Một vụ ly hôn có tranh chấp ở toà án thường có hai cơ hội hoà giải: hoà giải tại toà án trước khi thụ lý do hoà giải viên chủ trì (nếu các bên đồng ý), và phiên hoà giải trong tố tụng do thẩm phán chủ trì sau khi toà đã thụ lý. Hoà giải không nhằm ép vợ chồng quay lại với nhau; nó giúp hai bên hoặc đoàn tụ, hoặc thống nhất được việc ly hôn cùng các vấn đề về con và tài sản. Nếu hoà giải thành, toà ra quyết định công nhận và vụ việc kết thúc nhanh hơn nhiều so với xét xử.
Với nhiều người, buổi hoà giải là lần đầu tiên ngồi đối diện vợ hoặc chồng trong một căn phòng của toà án, nên lo lắng là bình thường. Bài này giải thích hai loại hoà giải khác nhau ra sao, một buổi hoà giải diễn ra thế nào, khi nào không phải hoà giải, và cần chuẩn bị gì để buổi hoà giải có ích cho mình và cho con.
Hai lần hoà giải khác nhau trong một vụ ly hôn
Người dân hay gọi chung là "toà gọi lên hoà giải", nhưng hai loại hoà giải dưới đây có căn cứ pháp lý, người chủ trì và hệ quả khác nhau.
| Tiêu chí | Hoà giải tại toà án trước khi thụ lý | Hoà giải trong tố tụng sau khi thụ lý |
|---|---|---|
| Căn cứ | Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án (hiệu lực từ năm 2021) | Bộ luật Tố tụng dân sự |
| Người chủ trì | Hoà giải viên tại toà án, không phải thẩm phán | Thẩm phán được phân công giải quyết vụ án |
| Có bắt buộc không | Tự nguyện; người nộp đơn được thông báo quyền chọn và có thể từ chối | Là thủ tục bắt buộc, trừ các trường hợp luật quy định không hoà giải hoặc không hoà giải được |
| Chi phí | Đương sự không phải nộp chi phí hoà giải theo quy định của luật này | Không có phí riêng cho phiên hoà giải; án phí tính theo quy định chung |
| Tính bảo mật | Thông tin trong hoà giải được giữ bí mật, không dùng làm chứng cứ nếu sau đó phải xét xử (trừ ngoại lệ luật định) | Diễn ra trong khuôn khổ tố tụng, lời trình bày có thể được ghi vào hồ sơ vụ án |
| Nếu thành | Thẩm phán xem xét ra quyết định công nhận kết quả hoà giải thành | Lập biên bản hoà giải thành; hết thời hạn luật định mà không ai đổi ý thì ra quyết định công nhận |
Nếu hoà giải trước thụ lý không thành, đơn của bạn sẽ được xử lý theo thủ tục tố tụng thông thường và vụ án vẫn có thể có thêm một lần hoà giải do thẩm phán chủ trì.
Hoà giải trong vụ ly hôn nhằm điều gì
Hoà giải trong việc ly hôn có hai hướng kết quả, và cả hai đều được coi là thành công. Hướng thứ nhất là vợ chồng đoàn tụ: người nộp đơn rút yêu cầu, toà đình chỉ giải quyết. Hướng thứ hai là hai bên thống nhất ly hôn và thống nhất luôn việc nuôi con, cấp dưỡng, chia tài sản, khi đó vụ việc được giải quyết như thuận tình ly hôn mà không cần mở phiên toà xét xử.
Người chủ trì hoà giải không được ép một bên phải quay lại khi người đó đã có quyết định rõ ràng, nhất là khi có bạo lực hoặc hôn nhân đã thực sự không thể duy trì. Vai trò của họ là giúp hai bên nói chuyện có trật tự, chỉ ra những điểm đã gần nhau, giải thích quy định pháp luật để các bên hiểu nếu đưa ra xét xử thì toà thường xem xét những gì.
Hoà giải cũng có thể thành một phần. Ví dụ hai bên đồng ý ly hôn và thống nhất người nuôi con, nhưng còn tranh chấp về một căn nhà. Phần đã thống nhất được ghi nhận, phần còn lại sẽ được đưa ra xét xử. Thu hẹp phạm vi tranh chấp như vậy giúp phiên toà sau đó ngắn hơn và đỡ căng thẳng hơn cho cả nhà.
Một buổi hoà giải ly hôn diễn ra thế nào
Trình tự dưới đây mô tả phiên hoà giải do thẩm phán chủ trì sau thụ lý, thường kết hợp với phần kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ. Buổi hoà giải trước thụ lý với hoà giải viên linh hoạt hơn nhưng có tinh thần tương tự.
