Thẩm phán ở Việt Nam phải tuân theo một bộ quy tắc đạo đức và ứng xử riêng của nghề, bao trùm cách họ làm việc trong phiên toà, cách giữ quan hệ xã hội, cách nhận quà, phát ngôn công khai và sử dụng mạng xã hội; vi phạm quy tắc có thể dẫn tới xem xét trách nhiệm, kể cả khi hành vi chưa tới mức vi phạm pháp luật. Bộ quy tắc này do cơ quan có thẩm quyền trong ngành toà án ban hành và đã được điều chỉnh qua thời gian.
Người dân ít khi đọc văn bản này, nhưng nó trả lời nhiều câu hỏi thực tế: thẩm phán có được nói nặng lời với đương sự không, có được đăng bình luận về một vụ án nóng không, có được đi ăn với luật sư quen không. Bài trình bày các chuẩn mực chính theo nguyên lý; nội dung đầy đủ và cập nhật bạn đối chiếu văn bản hiện hành của ngành toà án.
Vì sao thẩm phán cần một bộ quy tắc riêng
Pháp luật đặt ra những điều thẩm phán không được làm, nhưng có rất nhiều hành vi nằm ở vùng xám: không vi phạm luật nào, nhưng làm người khác nghi ngờ sự vô tư của toà. Một thẩm phán thường xuyên đi ăn với một luật sư hay xuất hiện ở toà mình, một bài đăng mạng xã hội chế giễu một nhóm người, một câu nói thiếu kiềm chế với bị cáo, đều có thể làm giảm niềm tin của người dân vào toà án dù bản án vẫn đúng luật.
Niềm tin là tài sản đặc biệt của toà án. Toà không có quân đội hay ngân sách riêng để buộc người khác tuân theo; bản án được tôn trọng phần lớn vì xã hội tin vào sự công bằng của người xét xử. Bộ quy tắc đạo đức và ứng xử tồn tại để bảo vệ niềm tin đó, bằng cách yêu cầu thẩm phán không chỉ công bằng mà còn phải được nhìn thấy là công bằng.
Trên thế giới, nhiều quốc gia tham khảo Các nguyên tắc Bangalore về ứng xử tư pháp, một bộ chuẩn mực quốc tế với các giá trị như độc lập, vô tư, liêm chính, đúng mực, bình đẳng, năng lực và cần mẫn. Bộ quy tắc của Việt Nam có nhiều điểm tương đồng với những giá trị này, được diễn đạt phù hợp với bối cảnh trong nước.
Bảng: các chuẩn mực chính và biểu hiện cụ thể
Bảng gom các nhóm chuẩn mực thường được nêu trong quy tắc ứng xử tư pháp, kèm biểu hiện mà người dân có thể quan sát. Cách chia nhóm trong văn bản chính thức có thể khác.
| Chuẩn mực | Biểu hiện mong đợi | Biểu hiện trái chuẩn mực |
|---|---|---|
| Độc lập | Quyết định dựa trên chứng cứ và pháp luật | Để quan hệ, áp lực bên ngoài chi phối |
| Vô tư, khách quan | Đối xử như nhau với các bên, cho các bên trình bày đầy đủ | Ngắt lời một bên, thân mật bất thường với bên kia |
| Liêm chính | Từ chối quà, lợi ích liên quan tới công việc | Nhận quà, nhận chiêu đãi từ người có vụ án |
| Đúng mực | Lời nói, trang phục, hành vi phù hợp vị trí ở cả trong và ngoài toà | Phát ngôn thiếu kiềm chế nơi công cộng, trên mạng |
| Bình đẳng | Tôn trọng mọi người không phân biệt giới, dân tộc, tôn giáo, hoàn cảnh | Bình phẩm, mỉa mai nguồn gốc, hoàn cảnh của đương sự |
| Năng lực, cần mẫn | Nghiên cứu hồ sơ kỹ, giải quyết đúng hạn, tự cập nhật pháp luật | Để án quá hạn, bản án thiếu lập luận |
Những chuẩn mực này không chỉ là khẩu hiệu. Chúng là căn cứ để đánh giá thẩm phán hằng năm, để xem xét khi có đơn phản ánh, và để hội đồng có thẩm quyền quyết định trách nhiệm khi có vi phạm.
Trong phiên toà: điều bạn có quyền mong đợi
Được lắng nghe. Chủ toạ có quyền điều khiển phiên toà, nhắc bạn trình bày đúng trọng tâm, nhưng phải để các bên có cơ hội trình bày những điều cần thiết. Ngắt lời liên tục chỉ một bên trong khi bên kia được nói thoải mái là biểu hiện thiếu vô tư.
Được đối xử tôn trọng. Thẩm phán dùng ngôn ngữ chuẩn mực, không xúc phạm, không mỉa mai, kể cả với bị cáo trong vụ án nghiêm trọng. Nghiêm khắc khác với miệt thị.
