Xử kín là việc toà án tiến hành phiên toà mà không cho công chúng tham dự, chỉ những người tham gia tố tụng và người tiến hành tố tụng được có mặt. Đây là ngoại lệ của nguyên tắc xét xử công khai, chỉ được áp dụng khi có căn cứ luật định như giữ bí mật nhà nước, giữ thuần phong mỹ tục, bảo vệ người chưa thành niên hoặc giữ bí mật đời tư, bí mật kinh doanh theo yêu cầu chính đáng của đương sự. Dù phiên xử kín, phần tuyên án vẫn phải công khai.
Người dự khán hay gặp xử kín theo hai cách: đến cửa phòng thì được báo phiên không mở cho người ngoài, hoặc đang ngồi nghe thì chủ toạ yêu cầu những người không liên quan rời phòng. Hiểu xử kín được quyết định trên cơ sở nào, ai vẫn được ở lại và người bị mời ra nên làm gì sẽ giúp bạn khỏi hiểu lầm rằng toà đang che giấu điều gì.
Xử kín khác xử công khai ở điểm nào
Khác biệt lớn nhất nằm ở thành phần trong phòng xử, không nằm ở cách toà làm việc. Một phiên xử kín vẫn có đủ hội đồng xét xử, thư ký, kiểm sát viên nếu luật yêu cầu, vẫn đi qua phần thủ tục, xét hỏi, tranh luận, nghị án như phiên công khai. Các bên vẫn được luật sư bảo vệ, vẫn được trình bày, đối đáp. Điều thay đổi chỉ là những người không có tư cách tố tụng không được ngồi nghe.
Vì vậy xử kín không đồng nghĩa với xử nhanh, xử qua loa hay bớt quyền của ai. Trái lại, nhiều trường hợp xử kín được dùng chính để bảo vệ người yếu thế: một cô bé bị xâm hại không phải kể lại chuyện đau lòng trước hàng chục người lạ, một doanh nghiệp không phải phơi công thức sản xuất trước đối thủ đang ngồi ở hàng ghế dự khán.
Khác biệt thứ hai là cách thông tin về phiên được đưa ra ngoài. Phiên công khai cho phép báo chí tường thuật diễn biến. Phiên xử kín thì báo chí và công chúng chỉ biết những gì được công bố khi tuyên án, cụ thể là phần mở đầu và phần quyết định của bản án. Những gì diễn ra trong phần xét hỏi, tranh luận được giữ lại trong biên bản phiên toà và hồ sơ vụ án.
Các căn cứ để toà xử kín, theo từng loại vụ án
Bộ luật Tố tụng hình sự, Bộ luật Tố tụng dân sự và Luật Tố tụng hành chính đều liệt kê căn cứ xử kín. Bảng dưới diễn đạt ở mức nguyên lý để bạn hình dung, ví dụ đều là ví dụ giả định; khi gặp tình huống cụ thể, hãy đối chiếu điều luật hiện hành.
| Căn cứ | Thường gặp ở loại vụ nào | Ví dụ giả định | Ai thường đề nghị |
|---|---|---|---|
| Giữ bí mật nhà nước | Hình sự, hành chính | Vụ án có tài liệu được xếp độ mật trong hồ sơ | Viện kiểm sát, cơ quan có thẩm quyền, hoặc toà tự xem xét |
| Giữ thuần phong mỹ tục | Hình sự, dân sự | Vụ án có tình tiết, hình ảnh trái thuần phong mỹ tục nếu nói công khai | Toà tự xem xét hoặc theo đề nghị |
| Bảo vệ người dưới 18 tuổi | Hình sự, gia đình | Bị cáo hoặc bị hại là người chưa thành niên | Toà tự xem xét, người đại diện, người bảo vệ quyền lợi |
| Bí mật đời tư, bí mật gia đình | Hình sự, hôn nhân gia đình, dân sự | Vụ ly hôn có nội dung bệnh tật, quan hệ riêng tư của vợ chồng | Đương sự, theo yêu cầu chính đáng |
| Bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh | Kinh doanh thương mại, lao động, sở hữu trí tuệ | Tranh chấp về quy trình sản xuất, danh sách khách hàng | Đương sự, theo yêu cầu chính đáng |
Chữ quan trọng trong hai dòng cuối là "yêu cầu chính đáng". Toà không xử kín chỉ vì một bên ngại người quen biết chuyện, mà phải cân nhắc nội dung cần bảo vệ có thật sự thuộc diện bí mật và việc xử kín có tương xứng hay không.
