Khi bị cáo là người dưới 18 tuổi, phiên toà hình sự được tiến hành theo thủ tục riêng: bắt buộc có người bào chữa, người đại diện của bị cáo (thường là cha mẹ) tham gia, nhà trường hoặc tổ chức nơi em học tập, sinh hoạt có thể được mời, hội đồng xét xử có hội thẩm hiểu biết tâm lý lứa tuổi, và toà có thể xử kín, xử trong phòng thân thiện. Hình phạt áp dụng cho người dưới 18 tuổi nhẹ hơn đáng kể so với người trưởng thành và luật ưu tiên các biện pháp giáo dục.
Bài này viết cho cha mẹ, người thân có con em phải ra toà, và cho những ai muốn hiểu vì sao toà xử người chưa thành niên khác người lớn. Nội dung nói về thủ tục và nguyên tắc, không thay thế tư vấn cho một vụ cụ thể. Từ năm 2026, nhiều quy định về tư pháp người chưa thành niên được gom vào Luật Tư pháp người chưa thành niên; chi tiết từng điều bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi người bào chữa của con.
Ai được coi là người dưới 18 tuổi trong vụ án
Tuổi được tính tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội, không phải lúc bị khởi tố hay lúc ra toà. Một người phạm tội khi mười bảy tuổi, đến khi xét xử đã mười chín, vẫn được áp dụng các nguyên tắc xử lý dành cho người dưới 18 tuổi về hình phạt, dù một số thủ tục tố tụng có thể khác vì lúc xét xử em đã thành niên.
Cơ quan tố tụng xác định tuổi dựa trên giấy khai sinh, căn cước, sổ hộ khẩu trước đây, hồ sơ học bạ và các giấy tờ khác. Khi giấy tờ mâu thuẫn hoặc không xác định được chính xác ngày sinh, luật có quy tắc xác định theo hướng có lợi cho người bị buộc tội, chẳng hạn chỉ biết tháng sinh thì lấy ngày cuối cùng của tháng đó, chỉ biết năm sinh thì lấy ngày cuối cùng của năm đó; nếu không xác định được thì có thể trưng cầu giám định tuổi.
Điều này quan trọng vì vài ngày chênh lệch có thể quyết định em có thuộc diện chịu trách nhiệm hình sự hay không, hoặc được áp dụng mức hình phạt nào. Cha mẹ nên chủ động nộp đầy đủ giấy tờ chứng minh ngày sinh của con ngay từ giai đoạn đầu, và báo cho người bào chữa nếu thấy giấy tờ ghi không thống nhất.
Những người có mặt bên cạnh bị cáo dưới 18 tuổi
Một bị cáo người lớn có thể tự mình đứng trước toà. Với người dưới 18 tuổi, luật yêu cầu có thêm nhiều người đi cùng để bảo vệ quyền lợi của em.
| Người tham gia | Vai trò | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người bào chữa | Bảo vệ quyền lợi hợp pháp, đưa chứng cứ, tranh luận, đề nghị mức xử lý phù hợp | Bắt buộc. Gia đình không mời thì cơ quan tiến hành tố tụng phải yêu cầu đoàn luật sư cử hoặc đề nghị trợ giúp pháp lý cử người |
| Người đại diện (cha mẹ, người giám hộ) | Tham gia tố tụng, được hỏi, được trình bày, được kháng cáo thay hoặc cùng bị cáo | Nếu người đại diện có xung đột lợi ích, cơ quan tố tụng có thể mời người khác |
| Đại diện nhà trường, Đoàn thanh niên hoặc tổ chức nơi em học tập, sinh hoạt | Cung cấp thông tin về quá trình học tập, rèn luyện; đề xuất biện pháp giáo dục | Tham gia theo quy định và theo yêu cầu của toà |
| Hội thẩm có kinh nghiệm về người chưa thành niên | Ngồi trong hội đồng xét xử, biểu quyết ngang thẩm phán | Luật yêu cầu hội đồng xét xử có hội thẩm là giáo viên, cán bộ Đoàn hoặc người hiểu biết tâm lý lứa tuổi |
| Kiểm sát viên | Thực hành quyền công tố, kiểm sát việc xét xử | Thường là kiểm sát viên được phân công chuyên trách người chưa thành niên |
Sự có mặt của nhiều người không nhằm gây áp lực, mà để bảo đảm em hiểu điều gì đang diễn ra và quyền lợi của em được bảo vệ ở mọi bước.
Phiên toà khác phiên toà người lớn ở đâu
Có thể xử kín. Toà có thể quyết định xét xử kín để bảo vệ bị cáo là người chưa thành niên. Khi đó người dự khán, phóng viên không được vào; bản án vẫn được tuyên công khai nhưng thông tin nhận diện được giữ kín.
