phán ngồi giữa là chủ toạ.
- Chủ toạ khai mạc, đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử, kiểm tra căn cước các bên, giải thích quyền và hỏi có đề nghị thay đổi ai không.
- Chủ toạ hỏi các bên về việc giữ nguyên, thay đổi hay rút yêu cầu và có thoả thuận được không. Nếu không thoả thuận được, phiên toà chuyển sang phần tranh tụng.
- Các bên trình bày, sau đó chủ toạ điều hành phần hỏi. Hai hội thẩm lần lượt hỏi bổ sung về những điểm còn mơ hồ, như thời điểm giao hàng hay chất lượng hàng.
- Chủ toạ điều hành phần tranh luận, nhắc các bên không lặp lại ý đã nói. Kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật tố tụng nếu có tham gia phiên toà theo quy định.
- Hội đồng vào phòng nghị án. Ba người thảo luận, hội thẩm biểu quyết trước, thẩm phán biểu quyết sau. Phòng xử chờ.
- Hội đồng trở lại, chủ toạ hoặc một thành viên đọc bản án, giải thích quyền kháng cáo và thời hạn.
Qua các chặng đó bạn thấy chủ toạ là người "cầm nhịp" cả buổi, nhưng kết quả đọc lên ở cuối là quyết định chung của ba người.
Khi thẩm phán xét xử một mình
Không phải phiên toà nào cũng có hội đồng nhiều người. Với những vụ án đủ điều kiện giải quyết theo thủ tục rút gọn, như vụ có tình tiết đơn giản, chứng cứ rõ ràng, theo các điều kiện mà luật tố tụng quy định, một thẩm phán xét xử. Nhiều việc dân sự không có tranh chấp, như yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn theo quy định, cũng do một thẩm phán giải quyết bằng phiên họp chứ không phải phiên toà.
Khi xét xử một mình, thẩm phán vừa là chủ toạ vừa là người quyết định duy nhất ở cấp đó. Đổi lại, thủ tục thường nhanh hơn và bản án, quyết định vẫn có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của thủ tục tương ứng. Thời hạn kháng cáo trong thủ tục rút gọn có thể khác thủ tục thông thường, nên bạn cần đọc kỹ phần hướng dẫn quyền kháng cáo trong bản án.
Với người dân, điều cần biết là: nếu bạn cho rằng vụ việc của mình không đơn giản như toà đánh giá, chẳng hạn có tình tiết mới cần xác minh, bạn có thể trình bày để toà xem xét chuyển sang thủ tục thông thường theo quy định.
Câu hỏi thường gặp
Chủ toạ phiên toà có quyền quyết định bản án một mình không?
Không, khi vụ án được xét xử bởi hội đồng. Mọi vấn đề của vụ án được quyết định bằng biểu quyết theo đa số trong phòng nghị án, và chủ toạ chỉ có một phiếu như các thành viên khác. Chỉ khi vụ án do một thẩm phán xét xử theo thủ tục rút gọn thì thẩm phán đó tự quyết.
Làm sao biết trước ai là chủ toạ phiên toà?
Quyết định đưa vụ án ra xét xử mà toà gửi cho các bên luôn ghi rõ họ tên thẩm phán chủ toạ phiên toà, các thành viên hội đồng xét xử và người dự khuyết nếu có. Thông thường đó cũng là thẩm phán được phân công giải quyết vụ án từ khi thụ lý.
Hội thẩm có được hỏi tại phiên toà không?
Có. Hội thẩm nhân dân là thành viên hội đồng xét xử, có quyền xét hỏi người tham gia tố tụng tại phiên toà và biểu quyết ngang quyền với thẩm phán khi nghị án. Thứ tự hỏi do chủ toạ điều hành, thường chủ toạ hỏi trước, các thành viên hỏi bổ sung sau.
Nếu chủ toạ không cho mình trình bày thì làm gì?
Bạn nên bình tĩnh xin phép trình bày thêm, nói rõ nội dung liên quan tới vụ án. Nếu vẫn không được, bạn có thể đề nghị thư ký ghi ý kiến của mình vào biên bản phiên toà. Sau đó, nội dung này có thể là căn cứ khi kháng cáo nếu việc hạn chế trình bày ảnh hưởng tới quyền của bạn.
Thẩm phán dự khuyết có tham gia nghị án không?
Thẩm phán dự khuyết có mặt tại phiên toà từ đầu để sẵn sàng thay thế, nhưng chỉ tham gia nghị án và biểu quyết khi đã chính thức thay thế một thành viên hội đồng không thể tiếp tục xét xử, theo quyết định của toà và quy định của luật tố tụng.
Chủ toạ có thể buộc người dự khán rời phòng xử không?
Có, khi người đó vi phạm nội quy phòng xử án như gây ồn ào, cản trở phiên toà hoặc ghi âm, ghi hình trái quy định. Chủ toạ có thể nhắc nhở, cảnh cáo và nếu cần buộc rời phòng xử, có lực lượng hỗ trợ tư pháp hỗ trợ, theo quy định của luật.