- Thư ký kiểm tra sự có mặt của các bên và người tham gia; thẩm phán phổ biến quyền, nghĩa vụ và nguyên tắc hoà giải.
- Thẩm phán tóm tắt những gì đã có trong hồ sơ: yêu cầu của người nộp đơn, ý kiến của bên kia, tài liệu đã nộp.
- Lần lượt từng bên trình bày về quan hệ hôn nhân, về con, về tài sản và nợ chung; người có quyền lợi liên quan (nếu có) trình bày phần mình.
- Thẩm phán nêu những điểm các bên đã thống nhất, những điểm còn khác nhau, và có thể giải thích quy định pháp luật liên quan để các bên cân nhắc.
- Các bên trao đổi để tìm phương án; thẩm phán có thể cho nghỉ giữa chừng hoặc nói chuyện riêng với từng bên khi thấy cần.
- Thư ký ghi biên bản, ghi rõ nội dung thành và không thành; các bên đọc lại và ký.
Bạn có quyền đề nghị ghi chính xác ý kiến của mình vào biên bản. Đọc kỹ trước khi ký, nhất là các con số về cấp dưỡng, giá trị tài sản và lịch thăm con.
Hoà giải thành thì sao, không thành thì sao
Nếu tại phiên hoà giải sau thụ lý, vợ chồng thống nhất ly hôn cùng mọi vấn đề về con và tài sản, toà lập biên bản hoà giải thành. Hết thời hạn 7 ngày kể từ ngày lập biên bản mà không bên nào thay đổi ý kiến, thẩm phán ra quyết định công nhận thuận tình ly hôn và sự thoả thuận của các đương sự. Quyết định này có hiệu lực ngay, không bị kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm, chỉ có thể bị xem xét lại theo thủ tục đặc biệt khi có căn cứ luật định như có nhầm lẫn, bị lừa dối, ép buộc.
Thời hạn 7 ngày chính là khoảng thời gian để mỗi bên suy nghĩ lại. Nếu trong thời gian đó một bên thay đổi ý kiến, vụ án tiếp tục được giải quyết theo thủ tục chung. Vì vậy, đừng ký biên bản hoà giải thành chỉ để buổi làm việc kết thúc nhanh, rồi định về nhà mới tính.
Nếu hoà giải không thành, thẩm phán ra quyết định đưa vụ án ra xét xử. Những gì bạn nói trong phiên hoà giải được ghi vào biên bản, nên cần trình bày thật và nhất quán. Không thành ở lần này cũng không có nghĩa là hết cơ hội: các bên vẫn có thể tự thoả thuận và trình bày với toà trước hoặc tại phiên toà.
Khi nào không hoà giải hoặc không hoà giải được
Luật tố tụng phân biệt hai nhóm: việc không được hoà giải và việc không tiến hành hoà giải được. Trong vụ ly hôn, các tình huống thường gặp là:
- Bị đơn đã được toà triệu tập hợp lệ mà cố tình vắng mặt theo số lần luật quy định: toà không thể hoà giải và sẽ đưa vụ án ra xét xử.
- Một bên mất năng lực hành vi dân sự: không thể tự mình tham gia hoà giải; việc ly hôn trong trường hợp này đi theo quy định riêng về người đại diện.
- Đương sự đề nghị không tiến hành hoà giải: luật cho phép đề nghị này; bạn nên nêu lý do, đặc biệt khi có bạo lực hoặc đe doạ.
- Một bên không thể tham gia vì lý do chính đáng, chẳng hạn đang ở nước ngoài không về được, đang điều trị dài ngày.
- Hoà giải trước thụ lý: hoàn toàn tự nguyện; ngoài ra luật cũng quy định những trường hợp không tiến hành hoà giải, đối thoại, như khi có căn cứ cho thấy vụ việc không phù hợp để hoà giải.
Nếu bạn rơi vào một trong các trường hợp trên, hãy trình bày rõ bằng văn bản gửi toà kèm tài liệu chứng minh, thay vì chỉ không đến. Vắng mặt không báo có thể bị hiểu sai ý định của bạn.
Có bạo lực gia đình thì có phải ngồi cùng bàn không
Đây là băn khoăn rất thật của nhiều người, phần lớn là phụ nữ. Hoà giải chỉ có ý nghĩa khi hai bên tương đối ngang nhau và không ai phải sợ người kia. Khi có bạo lực, có đe doạ hoặc kiểm soát nặng nề, ngồi đối diện nhau có thể khiến người bị bạo lực đồng ý những điều bất lợi chỉ để thoát khỏi căn phòng.
