Thẩm phán là người được Nhà nước bổ nhiệm để làm nhiệm vụ xét xử và giải quyết các vụ việc thuộc thẩm quyền của toà án. Trong mắt người ngoài, thẩm phán là người ngồi giữa bàn xét xử và đọc bản án. Thực tế, phần lớn thời gian của một thẩm phán diễn ra trước phiên toà: đọc hồ sơ, gửi thông báo, triệu tập người liên quan, tổ chức hoà giải hoặc đối thoại, yêu cầu bổ sung chứng cứ, rồi mới tới ngày xét xử.
Bài này đi theo một vụ án điển hình để bạn hình dung thẩm phán làm gì ở từng chặng, quyền hạn của họ tới đâu, và điều gì họ không quyết một mình. Hiểu đúng vai trò này giúp bạn biết khi nào cần liên hệ toà, gửi giấy tờ cho ai, và vì sao có những việc chỉ được trao đổi tại toà theo đúng thủ tục. Bài viết theo nguyên lý chung của pháp luật tố tụng; chi tiết từng loại vụ việc bạn đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi bộ phận tiếp nhận đơn của toà đang thụ lý.
Thẩm phán khác gì những người khác làm việc ở toà
Ở toà án có nhiều người: chánh án, phó chánh án, thẩm phán, thẩm tra viên, thư ký toà án, cán bộ tiếp nhận đơn, cán bộ hành chính. Pháp luật tố tụng gọi một số người trong đó là "người tiến hành tố tụng", tức là người có quyền thực hiện các hoạt động làm thay đổi tiến trình của vụ án. Thẩm phán là người tiến hành tố tụng trung tâm, vì chỉ thẩm phán (cùng hội thẩm khi có hội đồng xét xử) mới ra phán quyết cuối cùng về vụ án.
Thư ký toà án ghi biên bản, chuẩn bị các công việc hành chính cho phiên toà, phổ biến nội quy. Thẩm tra viên giúp việc ở khâu thẩm tra hồ sơ, nhất là trong thủ tục xem xét lại bản án. Kiểm sát viên không thuộc toà án mà thuộc Viện kiểm sát, có nhiệm vụ kiểm sát việc tuân theo pháp luật và trong vụ hình sự thì thực hành quyền công tố. Luật sư đứng về phía đương sự hoặc bị cáo mà mình bảo vệ.
Điểm khác biệt cốt lõi: thẩm phán không đại diện cho bên nào. Họ không có nhiệm vụ giúp nguyên đơn thắng hay giúp bị đơn thua, cũng không có nhiệm vụ buộc tội như kiểm sát viên. Việc của thẩm phán là xem xét chứng cứ do các bên đưa ra và do toà thu thập theo quy định, áp dụng pháp luật và ra quyết định. Vì vậy mà luật đặt ra nhiều giới hạn với cách thẩm phán tiếp xúc với các bên, như các bài khác trong chuyên mục này sẽ nói kỹ.
Một vụ án dân sự đi qua tay thẩm phán như thế nào
Lấy ví dụ giả định: bà Hạnh ở Cần Thơ khởi kiện đòi khoản tiền cho người quen vay. Dưới đây là các chặng thông thường mà thẩm phán được phân công giải quyết sẽ làm, theo nguyên lý của thủ tục tố tụng dân sự.
- Nhận và xem xét đơn. Sau khi bộ phận tiếp nhận nhận đơn, chánh án phân công một thẩm phán xem xét đơn khởi kiện. Thẩm phán kiểm tra đơn có đủ nội dung không, việc có thuộc thẩm quyền của toà mình không, và quyết định yêu cầu sửa đổi bổ sung, trả lại đơn, chuyển cho toà khác hoặc tiến hành thủ tục thụ lý.
- Thụ lý. Khi người khởi kiện nộp tạm ứng án phí (nếu thuộc diện phải nộp) và xuất trình biên lai, toà vào sổ thụ lý. Từ đây thẩm phán được phân công giải quyết vụ án và thường cũng là người làm chủ toạ khi xét xử.
- Thông báo cho các bên. Thẩm phán thông báo việc thụ lý cho bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan và Viện kiểm sát cùng cấp, để bị đơn có thời gian gửi ý kiến bằng văn bản và tài liệu kèm theo.
- Chuẩn bị xét xử. Đây là chặng dài nhất: lấy lời khai, yêu cầu cung cấp chứng cứ, xem xét tại chỗ nếu cần, trưng cầu giám định, áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời khi có yêu cầu và có căn cứ.
- Phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải. Với vụ án dân sự, trừ những việc không được hoà giải hoặc không hoà giải được, thẩm phán tổ chức phiên họp để các bên xem chứng cứ của nhau và thử thoả thuận.
- Quyết định đưa vụ án ra xét xử nếu không hoà giải được và không có căn cứ tạm đình chỉ hay đình chỉ.
- Xét xử và tuyên án. Thẩm phán cùng hội thẩm (nếu có) tạo thành hội đồng xét xử, xét hỏi, nghe tranh luận, nghị án và tuyên án.
