Sinh viên luật được dự phiên toà xét xử công khai như mọi công dân, không cần xin phép riêng; chỉ khi đi theo đoàn đông, trường thường liên hệ trước với toà án để được bố trí chỗ ngồi. Đây là hoạt động kiến tập phổ biến trong các môn tố tụng dân sự, tố tụng hình sự, kỹ năng tranh tụng, và nhiều giảng viên yêu cầu nộp bài thu hoạch sau khi dự.
Đi dự phiên toà rồi ngồi nghe cho hết giờ là chưa đủ. Một buổi kiến tập có ích khi bạn chọn đúng loại phiên cho môn đang học, đọc trước phần luật liên quan, biết ghi chép theo khung và viết bài thu hoạch phân tích được cách áp dụng pháp luật mà không vô tình biến người trong vụ án thành đề tài bàn tán. Phần dưới đi qua từng việc đó.
Vì sao trường luật coi trọng việc dự phiên toà
Giáo trình tố tụng mô tả trình tự phiên toà bằng những điều luật khá khô: khai mạc, kiểm tra căn cước, giải thích quyền và nghĩa vụ, xét hỏi, tranh luận, nghị án, tuyên án. Chỉ khi ngồi trong phòng xử, bạn mới thấy những bước đó được thực hiện bằng những con người cụ thể, với ngắt quãng, sai sót và ứng biến. Có phiên chủ toạ phải giải thích ba lần cho một đương sự lớn tuổi hiểu quyền của mình; có phiên luật sư xin hoãn vì chưa nhận được tài liệu.
Dự phiên toà cũng giúp sinh viên thấy khoảng cách giữa luật nội dung và chứng cứ. Trên lớp, một tình huống được cho sẵn sự kiện. Ở toà, sự kiện là thứ các bên tranh cãi, và phần lớn thời gian xét hỏi dành để làm rõ chuyện gì đã thật sự xảy ra. Đó là bài học khó có được qua sách vở.
Cuối cùng, kiến tập là cơ hội định hướng nghề. Ngồi quan sát kiểm sát viên, luật sư, thẩm phán làm việc giúp bạn hình dung mình hợp với vị trí nào hơn. Phần hướng nghiệp chi tiết là chủ đề riêng, nhưng nhiều người chọn hướng đi của mình sau đúng một buổi dự toà để lại ấn tượng.
Chọn phiên toà theo môn học
Không phải phiên nào cũng hợp với mục đích học tập. Bảng dưới gợi ý loại phiên nên chọn và điểm nên tập trung quan sát cho từng môn.
| Môn học | Loại phiên nên chọn | Tập trung quan sát |
|---|---|---|
| Tố tụng hình sự | Phiên sơ thẩm hình sự có luật sư bào chữa | Trình tự xét hỏi bị cáo, vai trò kiểm sát viên khi công bố cáo trạng và tranh luận, quyền nói lời sau cùng |
| Tố tụng dân sự | Phiên sơ thẩm tranh chấp hợp đồng, đất đai, thừa kế | Trình bày yêu cầu, giao nộp chứng cứ tại phiên, cách toà xử lý khi một bên vắng mặt |
| Luật hôn nhân và gia đình | Phiên ly hôn có tranh chấp nuôi con, chia tài sản nếu được xử công khai | Cách toà hỏi về điều kiện nuôi con, căn cứ chia tài sản chung |
| Luật lao động | Phiên tranh chấp đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động | Nghĩa vụ chứng minh của mỗi bên, cách tính khoản bồi thường được trình bày |
| Tố tụng hành chính | Phiên khiếu kiện quyết định hành chính | Vị thế của người bị kiện là cơ quan nhà nước, phần đối thoại và yêu cầu huỷ quyết định |
| Kỹ năng tranh tụng | Bất kỳ phiên nào có luật sư hai bên | Cấu trúc bài bào chữa hoặc bài bảo vệ, cách đặt câu hỏi, cách đáp lại lập luận |
Một mẹo nhỏ là ưu tiên phiên sơ thẩm thay vì phúc thẩm khi mới bắt đầu, vì phiên sơ thẩm đi đủ các bước và giải quyết sự kiện từ đầu. Phiên phúc thẩm hợp hơn khi bạn đã nắm sơ thẩm và muốn thấy cách cấp trên xem xét kháng cáo.
Đi lẻ hay đi theo đoàn: thủ tục cần làm
Thủ tục khác nhau tuỳ quy mô. Cách làm dưới đây giúp tránh cảnh cả lớp ba mươi người kéo đến một phòng xử chỉ có mười lăm ghế.
