Tuyên án là thời điểm hội đồng xét xử đọc bản án trước những người có mặt sau khi đã nghị án; theo luật tố tụng, bản án luôn phải được tuyên công khai, kể cả khi phiên toà đã xử kín. Với vụ xử kín, phần được đọc công khai thường là phần mở đầu và phần quyết định của bản án, không đọc lại nội dung cần bảo vệ trong phần nhận định.
Với người dự khán, tuyên án là phần dễ theo dõi nhất của phiên toà và cũng là phần nhiều người chờ đợi nhất. Nhưng đây cũng là lúc cảm xúc trong phòng lên cao, dễ xảy ra hành vi làm hỏng không khí phiên toà. Bài này giải thích vì sao tuyên án luôn công khai, một buổi tuyên án diễn ra thế nào, nên nghe phần nào cho kỹ và những gì không nên làm.
Vì sao tuyên án là phần công khai không có ngoại lệ
Bản án là quyết định nhân danh nhà nước, có thể buộc một người ngồi tù, buộc một doanh nghiệp trả nợ hay chấm dứt một cuộc hôn nhân. Một quyết định có sức nặng như vậy cần được nói ra trước xã hội. Nếu cả việc tuyên án cũng diễn ra sau cánh cửa đóng, người ngoài không có cách nào biết toà đã quyết định gì, và người bị xét xử cũng mất đi một bảo đảm quan trọng.
Vì thế, trong khi luật cho phép xử kín ở phần xét hỏi và tranh luận để bảo vệ bí mật hay người yếu thế, phần tuyên án vẫn phải mở. Cách dung hoà là chỉ đọc những phần không làm lộ thông tin cần bảo vệ. Người nghe biết được ai là các bên ở mức cần thiết, vụ án thuộc loại gì, toà áp dụng điều luật nào và quyết định cuối cùng ra sao.
Tính công khai của tuyên án cũng tạo ra một mốc thời gian rõ ràng. Thời hạn kháng cáo, kháng nghị thường được tính từ ngày tuyên án với người có mặt, hoặc từ ngày nhận bản án với người vắng mặt theo quy định. Một buổi tuyên án công khai giúp các bên và cả xã hội cùng biết mốc đó.
Một buổi tuyên án nhìn từ hàng ghế dự khán
Mỗi toà và mỗi loại vụ có khác biệt nhỏ, nhưng người ngồi ở hàng ghế công chúng thường chứng kiến trình tự như sau.
- Kết thúc phần tranh luận, chủ toạ tuyên bố hội đồng xét xử vào phòng nghị án và thông báo thời gian dự kiến trở lại. Có phiên chỉ nghị án vài chục phút, có phiên hẹn sang buổi hoặc ngày khác.
- Trong thời gian nghị án, người dự khán có thể ở lại hoặc ra ngoài. Nếu ra ngoài, nhớ canh giờ quay lại, vì phòng thường đóng cửa khi bắt đầu tuyên án để giữ trật tự.
- Khi hội đồng xét xử trở lại, thư ký mời mọi người đứng dậy. Ở nhiều phiên, cả phòng đứng suốt thời gian tuyên án, trừ người được chủ toạ cho phép ngồi vì lý do sức khoẻ.
- Chủ toạ hoặc một thành viên hội đồng xét xử đọc bản án: phần mở đầu, phần nội dung vụ án và nhận định của toà, rồi phần quyết định. Với vụ dài, việc đọc có thể kéo dài nhiều giờ.
- Sau phần quyết định, chủ toạ thường giải thích quyền kháng cáo và thời hạn kháng cáo cho các bên. Có vụ hỏi lại bị cáo hoặc đương sự đã nghe rõ chưa.
- Chủ toạ tuyên bố kết thúc phiên toà. Lúc này hội đồng xét xử rời phòng trước, sau đó người tham gia tố tụng và người dự khán mới ra về theo hướng dẫn.