Ai quyết định xử kín và quyết định vào lúc nào
Quyết định xử kín không do thư ký hay bảo vệ tự đặt ra. Trình tự thường đi qua các bước sau, chi tiết có khác giữa từng loại vụ án.
- Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, đương sự, người đại diện hoặc luật sư có thể gửi văn bản đề nghị xử kín, nêu rõ nội dung cần bảo vệ và lý do. Viện kiểm sát cũng có thể có ý kiến trong vụ án hình sự.
- Thẩm phán được phân công nghiên cứu hồ sơ, xem xét căn cứ. Việc xét xử công khai hay xử kín thường được ghi ngay trong quyết định đưa vụ án ra xét xử gửi cho các bên.
- Đến ngày xử, phòng xử được bố trí theo quyết định đó. Bảo vệ và thư ký sẽ báo cho người dự khán rằng phiên không mở cho công chúng.
- Nếu tại phiên phát sinh tình tiết mới, hội đồng xét xử có thể cân nhắc chuyển một phần phiên sang xử kín và thông báo cho những người có mặt.
- Khi đến phần tuyên án, phòng xử được mở lại để tuyên công khai theo đúng nguyên tắc.
Nếu bạn là đương sự và muốn đề nghị xử kín, đừng đợi đến sáng ngày xử mới nói. Đề nghị sớm bằng văn bản cho toà đủ thời gian xem xét, và giúp bạn biết trước liệu có cần chuẩn bị tâm lý cho phiên công khai hay không.
Ai vẫn được ở lại trong phòng khi xử kín
Xử kín chỉ đóng cửa với công chúng. Những người dưới đây vẫn có mặt vì họ là một phần của quá trình tố tụng.
- Hội đồng xét xử gồm thẩm phán, hội thẩm nhân dân, và thư ký phiên toà ghi biên bản.
- Kiểm sát viên trong các vụ án mà Viện kiểm sát phải tham gia phiên toà.
- Bị cáo, bị hại, nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, tức các bên trong vụ án.
- Người đại diện hợp pháp của người chưa thành niên hoặc người mất năng lực hành vi dân sự, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự.
- Người làm chứng, người giám định, người phiên dịch, thường chỉ vào khi được gọi và có thể được yêu cầu ra ngoài sau khi trình bày xong.
- Cảnh sát hỗ trợ tư pháp làm nhiệm vụ áp giải, bảo vệ phiên toà.
- Trong vụ có người chưa thành niên, có thể có đại diện nhà trường, tổ chức đoàn thể hoặc người được mời theo quy định để hỗ trợ.
Người nhà, bạn bè, đồng nghiệp không thuộc các nhóm trên sẽ phải chờ ở ngoài, kể cả khi rất thân thiết với một bên. Muốn có mặt với tư cách khác, chẳng hạn làm người đại diện theo uỷ quyền trong vụ dân sự, phải làm thủ tục đúng luật từ trước.
Xử kín cả phiên hay chỉ một phần
Không phải lúc nào cả phiên toà cũng xử kín từ đầu đến cuối. Trong thực tế có những phiên mở công khai ở phần khai mạc, kiểm tra căn cước, rồi chủ toạ tuyên bố chuyển sang xử kín khi bắt đầu đi vào phần xét hỏi chi tiết. Cũng có phiên công khai gần hết thời gian, chỉ một đoạn ngắn liên quan đến lời khai của người bị hại là người chưa thành niên được tiến hành kín.
Cách làm này cho thấy xử kín được dùng có liều lượng. Hội đồng xét xử thường cố giữ phần công khai nhiều nhất có thể và chỉ đóng cửa ở đoạn thật sự cần bảo vệ. Với người dự khán, điều đó nghĩa là khi bị mời ra, bạn nên hỏi lịch sự thư ký hoặc bảo vệ xem có quay lại được không, phiên còn phần nào công khai, nhất là phần tuyên án.
Ở vụ án hình sự có nhiều bị cáo, việc tách riêng cũng có thể xảy ra khi chỉ một bị cáo là người chưa thành niên. Mỗi vụ có cách bố trí riêng tuỳ hội đồng xét xử quyết định. Vì vậy đừng suy luận chỉ từ một phiên rằng mọi vụ cùng loại đều xử kín hay đều công khai.
Những hiểu lầm hay gặp về xử kín
Xử kín là toà muốn che giấu điều gì đó. Xử kín có căn cứ luật định và nhằm bảo vệ một lợi ích cụ thể. Kết quả vẫn được tuyên công khai, và hồ sơ vẫn chịu sự kiểm tra của Viện kiểm sát cũng như toà án cấp trên khi có kháng cáo, kháng nghị.
