Người dân được vào xem một phiên toà xét xử công khai mà không cần là đương sự, không cần giấy mời và không cần quen biết ai trong toà. Xét xử công khai là nguyên tắc được ghi trong Hiến pháp và trong cả ba bộ luật tố tụng dân sự, hình sự, hành chính. Người đến xem như vậy thường được gọi là người dự khán, hay người tham dự phiên toà. Điều kiện chỉ gồm vài thứ rất đời thường: đủ tuổi theo nội quy, giữ trật tự, chấp hành việc kiểm soát an ninh ở cổng và ngồi đúng khu vực dành cho công chúng.
Ngược lại, có những phiên bạn sẽ bị mời ra hoặc không được vào ngay từ đầu: phiên xử kín, phiên đã kín chỗ, hoặc khi bạn chưa đủ tuổi vào phòng xử. Bài này đi từ câu hỏi cơ bản nhất là ai được vào, tới chuyện ngồi ở đâu, sẽ nhìn thấy những ai trên bục, và những việc người dự khán tuyệt đối không nên làm để khỏi bị chủ toạ nhắc nhở hay buộc rời phòng.
Ai được vào dự khán một phiên toà công khai
Về nguyên tắc, mọi công dân đều có quyền tham dự phiên toà xét xử công khai. Bạn không phải chứng minh mình liên quan đến vụ án, cũng không phải giải thích vì sao muốn xem. Người nhà của các bên, hàng xóm, đồng nghiệp, sinh viên luật, người viết báo, hay đơn giản là người tò mò muốn biết toà làm việc thế nào đều có thể ngồi ở hàng ghế dành cho công chúng.
Giới hạn đầu tiên là tuổi. Nội quy phòng xử án lâu nay quy định người dưới 16 tuổi không được vào phòng xử, trừ khi được toà triệu tập để tham gia tố tụng. Lý do là nhiều vụ án có tình tiết bạo lực, xâm hại hoặc xung đột gia đình không phù hợp với trẻ nhỏ. Vì vậy nếu bạn định đưa con theo, nên chuẩn bị người trông con ở ngoài, đừng mặc định nhân viên toà sẽ linh động.
Giới hạn thứ hai là trạng thái của người đến. Người đang say rượu, người mang theo vũ khí, chất cháy nổ, hoặc có biểu hiện gây rối sẽ bị từ chối ngay ở cổng. Giới hạn thứ ba là sức chứa: phòng xử nhỏ chỉ có vài hàng ghế, khi đã kín chỗ thì bảo vệ có thể không cho vào thêm để giữ an toàn và trật tự. Giới hạn cuối cùng thuộc về chính vụ án: nếu hội đồng xét xử quyết định xử kín vì lý do luật định, người không có tư cách tố tụng sẽ không được dự phần xét hỏi và tranh luận.
Biết hôm nay toà xử vụ gì: nguồn thông tin đơn giản nhất
Việc tra lịch xét xử chi tiết là một chủ đề riêng. Ở đây chỉ nhắc những cách nhanh nhất để người lần đầu đi xem không phải đứng ngoài cổng hỏi lung tung.
- Bảng lịch niêm yết tại trụ sở toà. Nhiều toà dán lịch các phiên trong tuần ở sảnh hoặc gần cổng, ghi phòng xử, giờ bắt đầu và loại vụ án. Đây là nguồn sát thực tế nhất vì được cập nhật khi có phiên hoãn.
- Trang thông tin điện tử của toà án. Một số toà đăng lịch xét xử trên cổng thông tin của ngành, nhưng mức độ cập nhật không đều giữa các nơi, nên coi là nguồn tham khảo.
- Hỏi bảo vệ hoặc bộ phận tiếp dân. Bạn chỉ cần nói muốn dự khán một phiên xử công khai trong ngày, họ thường chỉ phòng đang có phiên. Họ không có nghĩa vụ giải thích nội dung vụ án.
- Người quen là đương sự hoặc luật sư. Nếu bạn đi theo một vụ cụ thể, hãy hỏi họ ngày giờ, phòng xử và số lần đã hoãn, vì phiên có thể dời sát ngày.
- Thông báo của báo chí với vụ án được chú ý. Những vụ được dư luận quan tâm thường có tin về ngày đưa ra xét xử, nhưng cách vào dự những phiên này có thể khác phiên thường.
Lưu ý rằng lịch xét xử chỉ cho biết phiên dự kiến. Một phiên mở lúc tám giờ có thể bắt đầu muộn vì chờ dẫn giải bị cáo, chờ người làm chứng, hoặc vì hội đồng xét xử đang làm phiên trước chưa xong.