Nghe bản án: phần nào nói lên điều gì
Bản án đọc tại phiên thường có bố cục ba phần. Biết trước bố cục giúp bạn không bị lạc giữa những đoạn dài, nhất là khi tiếng micro không rõ.
| Phần | Nội dung chính | Người dự khán nên để ý |
|---|---|---|
| Phần mở đầu | Tên toà, số bản án, thành phần hội đồng xét xử, các bên, loại quan hệ tranh chấp hoặc tội danh bị truy tố | Vụ án thuộc loại gì, có bao nhiêu bên, ai có mặt, ai vắng mặt |
| Phần nội dung và nhận định | Tóm tắt yêu cầu của các bên, chứng cứ, lập luận của toà về từng vấn đề | Toà chấp nhận hay bác lập luận nào và vì sao; đây là phần học được nhiều nhất |
| Phần quyết định | Kết luận cuối cùng: chấp nhận hay bác yêu cầu, tội danh và hình phạt, nghĩa vụ trả tiền, án phí | Nội dung có hiệu lực thi hành nếu không bị kháng cáo, kháng nghị |
| Phần hướng dẫn quyền kháng cáo | Thời hạn và cách thực hiện quyền kháng cáo, quyền yêu cầu thi hành án | Các bên cần ghi lại ngay; người dự khán chỉ cần biết bản án chưa chắc đã là kết thúc |
Với vụ xử kín, phần nội dung và nhận định thường không được đọc công khai. Bạn sẽ nghe phần mở đầu và phần quyết định, nên đừng lấy làm lạ nếu buổi tuyên án ngắn hơn nhiều so với kỳ vọng.
Tuyên án khi có người vắng mặt
Không phải lúc nào mọi bên cũng có mặt khi tuyên án. Trong vụ dân sự, một đương sự có thể vắng mặt vì đã đề nghị xét xử vắng mặt hoặc vắng mặt không có lý do theo các trường hợp luật cho phép tiếp tục xét xử. Bản án vẫn được tuyên công khai và sau đó được gửi cho người vắng mặt theo thủ tục tống đạt.
Trong vụ hình sự, việc bị cáo có mặt là nguyên tắc rất quan trọng, và việc xét xử vắng mặt bị cáo chỉ được tiến hành trong những trường hợp luật định chặt chẽ. Với người dự khán, chỉ cần hiểu rằng khi bị cáo vắng mặt, toà đã phải kiểm tra điều kiện cho phép trước khi xử, chứ không phải tuỳ tiện.
Đối với người vắng mặt, thời hạn kháng cáo thường được tính theo mốc khác với người có mặt, ví dụ từ ngày nhận được hoặc được tống đạt bản án hợp lệ. Vì vậy, nếu bạn là người nhà của một bên không đến được buổi tuyên án, đừng tự suy ra thời hạn từ ngày tuyên án; nên nhờ người trong cuộc kiểm tra theo bản án được giao và hỏi người có chuyên môn.
Sau khi tuyên án: bản án đi đâu, khi nào có hiệu lực
Buổi tuyên án kết thúc nhưng bản án còn một hành trình tiếp theo. Một vài mốc chính, ở mức nguyên lý:
- Giao, gửi bản án: toà giao hoặc gửi bản án cho các bên, Viện kiểm sát và cơ quan liên quan trong thời hạn luật định. Người dự khán không nhận được bản án.
- Thời hạn kháng cáo, kháng nghị: trong thời hạn này, bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật với phần bị kháng cáo, kháng nghị.
- Hiệu lực: nếu hết thời hạn mà không ai kháng cáo, kháng nghị, bản án sơ thẩm có hiệu lực và được thi hành. Bản án phúc thẩm có hiệu lực kể từ ngày tuyên.
- Công bố: bản án đã có hiệu lực có thể được công bố trên cổng thông tin của ngành toà án, với thông tin cá nhân được che hoặc lược bỏ theo quy định.
- Thi hành án: phần dân sự trong bản án được thi hành theo thủ tục của cơ quan thi hành án dân sự; phần hình phạt tù do cơ quan có thẩm quyền về thi hành án hình sự tổ chức.
Những mốc trên giải thích vì sao người dự khán thấy "toà tuyên rồi" nhưng vụ việc chưa xong. Một bản án sơ thẩm có thể bị sửa hoặc huỷ ở cấp phúc thẩm, nên đưa tin hay bàn tán cần nói rõ đây là kết quả sơ thẩm.
Ghi chép khi nghe tuyên án: ghi gì cho đủ và không sai
Sinh viên làm bài thu hoạch, người viết tin hay người nhà muốn kể lại cho gia đình đều cần ghi chép. Tuyên án đọc nhanh và dài, nên biết trước cần bắt những chi tiết nào sẽ đỡ sót và đỡ ghi nhầm.
- Toà, ngày, loại vụ việc: ghi tên toà, ngày tuyên án và đây là bản án sơ thẩm hay phúc thẩm. Thiếu chi tiết sơ thẩm hay phúc thẩm là lỗi hay gặp nhất khi kể lại.