Được giải thích quyền. Các bên, nhất là người không có luật sư, cần được giải thích quyền và nghĩa vụ tố tụng ở những thời điểm quan trọng bằng ngôn ngữ dễ hiểu.
Không bị kết luận trước. Trước khi nghị án, thẩm phán không nên phát biểu những câu thể hiện đã có kết luận về vụ án, chẳng hạn khẳng định ai đúng ai sai giữa phần xét hỏi.
Ghi nhận khi có điều không đúng mực. Nếu bạn cho rằng thẩm phán ứng xử không đúng mực tại phiên toà, bạn có thể đề nghị ghi vào biên bản phiên toà và sau đó phản ánh bằng văn bản tới chánh án toà đó hoặc toà cấp trên, nêu cụ thể thời điểm và lời nói.
Ngoài phiên toà: quan hệ xã hội, quà cáp và người thân
Thẩm phán vẫn có bạn bè, họ hàng, đồng môn, và không bị đòi hỏi sống tách biệt. Điều quy tắc yêu cầu là thẩm phán tự kiểm soát để những quan hệ đó không ảnh hưởng tới công việc và không tạo ấn tượng bị ảnh hưởng. Ví dụ, thẩm phán nên tránh giao du thân thiết công khai với luật sư thường xuyên có vụ việc ở toà mình, tránh nhận lời mời của doanh nghiệp đang có tranh chấp đang giải quyết.
Về quà cáp, ngoài quy định chung về tặng và nhận quà của người có chức vụ, quy tắc ứng xử của thẩm phán đòi hỏi mức thận trọng cao hơn: không nhận quà, lợi ích từ người có liên quan tới vụ việc mình giải quyết, kể cả khi vụ án đã kết thúc mà món quà mang ý nghĩa cảm ơn. Sự "cảm ơn" công khai sau vụ án vẫn khiến các đương sự khác nghi ngờ.
Người thân của thẩm phán cũng là điểm nhạy cảm. Quy tắc yêu cầu thẩm phán không để người thân lợi dụng danh nghĩa, vị trí của mình để tác động tới công việc của toà hoặc để trục lợi. Một người tự giới thiệu là "vợ thẩm phán" hay "con chánh án" để hứa hẹn giúp đỡ vụ án là dấu hiệu đáng báo động, dù người đó thật hay mạo danh.
Trên mạng xã hội và khi phát ngôn công khai
Mạng xã hội là thách thức mới với đạo đức tư pháp ở mọi nước. Những nguyên tắc thường được áp dụng với thẩm phán gồm:
- Không bình luận, đánh giá về vụ án đang giải quyết, kể cả vụ không do mình xét xử, để tránh tạo áp lực hoặc ấn tượng kết luận trước.
- Không tiết lộ thông tin trong hồ sơ, nội dung nghị án, thông tin cá nhân của đương sự.
- Không đăng nội dung xúc phạm, kỳ thị, thể hiện thiên kiến với một nhóm người, vì người thuộc nhóm đó có thể sẽ đứng trước toà của chính thẩm phán.
- Thận trọng với việc kết bạn, tương tác với luật sư, đương sự, người có lợi ích liên quan tới vụ việc đang hoặc có thể được giải quyết ở toà mình.
- Phát ngôn với báo chí về hoạt động của toà theo quy chế phát ngôn của ngành, không tự ý đưa ra quan điểm cá nhân nhân danh toà án.
- Giữ hình ảnh cá nhân phù hợp, hiểu rằng ngay cả tài khoản riêng tư cũng có thể bị chia sẻ rộng rãi.
Đây là các nguyên tắc chung; ngành toà án có thể ban hành hướng dẫn chi tiết hơn và cập nhật theo thực tiễn. Với người dân, điều này giải thích vì sao thẩm phán thường im lặng trước những tranh luận nóng trên mạng về vụ án, kể cả khi có thông tin sai lệch về họ.
Ba tình huống vùng xám và cách quy tắc trả lời
Ví dụ giả định 1: đám cưới của bạn học cũ. Một thẩm phán ở Quảng Ninh được mời dự đám cưới con của bạn học cũ, người này đang là bị đơn trong một vụ ở chính toà thẩm phán làm việc, dù vụ đó do thẩm phán khác giải quyết. Đi dự không vi phạm luật nào, nhưng sự có mặt có thể bị nguyên đơn hiểu là toà thân thiết với bị đơn. Cách phù hợp với quy tắc là cân nhắc không dự, hoặc chỉ gửi lời chúc, và tuyệt đối không bàn về vụ án.
Ví dụ giả định 2: bài đăng về một vụ án nổi tiếng. Một thẩm phán muốn chia sẻ bài báo về vụ án đang gây tranh cãi ở tỉnh khác, kèm vài dòng nhận xét. Dù không xử vụ đó, nhận xét của một thẩm phán dễ bị hiểu là quan điểm của người trong ngành và gây áp lực lên toà đang xét xử. Quy tắc hướng tới việc không bình luận.