- Đi lẻ hoặc nhóm hai, ba người: không cần giấy tờ riêng. Mang căn cước để xuất trình nếu được yêu cầu ở cổng, vào dự như người dân bình thường.
- Đi theo đoàn từ mười người trở lên: nên đề nghị khoa hoặc giảng viên liên hệ trước với toà án, có giấy giới thiệu của trường ghi số lượng, thời gian và người phụ trách.
- Hỏi toà về phiên phù hợp: bộ phận văn phòng hoặc tiếp dân có thể gợi ý phiên công khai trong tuần, thường không gợi ý phiên xử kín hoặc phiên quá nhạy cảm.
- Phân công trong nhóm: người theo dõi phần thủ tục, người ghi phần xét hỏi, người ghi tranh luận. Chia việc giúp bài thu hoạch đầy đủ mà không ai phải viết tay cả buổi.
- Đến sớm, ngồi gọn ở các hàng sau và chừa chỗ cho người nhà các bên. Trưởng đoàn nhắc cả nhóm tắt chuông điện thoại trước khi vào.
- Sau buổi dự, nếu được, gửi lời cảm ơn tới toà qua người phụ trách đã liên hệ. Thói quen này giúp các khoá sau dễ được tạo điều kiện hơn.
Đọc trước gì để không ngồi nghe như nghe kể chuyện
Chỉ cần dành một hai buổi tối chuẩn bị là bạn sẽ hiểu phiên toà ở mức khác hẳn. Danh sách tối thiểu:
- Phần quy định về phiên toà sơ thẩm trong bộ luật tố tụng tương ứng, để biết trình tự và quyền của từng người tham gia.
- Các chế định luật nội dung có khả năng được áp dụng: nếu là tranh chấp hợp đồng vay, đọc lại phần hợp đồng vay tài sản trong Bộ luật Dân sự; nếu là vụ trộm cắp, đọc cấu thành tội phạm tương ứng.
- Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2024 và các thay đổi tổ chức từ ngày 1/7/2025, để không nhầm lẫn khi nhắc tới cấp toà trong bài viết.
- Nội quy phiên toà, để biết việc gì được làm, việc gì không, tránh bị nhắc nhở trước mặt cả đoàn.
- Một hai bản án đã công bố cùng loại tranh chấp, để quen bố cục bản án và dễ theo dõi phần tuyên án.
Đừng cố tìm thông tin về chính vụ án sắp xử trên mạng xã hội. Những bài đăng đó thường phiến diện và có thể khiến bạn đến phòng xử với định kiến sẵn.
Ghi chép tại phiên: một khung dễ dùng
Thông tin chung. Toà, ngày, loại vụ việc, phiên sơ thẩm hay phúc thẩm, thành phần hội đồng xét xử theo chức danh, có kiểm sát viên hay không. Không cần chép họ tên đầy đủ của người trong vụ án; dùng ký hiệu A, B, C là đủ.
Vấn đề cần giải quyết. Ghi một hai câu: nguyên đơn yêu cầu gì, bị đơn phản đối ra sao, hoặc bị cáo bị truy tố về tội gì và có nhận tội hay không.
Diễn biến theo từng phần. Chia trang thành các mục thủ tục, xét hỏi, tranh luận. Ở mỗi mục, ghi các câu hỏi then chốt và câu trả lời làm thay đổi hướng vụ án.
Điểm bất ngờ. Những chỗ phiên phải dừng, chứng cứ mới được đưa ra, lời khai mâu thuẫn. Đây thường là chất liệu tốt nhất cho phần phân tích.
Kết quả. Nội dung quyết định khi tuyên án và quyền kháng cáo. Nếu phiên chưa tuyên án trong ngày, ghi ngày hẹn tuyên.
Câu hỏi của chính bạn. Những chỗ bạn chưa hiểu vì sao toà làm vậy. Mang các câu hỏi này về hỏi giảng viên, thay vì chặn hỏi thẩm phán hay luật sư ngay tại hành lang.
Viết thu hoạch: phân tích pháp lý, không biến người trong vụ án thành đề tài
Một bài thu hoạch tốt thường có ba phần: tóm tắt khách quan vụ án và diễn biến phiên toà, phân tích cách áp dụng pháp luật về tố tụng và nội dung, rồi nhận xét những gì bạn học được. Phần phân tích nên bám vào điều luật cụ thể bạn đã đọc, đặt câu hỏi liệu trình tự có được tuân thủ, lập luận của mỗi bên dựa trên căn cứ nào, và vì sao toà chấp nhận hay bác bỏ.