Không gian thân thiện hơn. Ở nơi có điều kiện, phiên toà diễn ra trong phòng xử thân thiện, không có vành móng ngựa; em ngồi cùng người đại diện và người bào chữa, ngang tầm với hội đồng xét xử.
Cách hỏi phù hợp lứa tuổi. Chủ toạ và những người tham gia hỏi bằng ngôn ngữ dễ hiểu, không xúc phạm, không dồn ép; câu hỏi không phù hợp có thể bị chủ toạ yêu cầu đặt lại.
Đánh giá cả hoàn cảnh, không chỉ hành vi. Toà xem xét hoàn cảnh gia đình, quá trình học tập, nguyên nhân và điều kiện dẫn đến hành vi, mức độ nhận thức của em. Những thông tin này thường được thu thập từ sớm và được trình bày tại phiên toà.
Thời gian xét xử được chú ý. Phiên toà nên được tổ chức sao cho không quá dài, có nghỉ hợp lý, tránh để em phải chờ đợi căng thẳng nhiều giờ.
Nguyên tắc xử lý: giáo dục là chính
Bộ luật Hình sự đặt nguyên tắc riêng cho người dưới 18 tuổi phạm tội: việc xử lý phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi và chủ yếu nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích. Khi xét xử, toà phải căn cứ độ tuổi, khả năng nhận thức, nguyên nhân và điều kiện gây ra tội phạm.
Từ nguyên tắc đó, luật quy định nhiều điểm khác với người trưởng thành. Không áp dụng tù chung thân hoặc tử hình với người dưới 18 tuổi phạm tội. Mức phạt tù được giảm đáng kể so với mức điều luật quy định cho người lớn. Toà chỉ áp dụng hình phạt tù khi các biện pháp, hình phạt khác không đủ tác dụng giáo dục, phòng ngừa. Người dưới 18 tuổi không bị áp dụng hình phạt bổ sung, và với người chưa đủ 16 tuổi không áp dụng hình phạt tiền.
Điều này không có nghĩa là hành vi được bỏ qua. Hội đồng xét xử vẫn xác định rõ em có phạm tội hay không, tội gì, hậu quả ra sao, và người bị hại vẫn được bồi thường. Trách nhiệm bồi thường của người dưới 18 tuổi gây thiệt hại thường liên quan đến tài sản của chính em và trách nhiệm của cha mẹ theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Xử lý chuyển hướng: khi không nhất thiết phải xét xử
Với một số trường hợp, đặc biệt là tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, người phạm tội thành khẩn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ và đã khắc phục hậu quả, luật cho phép miễn trách nhiệm hình sự và áp dụng biện pháp giám sát, giáo dục thay vì đưa ra xét xử. Bộ luật Hình sự đã có các biện pháp như khiển trách, hoà giải tại cộng đồng, giáo dục tại cấp xã.
Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ năm 2026 hệ thống hoá và mở rộng nhóm biện pháp này dưới tên gọi xử lý chuyển hướng, với nhiều biện pháp khác nhau phù hợp từng trường hợp, có thể gồm khiển trách, xin lỗi người bị hại, bồi thường, giáo dục tại cấp xã, quản lý tại gia đình, giáo dục tại trường giáo dưỡng. Điều kiện, trình tự và cơ quan quyết định ở từng giai đoạn bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Với gia đình, điều đáng lưu ý là xử lý chuyển hướng thường đi kèm điều kiện: em và gia đình phải đồng ý, phải thực hiện nghĩa vụ trong thời gian giám sát, và người bị hại có thể được hỏi ý kiến. Người bào chữa của con là người phù hợp nhất để đánh giá vụ việc có khả năng đi theo hướng này hay không.
Gia đình chuẩn bị gì trước phiên toà
Phiên toà là một ngày rất nặng nề với cả em và gia đình. Chuẩn bị chu đáo giúp mọi người bình tĩnh hơn và giúp toà có đủ thông tin.
- Liên lạc thường xuyên với người bào chữa: hỏi tiến độ, đọc kỹ cáo trạng khi nhận được, cung cấp thông tin về hoàn cảnh, tính cách, quá trình học tập của con.
- Chuẩn bị giấy tờ: giấy khai sinh, học bạ, giấy khen nếu có, xác nhận của nhà trường, địa phương về quá trình sinh hoạt, giấy tờ về việc đã bồi thường, xin lỗi người bị hại.
- Nói chuyện với con về phiên toà: ai sẽ có mặt, con ngồi ở đâu, con được hỏi những gì, con có quyền nói và có quyền nói lời sau cùng; không dặn con nói sai sự thật.
