Theo Bộ luật Dân sự, người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi; còn theo Luật Trẻ em, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Như vậy một em mười bảy tuổi không còn là "trẻ em" theo Luật Trẻ em nhưng vẫn là người chưa thành niên và vẫn được hưởng chế độ tư pháp dành cho người dưới 18 tuổi. Giữa 0 và 18 tuổi còn nhiều mốc khác (7, 9, 14, 15, 16 tuổi) quyết định trẻ được hỏi ý kiến khi nào, được tự làm việc gì và phải chịu trách nhiệm đến đâu trước pháp luật.
Những mốc này rải rác trong nhiều luật khác nhau, nên cha mẹ dễ nhầm. Bài này gom lại theo góc nhìn của người có con em dính tới toà án: một vụ ly hôn, một vụ tranh chấp tài sản đứng tên con, một vụ án hình sự. Mỗi mốc chỉ nêu ý chính; chi tiết từng việc, bạn tìm trong các bài chuyên đề và đối chiếu văn bản hiện hành.
Ba khái niệm hay bị dùng lẫn
Trên báo chí và trong lời nói hằng ngày, "trẻ em", "trẻ vị thành niên", "người chưa thành niên" thường được dùng thay cho nhau. Trong pháp luật, chúng có phạm vi khác nhau.
| Khái niệm | Độ tuổi | Dùng ở đâu |
|---|---|---|
| Trẻ em | Dưới 16 tuổi | Luật Trẻ em: quyền và bổn phận của trẻ, bảo vệ trẻ em, bí mật đời tư |
| Người chưa thành niên | Chưa đủ 18 tuổi | Bộ luật Dân sự, Luật Hôn nhân và gia đình, Luật Tư pháp người chưa thành niên, Bộ luật Lao động |
| Người dưới 18 tuổi | Chưa đủ 18 tuổi | Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự khi nói về người phạm tội, bị hại, người làm chứng |
| "Vị thành niên" | Không phải thuật ngữ pháp lý chính thức | Dùng trong y tế, giáo dục, đời sống; thường chỉ lứa tuổi khoảng 10 đến 19 |
Khi đọc một văn bản của toà, bạn nên chú ý chữ được dùng: "trẻ em" hay "người chưa thành niên" cho biết luật nào đang được áp dụng và những bảo vệ nào đi kèm.
Mốc 7 tuổi và 9 tuổi: khi ý kiến của trẻ bắt đầu được tính
Mốc 7 tuổi xuất hiện nhiều nhất trong việc gia đình. Khi cha mẹ ly hôn mà không thoả thuận được người trực tiếp nuôi con, toà phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi trở lên. Khi có yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con, nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi cũng phải được xem xét. Theo Luật Trẻ em, việc công bố thông tin bí mật đời tư của trẻ từ đủ 7 tuổi phải có sự đồng ý của chính trẻ, bên cạnh cha mẹ.
Mốc 9 tuổi gắn với những quyết định về thân phận. Việc thay đổi họ, tên của người từ đủ 9 tuổi trở lên phải có sự đồng ý của người đó. Việc nhận nuôi con nuôi là trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên cũng phải được trẻ đồng ý. Ở đây pháp luật không chỉ "xem xét nguyện vọng" mà đòi hỏi sự đồng ý thực sự của trẻ.
Dưới 7 tuổi, trẻ vẫn có quyền được lắng nghe theo tinh thần của Luật Trẻ em, nhưng pháp luật không đặt nghĩa vụ hỏi ý kiến cụ thể. Toà án tìm hiểu hoàn cảnh của trẻ nhỏ chủ yếu qua cha mẹ, người chăm sóc, nhà trường và chính quyền nơi trẻ sống.
Mốc 14 và 16 tuổi trong vụ án hình sự
Bộ luật Hình sự quy định người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những tội mà luật có quy định khác. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng thuộc những điều luật được liệt kê. Dưới 14 tuổi, không phải chịu trách nhiệm hình sự, nhưng hành vi vẫn có thể dẫn tới các biện pháp giáo dục, quản lý khác theo quy định.
Từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi là khoảng tuổi mà người phạm tội được hưởng toàn bộ chính sách xử lý riêng: thủ tục tố tụng thân thiện, bắt buộc có người bào chữa, hình phạt nhẹ hơn, ưu tiên biện pháp giáo dục và xử lý chuyển hướng. Trong khoảng này, giữa nhóm 14 đến dưới 16 và nhóm 16 đến dưới 18 cũng có những khác biệt về mức hình phạt và các hình phạt được áp dụng.