Vụ án hình sự đi theo trình tự khác: hồ sơ do Viện kiểm sát chuyển sang kèm cáo trạng, thẩm phán nghiên cứu hồ sơ, quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc trả hồ sơ để điều tra bổ sung theo quy định. Vụ án hành chính cũng có chặng đối thoại thay cho hoà giải. Dù khác nhau về chi tiết, logic chung vẫn là: phần lớn công việc của thẩm phán nằm ở khâu chuẩn bị.
Những quyền thẩm phán có trong quá trình giải quyết vụ án
Quyền yêu cầu và thu thập chứng cứ trong giới hạn luật cho phép. Trong vụ án dân sự, các bên có nghĩa vụ chứng minh cho yêu cầu của mình là chính. Thẩm phán chỉ tự thu thập chứng cứ trong những trường hợp luật quy định, hoặc khi đương sự đã cố gắng mà không tự thu thập được và có yêu cầu. Đây là điểm nhiều người hiểu nhầm, tưởng nộp đơn xong toà sẽ "điều tra" thay mình.
Quyền triệu tập người tham gia tố tụng. Thẩm phán ra giấy triệu tập đương sự, người làm chứng, người phiên dịch tới toà. Giấy triệu tập phải ghi rõ thời gian, địa điểm và lý do. Vắng mặt không có lý do chính đáng có thể dẫn tới những hệ quả tố tụng bất lợi, tuỳ vai trò của bạn trong vụ án.
Quyền áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Khi có yêu cầu và có căn cứ, thẩm phán có thể ra quyết định áp dụng biện pháp như kê biên tài sản đang tranh chấp hay cấm chuyển dịch quyền về tài sản, kèm điều kiện mà người yêu cầu phải đáp ứng theo luật.
Quyền ra các quyết định về tiến trình vụ án. Tạm đình chỉ khi chờ kết quả giải quyết việc khác, đình chỉ khi người khởi kiện rút đơn, công nhận sự thoả thuận của các bên khi hoà giải thành. Những quyết định này đều có thể bị kháng cáo, kháng nghị hoặc khiếu nại theo đúng loại quyết định.
Quyền điều khiển phiên toà khi làm chủ toạ. Chủ toạ phiên toà giữ trật tự, quyết định thứ tự hỏi, có quyền nhắc nhở, cảnh cáo hoặc yêu cầu người vi phạm nội quy rời phòng xử. Đây là quyền gắn với một phiên toà cụ thể, không phải quyền đối với cuộc sống của bạn ngoài toà.
Điều thẩm phán không tự quyết một mình
Thẩm phán có quyền lớn nhưng không phải quyền tuyệt đối. Khi vụ án được xét xử bởi hội đồng gồm thẩm phán và hội thẩm nhân dân, mọi vấn đề của vụ án được quyết định bằng biểu quyết theo đa số. Hội thẩm ngang quyền với thẩm phán khi biểu quyết. Một thẩm phán có thể bị thiểu số trong phòng nghị án, và khi đó bản án vẫn theo ý kiến đa số; người có ý kiến khác được ghi ý kiến của mình vào biên bản nghị án.
Thẩm phán cũng không tự chọn vụ án để xử. Việc phân công do chánh án hoặc người được chánh án uỷ quyền thực hiện theo quy chế của toà. Người dân không thể yêu cầu "cho thẩm phán A xử vụ của mình", nhưng có quyền đề nghị thay đổi thẩm phán khi có căn cứ luật định, chẳng hạn thẩm phán là người thân thích của một bên. Thủ tục đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng có quy trình riêng, bạn đọc ở các tài liệu về quyền của đương sự.
Cuối cùng, phán quyết của thẩm phán không phải là điểm dừng tuyệt đối. Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực ngay mà còn thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Bản án đã có hiệu lực vẫn có thể bị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm khi có căn cứ. Cơ chế nhiều tầng này tồn tại chính vì người xét xử cũng có thể sai.
Bảng: thẩm phán làm gì ở từng loại việc
Bảng dưới tóm tắt khác biệt về công việc của thẩm phán theo loại vụ việc, ở mức nguyên lý. Thành phần giải quyết cụ thể của từng loại bạn đối chiếu luật tố tụng hiện hành.