- Chuẩn bị điều mình sẽ trình bày với tư cách người đại diện: hoàn cảnh gia đình, trách nhiệm của cha mẹ, kế hoạch quản lý, giáo dục con sau phiên toà.
- Sắp xếp công việc để có mặt đầy đủ và đúng giờ; người đại diện vắng mặt có thể làm phiên toà phải hoãn.
- Giữ kín thông tin, không đăng lên mạng, không để người ngoài đưa con đến toà hay chụp ảnh con.
Một kế hoạch cụ thể của gia đình về việc học, nơi ở, người giám sát con sau phiên toà thường được hội đồng xét xử chú ý khi cân nhắc biện pháp xử lý.
Sau bản án: học tiếp, án tích và quay lại cuộc sống
Dù kết quả thế nào, mục tiêu cuối cùng của tư pháp người chưa thành niên là để em quay lại cuộc sống bình thường. Nếu bị áp dụng hình phạt tù, người dưới 18 tuổi được giam giữ tách biệt với người lớn, được học văn hoá, học nghề theo quy định. Nếu được hưởng án treo hoặc hình phạt không phải tù, em tiếp tục đi học, sinh hoạt tại địa phương dưới sự giám sát.
Về án tích, Bộ luật Hình sự có quy định riêng: trong một số trường hợp, người dưới 18 tuổi phạm tội được coi là không có án tích, và thời hạn xoá án tích với người chưa thành niên cũng có quy định riêng. Điều này giúp em không bị mang dấu vết hình sự suốt đời vì một sai lầm thời niên thiếu. Cụ thể con bạn thuộc trường hợp nào, hãy hỏi người bào chữa sau khi có bản án.
Gia đình đóng vai trò quyết định trong giai đoạn này: giữ liên lạc với con nếu con phải chấp hành án, phối hợp với nhà trường để con học tiếp, và đặc biệt là không để con bị cô lập hay bị định kiến trong chính gia đình. Những chương trình hỗ trợ tái hoà nhập của địa phương, các tổ chức xã hội cũng là nguồn hỗ trợ đáng tìm hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình không có tiền mời luật sư thì con có người bào chữa không?
Có. Với bị can, bị cáo dưới 18 tuổi, nếu người đại diện không mời người bào chữa, cơ quan tiến hành tố tụng phải yêu cầu đoàn luật sư phân công tổ chức hành nghề luật sư cử người, hoặc đề nghị trung tâm trợ giúp pháp lý cử người bào chữa. Gia đình không phải trả tiền cho người bào chữa do trợ giúp pháp lý cử.
Cha mẹ có được ngồi cạnh con trong phiên toà không?
Người đại diện là cha mẹ tham gia phiên toà với tư cách luật định và thường được bố trí ngồi gần bị cáo, nhất là trong phòng xử thân thiện. Cha mẹ được hỏi, được trình bày ý kiến và tham gia tranh luận về những vấn đề liên quan đến con.
Người dưới 18 tuổi phạm tội có bị phạt tù không?
Có thể, nhưng chỉ khi toà thấy các hình phạt và biện pháp khác không đủ tác dụng giáo dục, phòng ngừa. Mức phạt tù với người dưới 18 tuổi thấp hơn đáng kể so với người lớn, không áp dụng tù chung thân và tử hình. Người chưa thành niên chấp hành án được giam tách biệt với người lớn.
Phạm tội lúc 17 tuổi, ra toà khi đã 19 tuổi thì xử theo người lớn hay người chưa thành niên?
Các nguyên tắc về trách nhiệm hình sự và hình phạt được áp dụng theo tuổi tại thời điểm phạm tội, nên em vẫn được hưởng chính sách dành cho người dưới 18 tuổi. Một số thủ tục tố tụng có thể áp dụng như với người đã thành niên vì lúc xét xử em đã đủ 18 tuổi.
Người bị hại có được tham gia phiên toà xử bị cáo dưới 18 tuổi không?
Có. Người bị hại hoặc người đại diện của họ được tham gia phiên toà, trình bày ý kiến, đề nghị bồi thường và kháng cáo theo quy định, kể cả khi phiên toà được xử kín. Ý kiến của người bị hại cũng được xem xét khi toà cân nhắc biện pháp xử lý.
Con có bị ghi vào lý lịch tư pháp suốt đời không?
Không nhất thiết. Bộ luật Hình sự có quy định riêng về án tích với người dưới 18 tuổi, trong đó có những trường hợp được coi là không có án tích. Các trường hợp khác có thời hạn xoá án tích theo luật. Người bào chữa có thể giải thích cụ thể cho trường hợp của con sau khi có bản án.