Ở góc người bị hại, mốc 16 tuổi cũng quan trọng: nhiều tội xâm hại được luật quy định riêng khi nạn nhân là người dưới 16 tuổi, với hậu quả pháp lý nặng hơn cho người phạm tội. Đây là lý do cơ quan tố tụng luôn xác định chính xác ngày sinh của cả người bị hại lẫn người bị buộc tội.
Mốc 15 tuổi: tự mình làm một số việc dân sự và tham gia tố tụng
Theo Bộ luật Dân sự, người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi được tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự, trừ giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và những giao dịch khác theo luật phải được người đại diện đồng ý. Người từ đủ 6 đến chưa đủ 15 tuổi thì giao dịch phải được người đại diện đồng ý, trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi.
Trong tố tụng dân sự, đương sự là người chưa thành niên thường tham gia thông qua người đại diện. Tuy nhiên, người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi đã tham gia lao động theo hợp đồng lao động hoặc giao dịch dân sự bằng tài sản riêng có thể tự mình tham gia tố tụng về những việc liên quan đến quan hệ lao động, giao dịch đó; toà có quyền triệu tập người đại diện tham gia cùng khi cần.
Mốc 15 tuổi còn xuất hiện ở việc lập di chúc: người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi có thể lập di chúc nếu được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Trong lao động, 15 tuổi là mốc tuổi lao động phổ biến, dưới mốc này việc sử dụng lao động bị giới hạn chặt chẽ theo Bộ luật Lao động.
Mốc 18 tuổi: thành niên, nhưng không phải mọi thứ đổi ngay
Đủ 18 tuổi, một người trở thành người thành niên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ (trừ trường hợp mất hoặc hạn chế năng lực theo quyết định của toà), tự mình tham gia mọi giao dịch và tự đứng tên trong vụ kiện. Nghĩa vụ cấp dưỡng của cha mẹ với con thường chấm dứt khi con đã thành niên, trừ khi con mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.
Tuy nhiên, những gì xảy ra trước 18 tuổi vẫn theo em. Người phạm tội khi chưa đủ 18 tuổi vẫn được áp dụng chính sách xử lý dành cho người dưới 18 tuổi về trách nhiệm hình sự và hình phạt, dù lúc xét xử đã thành niên. Ngược lại, một số bảo vệ về thủ tục chỉ dành cho người đang chưa thành niên tại thời điểm tố tụng.
Một mốc dễ nhầm khác là tuổi kết hôn: nữ từ đủ 18 tuổi, nam từ đủ 20 tuổi. Như vậy một nam thanh niên mười chín tuổi đã thành niên về dân sự nhưng chưa đủ tuổi kết hôn. Việc kết hôn khi chưa đủ tuổi là tảo hôn, và có thể bị toà án huỷ khi có yêu cầu.
Tuổi được tính thế nào khi giấy tờ không rõ
Tính theo ngày sinh, đủ tuổi là đủ ngày. Một người được coi là đủ 16 tuổi từ đúng ngày sinh nhật thứ mười sáu. Chênh lệch vài ngày có thể làm thay đổi trách nhiệm pháp lý, nên mọi bên đều cần xác định chính xác.
Giấy khai sinh là căn cứ chính. Ngoài ra còn dữ liệu dân cư, căn cước, học bạ và các giấy tờ khác. Khi các giấy tờ mâu thuẫn, cơ quan tố tụng phải làm rõ, không được tuỳ tiện chọn giấy tờ bất lợi cho người bị buộc tội.
Không rõ ngày thì lấy mốc có lợi. Trong tố tụng hình sự, chỉ xác định được tháng sinh thì lấy ngày cuối cùng của tháng đó; chỉ xác định được năm sinh thì lấy ngày cuối cùng của năm đó làm ngày sinh.
Có thể trưng cầu giám định tuổi. Khi không có giấy tờ đáng tin cậy, cơ quan tố tụng có thể trưng cầu giám định để xác định độ tuổi. Kết quả giám định thường cho một khoảng tuổi; việc áp dụng theo hướng có lợi cho người bị buộc tội.
Cha mẹ nên kiểm tra giấy tờ của con sớm. Nếu giấy khai sinh có sai sót, việc cải chính hộ tịch nên làm theo thủ tục hành chính trước khi phát sinh tranh chấp, thay vì đợi đến lúc vụ việc đã ở toà.