Ví dụ giả định 3: luật sư quen biết lâu năm. Thẩm phán và một luật sư là bạn từ thời đại học. Quan hệ này không bị cấm, nhưng khi luật sư đó có vụ án do thẩm phán giải quyết, thẩm phán cần cân nhắc mức độ thân thiết để quyết định có từ chối giải quyết hay không, và trong mọi trường hợp không trao đổi riêng về vụ án.
Điểm chung. Câu hỏi thẩm phán cần tự đặt ra không chỉ là "mình có vô tư không" mà là "một người bình thường biết đủ sự việc có nghi ngờ mình không vô tư hay không".
Vi phạm quy tắc đạo đức thì xử lý thế nào
Quy tắc đạo đức và ứng xử có giá trị ràng buộc trong ngành. Khi có phản ánh, tố cáo hoặc phát hiện qua kiểm tra, cơ quan có thẩm quyền xem xét mức độ vi phạm. Hành vi nhẹ có thể dẫn tới nhắc nhở, kiểm điểm, ảnh hưởng tới kết quả đánh giá hằng năm. Hành vi nghiêm trọng hơn có thể bị xử lý kỷ luật theo quy định về kỷ luật đối với thẩm phán, cao nhất là cách chức, với sự tham gia của các hội đồng theo luật định.
Nếu hành vi đồng thời vi phạm pháp luật, như nhận hối lộ, tiết lộ bí mật công tác, lạm dụng chức vụ, thì ngoài trách nhiệm kỷ luật còn có trách nhiệm hình sự hoặc hành chính tương ứng. Quy tắc đạo đức không thay thế pháp luật mà bổ sung cho những vùng pháp luật không với tới.
Người dân muốn phản ánh vi phạm đạo đức của thẩm phán nên làm bằng văn bản, nêu cụ thể sự việc, thời gian, địa điểm, nhân chứng hoặc tài liệu, gửi tới chánh án toà nơi thẩm phán công tác hoặc toà cấp trên. Đơn phản ánh có căn cứ được xem xét nghiêm túc; đơn chỉ bày tỏ bất mãn với kết quả vụ án thì thường được hướng dẫn sang thủ tục kháng cáo hoặc đề nghị kháng nghị.
Câu hỏi thường gặp
Bộ quy tắc đạo đức của thẩm phán có công khai không?
Bộ quy tắc đạo đức và ứng xử của thẩm phán là văn bản của ngành toà án và thường được công bố để thẩm phán, người dân cùng biết. Bạn có thể tìm trên các kênh thông tin chính thức của toà án. Lưu ý dùng bản đang có hiệu lực vì văn bản có thể được sửa đổi.
Thẩm phán có được tham gia các hội nhóm trên mạng xã hội không?
Thẩm phán không bị cấm sử dụng mạng xã hội nhưng phải thận trọng. Tham gia hội nhóm có nội dung liên quan tới vụ việc đang giải quyết, hội nhóm có thái độ kỳ thị hoặc có đương sự, luật sư thường xuyên trao đổi về vụ án có thể bị coi là trái chuẩn mực ứng xử.
Thẩm phán có được làm giảng viên thỉnh giảng hoặc viết sách không?
Hoạt động giảng dạy, nghiên cứu, viết sách chuyên môn thường được khuyến khích vì góp phần phổ biến pháp luật, miễn là không ảnh hưởng tới công việc xét xử, không bình luận vụ án cụ thể đang giải quyết và tuân thủ quy định về thu nhập, xung đột lợi ích.
Thẩm phán nói nặng lời với mình tại phiên toà thì có quyền phản ánh không?
Bạn có quyền phản ánh. Tại phiên toà, bạn có thể đề nghị ghi nhận vào biên bản. Sau phiên toà, gửi văn bản tới chánh án toà đó hoặc toà cấp trên, nêu cụ thể thời điểm, lời nói và người chứng kiến nếu có. Phản ánh thái độ là việc riêng, khác với việc kháng cáo nội dung bản án.
Người thân của thẩm phán có được làm luật sư ở cùng toà không?
Luật không cấm người thân của thẩm phán hành nghề luật sư. Tuy nhiên thẩm phán phải từ chối tham gia vụ án có người thân thích tham gia tố tụng, và phải tránh để quan hệ đó ảnh hưởng tới công việc của toà theo quy định về xung đột lợi ích và quy tắc ứng xử.
Vi phạm đạo đức có làm bản án bị huỷ không?
Không đương nhiên. Bản án bị huỷ hay sửa khi có căn cứ theo luật tố tụng, như vi phạm nghiêm trọng thủ tục hoặc sai lầm trong áp dụng pháp luật. Nếu vi phạm đạo đức liên quan trực tiếp tới vụ án, chẳng hạn thẩm phán đáng lẽ phải từ chối mà không từ chối, đó có thể trở thành căn cứ xem xét lại.