Về quyền riêng tư, hãy ẩn danh các bên, không ghi địa chỉ, nơi làm việc hay chi tiết giúp người đọc nhận ra họ. Không đánh giá năng lực cá nhân của thẩm phán, kiểm sát viên hay luật sư bằng tên tuổi. Nếu muốn nhận xét, hãy nhận xét về cách làm, như "phần xét hỏi chưa làm rõ thời điểm giao tiền", thay vì nhận xét về con người.
Bài thu hoạch nộp cho giảng viên là tài liệu học tập. Đăng lại lên mạng xã hội, diễn đàn hay blog với chi tiết vụ án, nhất là vụ có trẻ em, người bị hại trong vụ xâm hại hay tranh chấp gia đình, là chuyện khác hẳn và có thể xâm phạm đời tư người khác. Nếu muốn chia sẻ kinh nghiệm kiến tập, hãy chia sẻ về kỹ năng và quy trình, không về con người cụ thể.
Ứng xử riêng của sinh viên trong phòng xử
Không thảo luận với nhau trong lúc phiên diễn ra. Một đoàn sinh viên thì thầm liên tục tạo tiếng ồn rất lớn. Nếu cần trao đổi, hãy viết vào sổ đưa cho nhau hoặc chờ giờ nghỉ.
Không chiếm chỗ của người nhà. Người nhà các bên cần ngồi gần để nghe rõ. Đoàn sinh viên nên ngồi gọn ở các hàng sau cùng, nhường ghế khi phòng chật.
Không tiếp cận luật sư, kiểm sát viên giữa phiên. Họ đang làm việc. Sau phiên, nếu luật sư sẵn lòng trả lời vài câu chung về kỹ năng, bạn có thể hỏi lịch sự, nhưng không hỏi chi tiết vụ án và không đề nghị xem hồ sơ.
Không tìm cách trao đổi với thẩm phán, hội thẩm. Thành viên hội đồng xét xử không tiếp sinh viên về vụ án đang xử. Nếu đoàn có chương trình giao lưu với toà, đó phải là hoạt động được tổ chức chính thức qua trường.
Ra vào nhẹ nhàng, đúng lúc. Đoàn đông rời phòng cùng lúc giữa phần xét hỏi là rất gây chú ý. Hãy chờ giờ nghỉ hoặc ra từng người một ở lối sau.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên năm nhất có nên đi dự phiên toà không?
Có thể đi để làm quen, nhưng bạn sẽ thu được nhiều hơn khi đã học môn tố tụng. Năm nhất nên chọn một phiên dân sự đơn giản và tập trung quan sát trình tự, thay vì cố hiểu hết lập luận pháp lý của các bên.
Có cần giấy giới thiệu của trường để vào dự phiên toà không?
Đi lẻ thì không cần, vì phiên công khai mở cho mọi người. Đi đoàn đông thì nên có giấy giới thiệu và liên hệ trước, để toà bố trí phòng phù hợp và đoàn không bị từ chối vì quá sức chứa.
Sinh viên có được ghi âm phiên toà để viết thu hoạch không?
Không nên tự ý ghi âm. Việc ghi âm, ghi hình trong phòng xử có quy định riêng và cần sự cho phép. Ghi chép bằng sổ tay là cách an toàn, và một khung ghi chép tốt đã đủ cho bài thu hoạch.
Nên chọn phiên toà hình sự hay dân sự cho lần đầu?
Phiên dân sự sơ thẩm thường dễ theo dõi hơn vì nhịp chậm, ít căng thẳng và trình bày rõ yêu cầu của hai bên. Phiên hình sự hấp dẫn hơn nhưng có thể có tình tiết nặng nề, nên đi khi bạn đã sẵn sàng về tâm lý.
Có được nêu tên toà án và ngày xử trong bài thu hoạch không?
Nêu tên toà và ngày xử thường không vấn đề gì trong bài nộp cho giảng viên. Điều cần tránh là thông tin giúp nhận diện cá nhân như họ tên, địa chỉ, nơi làm việc của các bên, nhất là khi bài có thể được chia sẻ rộng hơn.
Phiên toà giả định ở trường khác gì phiên toà thật?
Phiên toà giả định mô phỏng trình tự với tình huống được soạn sẵn, giúp luyện kỹ năng. Phiên toà thật có sự kiện chưa rõ, người thật với cảm xúc thật và những ngắt quãng không lường trước. Hai hoạt động bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.