Tra nhanh theo tình huống ở toà
Dưới đây là một số tình huống thường gặp và mốc tuổi liên quan, để bạn định hướng nhanh trước khi tìm hiểu sâu.
- Cha mẹ ly hôn, tranh chấp nuôi con: dưới 36 tháng tuổi thường giao cho mẹ; từ đủ 7 tuổi toà phải xem xét nguyện vọng của con.
- Đổi họ, tên cho con sau ly hôn: từ đủ 9 tuổi phải có sự đồng ý của con.
- Con là bị hại trong vụ án hình sự: dưới 18 tuổi có người đại diện tham gia, được hưởng thủ tục thân thiện; dưới 16 tuổi là "trẻ em" theo Luật Trẻ em, nhiều tội có quy định riêng.
- Con bị buộc tội: dưới 14 tuổi không chịu trách nhiệm hình sự; từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm với một số tội nghiêm trọng nhất; từ đủ 16 tuổi chịu trách nhiệm về hầu hết tội phạm, với chính sách riêng cho đến khi đủ 18 tuổi.
- Con đi làm, có tranh chấp với chủ sử dụng lao động: từ đủ 15 tuổi có thể tự mình tham gia tố tụng về quan hệ lao động đó.
- Tài sản đứng tên con: giao dịch bất động sản, tài sản phải đăng ký của con dưới 18 tuổi cần người đại diện theo quy định.
- Con làm chứng: không có tuổi tối thiểu; dưới 18 tuổi được lấy lời khai theo cách riêng, có người đại diện hoặc người hỗ trợ.
Mỗi dòng ở trên chỉ là điểm khởi đầu. Khi tình huống của con có nhiều yếu tố đan xen, hãy hỏi thẩm phán, thư ký toà án về thủ tục, hoặc nhờ luật sư, trợ giúp viên pháp lý tư vấn nội dung.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ vị thành niên và người chưa thành niên có giống nhau không?
Không hoàn toàn. "Vị thành niên" là cách nói trong y tế, giáo dục và đời sống, không phải thuật ngữ pháp lý chính thức. Trong luật, "người chưa thành niên" là người chưa đủ 18 tuổi theo Bộ luật Dân sự, còn "trẻ em" là người dưới 16 tuổi theo Luật Trẻ em.
Con 17 tuổi có còn được Luật Trẻ em bảo vệ không?
Luật Trẻ em áp dụng cho người dưới 16 tuổi, nên em 17 tuổi không còn là trẻ em theo luật này. Tuy nhiên em vẫn là người chưa thành niên, được bảo vệ theo Bộ luật Dân sự, Luật Hôn nhân và gia đình, Luật Tư pháp người chưa thành niên và các quy định về người dưới 18 tuổi trong tố tụng.
Con 16 tuổi có tự đứng đơn kiện được không?
Về nguyên tắc, người chưa thành niên tham gia tố tụng dân sự thông qua người đại diện. Ngoại lệ là người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi đã đi làm theo hợp đồng lao động hoặc giao dịch bằng tài sản riêng có thể tự tham gia tố tụng về những việc liên quan; toà có thể triệu tập người đại diện tham gia cùng.
Tuổi tính theo tuổi mụ hay tuổi thật?
Pháp luật tính tuổi theo ngày sinh thực tế ghi trên giấy tờ hộ tịch, không tính tuổi mụ. Một người đủ 16 tuổi từ đúng ngày sinh nhật thứ mười sáu. Khi không xác định được ngày sinh chính xác, luật có quy tắc xác định theo hướng có lợi cho người bị buộc tội.
Đủ 18 tuổi rồi thì cha mẹ có còn phải cấp dưỡng không?
Thông thường nghĩa vụ cấp dưỡng nuôi con chấm dứt khi con đã thành niên. Ngoại lệ là con đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự, hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình; khi đó cha mẹ vẫn có nghĩa vụ cấp dưỡng theo quy định.
Phạm tội trước sinh nhật 18 tuổi một ngày thì có được xử như người chưa thành niên không?
Có. Tuổi được tính tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội. Nếu hành vi xảy ra trước ngày đủ 18 tuổi, người đó vẫn được áp dụng chính sách xử lý dành cho người dưới 18 tuổi về trách nhiệm hình sự và hình phạt, dù khi xét xử đã thành niên.