Vụ nào có người chưa thành niên cũng xử kín. Bảo vệ người dưới 18 tuổi là một căn cứ, nhưng toà vẫn cân nhắc từng vụ. Có vụ chỉ áp dụng các biện pháp như không nêu danh tính, bố trí phòng xử thân thiện thay vì đóng cửa hoàn toàn.
Xử kín thì bản án cũng bí mật. Bản án vẫn được tuyên công khai, ít nhất ở phần mở đầu và phần quyết định. Khi công bố trên cổng thông tin, bản án có thể được che danh tính hoặc không công bố, tuỳ quy định về loại thông tin cần bảo vệ.
Đương sự yêu cầu là toà phải xử kín. Yêu cầu của đương sự phải chính đáng và thuộc căn cứ luật định. Toà xem xét chứ không mặc nhiên chấp thuận.
Đã xử kín thì báo chí không được viết gì. Báo chí vẫn được đưa tin về việc vụ án được xét xử và kết quả tuyên án, nhưng phải tôn trọng thông tin cần bảo vệ, nhất là danh tính trẻ em và người bị hại.
Với người dự khán và người nhà: bị mời ra thì làm gì
Khi chủ toạ yêu cầu người không có tư cách tố tụng ra ngoài, cách ứng xử đúng là đứng dậy, ra khỏi phòng trong trật tự, không hỏi vặn tại chỗ. Ngay cả khi bạn là người nhà bị cáo hay bị hại, việc cố nán lại hoặc phản đối có thể bị coi là vi phạm nội quy, và chỉ làm phiên toà kéo dài thêm cho chính người thân của bạn.
Ở ngoài hành lang, bạn có thể chờ đến phần tuyên án. Nhiều người nhà chọn ngồi đợi cả buổi để nghe kết quả trực tiếp. Nếu không đợi được, hãy nhờ đương sự hoặc luật sư báo lại sau. Bản án sẽ được giao cho các bên theo thủ tục, và người nhà không phải đương sự không có quyền tự mình xin bản sao.
Nếu bạn là đương sự và cho rằng việc xử kín hoặc không xử kín ảnh hưởng tới quyền lợi của mình, đó là ý kiến nên trình bày với hội đồng xét xử tại phiên, hoặc đưa vào nội dung kháng cáo sau đó. Muốn hiểu chiến lược tố tụng trong tình huống cụ thể, bạn nên trao đổi với luật sư đang theo vụ.
Câu hỏi thường gặp
Người nhà bị cáo có được vào phiên xử kín không?
Thường là không, nếu họ không phải người tham gia tố tụng như người đại diện hợp pháp của bị cáo chưa thành niên. Người nhà có thể chờ ở ngoài và vào nghe phần tuyên án, vì phần này luôn công khai.
Vụ ly hôn có bắt buộc xử kín không?
Không bắt buộc. Vụ hôn nhân gia đình vẫn theo nguyên tắc công khai. Tuy vậy, khi có nội dung thuộc bí mật đời tư hoặc gia đình, đương sự có thể đề nghị xử kín và toà xem xét yêu cầu có chính đáng hay không.
Làm sao biết trước một phiên sẽ xử kín?
Quyết định đưa vụ án ra xét xử gửi cho các bên thường ghi rõ xét xử công khai hay xử kín. Người dự khán không nhận văn bản này, nên cách nhanh nhất là hỏi bảo vệ, bộ phận tiếp dân hoặc người tham gia vụ án trước khi đến.
Nhà báo có được dự phiên xử kín không?
Không, nếu nhà báo không có tư cách tố tụng trong vụ án. Nhà báo được đưa tin về việc xét xử và kết quả tuyên án công khai, đồng thời phải tôn trọng thông tin được bảo vệ như danh tính người chưa thành niên và người bị hại.
Xử kín có ảnh hưởng đến quyền kháng cáo không?
Không. Các bên vẫn có đủ quyền kháng cáo, Viện kiểm sát vẫn có quyền kháng nghị như với phiên xử công khai. Thời hạn và cách tính thời hạn được đọc khi tuyên án và ghi trong bản án.
Đang dự khán mà phiên chuyển sang xử kín thì có được quay lại không?
Bạn được quay lại khi phòng xử mở lại, thường là ở phần tuyên án. Hãy hỏi thư ký hoặc bảo vệ về thời điểm dự kiến, và chờ ở khu vực được chỉ định thay vì đứng sát cửa phòng xử.