- Tội danh hoặc quan hệ tranh chấp: ghi đúng tên gọi toà đọc, không tự đổi sang cách nói đời thường dễ gây hiểu sai, ví dụ "lừa đảo" và "lạm dụng tín nhiệm" là hai tội khác nhau.
- Phần quyết định: mức hình phạt, khoản tiền phải trả, yêu cầu được chấp nhận hay bị bác. Nếu nghe không rõ, đánh dấu chỗ nghi ngờ thay vì đoán.
- Những điểm toà nhấn trong nhận định: một hai lập luận chính vì sao toà chấp nhận hay bác, nếu phần này được đọc công khai.
- Thông tin về quyền kháng cáo: chỉ cần ghi là các bên có quyền kháng cáo trong thời hạn luật định, không cần chép chi tiết.
Khi ghi chép, nên dùng ký hiệu thay cho họ tên đầy đủ của người trong vụ án nếu sổ tay có thể bị người khác đọc. Còn khi kể lại hay viết bài, hãy đối chiếu với thông tin chính thức của toà trước khi khẳng định con số cụ thể.
Những việc người dự khán nên tránh khi nghe tuyên án
Phản ứng to tiếng. Reo hò khi nghe kết quả vừa ý, khóc lóc gào thét hay la ó khi không vừa ý đều có thể khiến chủ toạ phải tạm dừng đọc. Tuyên án đứt quãng gây khó cho chính người cần nghe kỹ nhất là các bên.
Ùa lên chỗ bị cáo hoặc đương sự. Ngay sau tuyên án, người nhà thường muốn chạy tới. Bị cáo đang bị áp giải không được tự do tiếp xúc, và việc chen lấn có thể bị cảnh sát hỗ trợ tư pháp ngăn lại.
Ghi hình người khác khi chưa được phép. Phần tuyên án là lúc pháp luật cho phép ghi hình hội đồng xét xử, nhưng ghi hình bị cáo, đương sự, người bị hại vẫn cần sự đồng ý của họ và của chủ toạ. Quay cảnh người khác khóc ở phòng xử rồi đăng lên mạng là xâm phạm hình ảnh.
Đối đầu với bên kia ở hành lang. Căng thẳng sau tuyên án rất dễ thành cãi vã. Nếu bạn là người nhà một bên, hãy rời khu vực trước, tránh gặp mặt trực tiếp phía đối diện.
Nói chắc về kết quả cuối cùng. Bản án sơ thẩm có thể còn bị kháng cáo. Kể lại cho người khác, hãy nói rõ đây là bản án sơ thẩm, chưa phải kết luận chung cuộc.
Câu hỏi thường gặp
Tuyên án có phải luôn diễn ra ngay trong ngày xét xử không?
Không nhất thiết. Với vụ đơn giản, hội đồng xét xử nghị án và tuyên án trong ngày. Với vụ phức tạp, toà có thể hoãn tuyên án sang ngày khác trong thời hạn luật định và thông báo cho những người có mặt.
Vụ xử kín thì người dự khán có được vào nghe tuyên án không?
Có. Phần tuyên án luôn công khai, nên người dự khán được vào phòng ở thời điểm này. Tuy nhiên, với vụ xử kín, phần được đọc công khai thường chỉ gồm phần mở đầu và phần quyết định của bản án.
Có phải đứng suốt thời gian tuyên án không?
Thông thường mọi người trong phòng đứng khi nghe tuyên án để thể hiện sự tôn trọng. Người già, người khuyết tật hoặc người có vấn đề sức khoẻ có thể được chủ toạ cho phép ngồi; hãy báo thư ký nếu bạn cần.
Nghe tuyên án không rõ thì có được xin nghe lại không?
Người dự khán không có quyền yêu cầu đọc lại. Các bên trong vụ án sẽ nhận bản án bằng văn bản sau đó. Nếu bạn là người nhà, hãy hỏi đương sự hoặc luật sư nội dung quyết định thay vì yêu cầu toà nhắc lại.
Bản án được tuyên rồi có thể thay đổi không?
Bản án sơ thẩm có thể bị sửa, huỷ ở cấp phúc thẩm nếu có kháng cáo, kháng nghị. Bản án đã có hiệu lực vẫn có thể bị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm trong những trường hợp luật định.
Có được chụp ảnh lúc tuyên án không?
Luật cho phép ghi âm, ghi hình hội đồng xét xử ở phần tuyên án, nhưng ghi hình bị cáo, đương sự và người khác phải được họ và chủ toạ đồng ý. Người dự khán nên hỏi trước, và trong mọi trường hợp không được làm gián đoạn phiên toà.