Bạn có quyền nêu tình trạng này với toà ngay từ khi nộp đơn hoặc trước buổi hoà giải. Có thể đề nghị không tiến hành hoà giải, đề nghị làm việc riêng với từng bên, đề nghị bố trí giờ đến và về khác nhau, hoặc đề nghị có người hỗ trợ đi cùng. Kèm theo nên có tài liệu như biên bản của công an, chính quyền cấp xã, giấy khám thương tích, tin nhắn đe doạ, nếu có.
Thẩm phán toà gia đình thường đã được tập huấn để nhận diện dấu hiệu bạo lực. Tuy vậy, họ chỉ biết những gì bạn cho họ biết. Nói rõ, đúng mức, không phóng đại, là cách tốt nhất để toà bảo vệ bạn và con trong suốt quá trình giải quyết.
Chuẩn bị gì để buổi hoà giải có ích
Nghĩ trước về con, chi tiết đến từng việc. Con ở với ai, học ở đâu, lịch gặp người còn lại thế nào vào ngày thường, cuối tuần, dịp lễ, nghỉ hè. Thoả thuận càng cụ thể, sau này càng ít va chạm.
Lập bảng tài sản và nợ chung. Ghi từng tài sản, ai đứng tên, giá trị ước tính, giấy tờ đang ở đâu; các khoản nợ, ai vay, vay của ai. Bảng rõ ràng giúp buổi hoà giải đi vào thực chất thay vì cãi nhau về trí nhớ.
Tính mức cấp dưỡng dựa trên chi phí thật. Liệt kê chi phí học, ăn uống, khám chữa bệnh của con và thu nhập thực tế của hai bên. Một con số có căn cứ dễ được chấp nhận hơn một con số đưa ra cho có.
Xác định điều mình không thể nhượng và điều có thể nhượng. Biết trước giới hạn của mình giúp bạn không bị cuốn theo không khí căng thẳng mà đồng ý điều sau này hối hận.
Đi một mình hoặc với người hỗ trợ đúng mực. Người thân đi cùng để động viên là được, nhưng không nên để họ tham gia tranh cãi. Luật sư hoặc người bảo vệ quyền lợi có thể tham gia theo tư cách luật định.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải đi hoà giải khi đã quyết định ly hôn không?
Hoà giải trước thụ lý là tự nguyện. Phiên hoà giải sau thụ lý là thủ tục bắt buộc trong vụ án ly hôn, trừ trường hợp luật quy định không hoà giải hoặc không hoà giải được, trong đó có trường hợp đương sự đề nghị không hoà giải. Không đến mà không báo có thể làm vụ án kéo dài.
Hoà giải thành rồi có đổi ý được không?
Với phiên hoà giải sau thụ lý, bạn có 7 ngày kể từ ngày lập biên bản hoà giải thành để thay đổi ý kiến. Sau thời hạn đó, toà ra quyết định công nhận và quyết định có hiệu lực ngay, không kháng cáo được. Muốn xem xét lại sau đó phải có căn cứ đặc biệt như bị lừa dối, ép buộc.
Hoà giải viên có quyền quyết định cho ly hôn không?
Không. Hoà giải viên chỉ giúp các bên đạt được thoả thuận. Khi hoà giải thành, chính thẩm phán xem xét và ra quyết định công nhận kết quả. Hoà giải viên cũng không được ép buộc bên nào và phải giữ bí mật thông tin trong quá trình hoà giải.
Một bên ở xa hoặc ở nước ngoài thì hoà giải thế nào?
Toà có thể triệu tập theo thủ tục ủy thác hoặc tổ chức làm việc phù hợp theo quy định, kể cả hình thức trực tuyến trong phạm vi luật cho phép. Nếu bên ở xa không thể tham gia vì lý do chính đáng, toà ghi nhận là không tiến hành hoà giải được và tiếp tục giải quyết vụ án.
Nói gì trong buổi hoà giải có bị dùng để chống lại mình không?
Với hoà giải trước thụ lý theo Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án, thông tin được giữ bí mật và về nguyên tắc không được dùng làm chứng cứ nếu sau đó xét xử, trừ ngoại lệ luật định. Với phiên hoà giải sau thụ lý, lời trình bày được ghi biên bản trong hồ sơ vụ án, nên cần nói thật và nhất quán.
Đưa con đến buổi hoà giải có được không?
Không nên, trừ khi toà yêu cầu để lấy ý kiến con. Buổi hoà giải bàn về tài sản, trách nhiệm và đôi khi có tranh cãi, không phù hợp cho trẻ nghe. Nếu không có người trông con, bạn nên báo toà để xin đổi giờ hoặc sắp xếp chỗ chờ phù hợp.