| Loại việc | Hồ sơ đến từ đâu | Chặng đặc trưng trước xét xử | Ai cùng quyết định |
|---|---|---|---|
| Vụ án dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động | Đơn khởi kiện của đương sự | Phiên họp kiểm tra chứng cứ và hoà giải | Thường là hội đồng có thẩm phán và hội thẩm ở cấp sơ thẩm; một số thủ tục rút gọn do một thẩm phán |
| Việc dân sự (yêu cầu, không có tranh chấp) | Đơn yêu cầu | Mở phiên họp giải quyết việc dân sự | Nhiều loại việc do một thẩm phán giải quyết |
| Vụ án hành chính | Đơn khởi kiện quyết định, hành vi hành chính | Phiên họp kiểm tra chứng cứ và đối thoại | Hội đồng xét xử theo luật tố tụng hành chính |
| Vụ án hình sự | Hồ sơ và cáo trạng của Viện kiểm sát | Nghiên cứu hồ sơ, quyết định đưa ra xét xử hoặc trả hồ sơ | Hội đồng có thẩm phán và hội thẩm ở cấp sơ thẩm |
| Xem xét lại bản án đã có hiệu lực | Kháng nghị của người có thẩm quyền | Thẩm tra hồ sơ, có thẩm tra viên giúp việc | Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm |
Bảng không thay cho quy định về thẩm quyền và thành phần xét xử. Sau khi toà án được tổ chức lại từ 1/7/2025, nơi thụ lý từng loại việc có thay đổi; bạn nên xem thông báo của toà hoặc hỏi bộ phận tiếp nhận đơn trước khi nộp.
Hiểu đúng vai trò thẩm phán để làm việc với toà cho trơn tru
Gửi tài liệu qua đúng kênh. Mọi tài liệu, chứng cứ, ý kiến của bạn nên gửi qua bộ phận tiếp nhận của toà, qua đường bưu chính hoặc kênh điện tử mà toà chấp nhận, có ghi rõ số thụ lý vụ án. Đưa tận tay thẩm phán ngoài trụ sở không làm tài liệu có giá trị hơn mà còn gây rắc rối cho cả hai bên.
Đọc kỹ từng văn bản toà gửi. Thông báo thụ lý, thông báo nộp tạm ứng chi phí, giấy triệu tập, quyết định đưa vụ án ra xét xử đều có thời hạn đi kèm. Lỡ hạn thường là lỗi của người nhận chứ thẩm phán không thể "linh động" ngoài luật.
Hỏi tiến độ đúng cách. Bạn có quyền hỏi tình trạng giải quyết vụ án của mình. Cách phù hợp là liên hệ bộ phận tiếp nhận hoặc thư ký được giao, hoặc tra cứu trên kênh điện tử của toà nếu có. Vụ án chậm quá thời hạn luật định thì có cơ chế khiếu nại, kiến nghị riêng.
Cảnh giác với người tự xưng quen thẩm phán. Một người lạ hứa "nói giúp với thẩm phán" để đổi lấy tiền là dấu hiệu rủi ro rất cao: hoặc là lừa đảo, hoặc là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng mà bạn có thể bị liên đới. Thẩm phán độc lập khi xét xử, và không ai có quyền "đặt hàng" kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Thẩm phán có phải là công chức không?
Thẩm phán làm việc trong bộ máy nhà nước, hưởng lương từ ngân sách và chịu nhiều quy định chung về cán bộ, công chức, nhưng có quy chế riêng về tuyển chọn, bổ nhiệm, nhiệm kỳ và trách nhiệm theo luật tổ chức toà án. Họ được bổ nhiệm vào chức danh tư pháp chứ không chỉ là một vị trí hành chính.
Thẩm phán giải quyết vụ án có phải luôn là người chủ toạ phiên toà không?
Thông thường thẩm phán được phân công giải quyết vụ án từ khi thụ lý sẽ làm chủ toạ phiên toà sơ thẩm, vì họ nắm hồ sơ rõ nhất. Tuy vậy, trong một số trường hợp như thay đổi người tiến hành tố tụng, toà có thể phân công thẩm phán khác theo quy định.
Một thẩm phán xử được mọi loại vụ án không?
Về nguyên tắc thẩm phán được đào tạo chung về xét xử, nhưng trong thực tế toà án có các toà chuyên trách hoặc bộ phận phân theo lĩnh vực, và chánh án phân công dựa trên kinh nghiệm, chuyên môn, khối lượng việc. Có thẩm phán quen xử hình sự, có người chuyên về dân sự hay hôn nhân gia đình.
Thẩm phán có được tự ý đến nhà đương sự để xác minh không?
Việc xem xét, thẩm định tại chỗ hay xác minh là hoạt động tố tụng, phải có quyết định, có thông báo và lập biên bản theo đúng trình tự, thường có thư ký và người làm chứng hoặc chính quyền nơi có tài sản tham gia. Đây không phải chuyến thăm riêng hay cuộc gặp không chính thức.
Muốn biết thẩm phán nào đang giải quyết vụ của mình thì hỏi ở đâu?
Thông báo thụ lý và các văn bản tố tụng toà gửi cho bạn thường ghi tên thẩm phán được phân công. Nếu chưa rõ, bạn liên hệ bộ phận tiếp nhận đơn của toà, đọc số thụ lý vụ án để được tra cứu. Không cần và không nên tìm gặp thẩm phán ngoài trụ sở.
Thẩm phán có quyền từ chối giải quyết một vụ án không?
Thẩm phán phải từ chối tiến hành tố tụng khi thuộc trường hợp luật quy định, chẳng hạn có quan hệ thân thích với một bên hoặc đã tham gia vụ án với tư cách khác. Ngoài những căn cứ đó, thẩm phán không được từ chối việc được phân công chỉ vì vụ án khó hay phức tạp.