Từ cổng toà đến hàng ghế công chúng: một buổi dự khán diễn ra thế nào
Trình tự dưới đây là khung chung ở phần lớn trụ sở toà án. Từng nơi có thể khác ở chi tiết như chỗ gửi xe, cách kiểm tra đồ hoặc có phát thẻ hay không.
- Đến trước giờ mở phiên khoảng hai mươi đến ba mươi phút để có thời gian gửi xe, qua cổng và tìm phòng. Phiên được chú ý có thể cần đến sớm hơn.
- Qua khu kiểm soát an ninh: xuất trình giấy tờ tuỳ thân nếu được yêu cầu, để túi qua kiểm tra, gửi lại những vật không được mang vào như dao, bật lửa, chai thuỷ tinh.
- Hỏi phòng xử và chờ ở hành lang. Khi thư ký phổ biến nội quy hoặc mở cửa phòng, người dự khán vào sau những người tham gia tố tụng và ngồi ở các hàng ghế phía sau, không ngồi lên khu vực dành cho đương sự, luật sư hay báo chí.
- Tắt chuông điện thoại hoặc chuyển chế độ im lặng trước khi hội đồng xét xử vào phòng. Thư ký thường nhắc điều này, nhưng tự làm trước sẽ đỡ lúng túng.
- Đứng dậy khi hội đồng xét xử vào phòng và khi tuyên án, theo hướng dẫn của thư ký. Trong suốt phiên, ngồi yên, không trao đổi to tiếng.
- Muốn rời phòng giữa chừng thì đi nhẹ nhàng ra lối sau, tránh đi ngang trước bục khai báo. Muốn quay lại, chờ thời điểm nghỉ giải lao hoặc khi bảo vệ ra hiệu.
Người dự khán sẽ nhìn thấy gì và những ai trong phòng xử
Phòng xử án thường có bục cao phía trước dành cho hội đồng xét xử. Ở phiên sơ thẩm phổ biến, người ngồi giữa là thẩm phán chủ toạ, hai bên là hội thẩm nhân dân. Một bên bục là chỗ của kiểm sát viên đại diện Viện kiểm sát, trong vụ hình sự luôn có mặt, trong vụ dân sự chỉ có mặt ở một số loại việc. Phía bên kia, hoặc ở bàn thấp hơn, là thư ký phiên toà, người ghi biên bản và điều phối thủ tục.
Giữa phòng là bục khai báo, nơi bị cáo, đương sự, người làm chứng đứng hoặc ngồi trả lời khi được hỏi. Hai bên là bàn của luật sư và các bên tham gia tố tụng. Trong vụ hình sự có bị cáo đang bị tạm giam, bạn sẽ thấy cảnh sát hỗ trợ tư pháp đứng gần bị cáo. Hàng ghế cuối cùng là chỗ của công chúng.
Diễn biến một phiên thường đi theo trật tự: khai mạc và kiểm tra sự có mặt, phần thủ tục, phần xét hỏi, phần tranh luận, nghị án, rồi tuyên án. Phần nghị án diễn ra trong phòng riêng, có khi kéo dài cả buổi, nên đừng ngạc nhiên nếu hội đồng xét xử rời phòng rất lâu. Nhiều phiên hôm nay xét hỏi, hôm khác mới tuyên án. Người dự khán nghe được hầu hết lời trình bày nếu phòng có micro, nhưng không được tiếp cận hồ sơ vụ án.
Những điều người dự khán không được làm
Không phát biểu, không chen lời. Người dự khán không phải người tham gia tố tụng nên không có lượt nói. Vỗ tay, la ó, bình luận to, kể cả khi bạn bức xúc với lời khai của ai đó, đều là vi phạm nội quy.
Không tự ý ghi âm, quay phim, chụp ảnh. Việc ghi âm, ghi hình trong phòng xử có quy định riêng và cần sự cho phép. Mặc định an toàn nhất với người dự khán là không bật máy.
Không trao đổi, đưa đồ cho bị cáo. Kể cả là người thân, bạn không được tự tiếp cận bị cáo đang bị áp giải. Mọi việc gặp gỡ, gửi đồ phải theo quy định của cơ quan quản lý giam giữ.
Không ăn uống, hút thuốc, sử dụng điện thoại gây tiếng động. Một chai nước nhỏ để uống khi cần thường được chấp nhận ở hành lang, còn trong phòng nên hạn chế.
Không tiếp cận thành viên hội đồng xét xử. Dù chỉ muốn hỏi một câu, người dự khán không được bước lên bục hoặc chặn thẩm phán ở hành lang để trao đổi về vụ án. Câu hỏi thủ tục thì gửi bộ phận tiếp dân.
Không mặc trang phục phản cảm hoặc mang khẩu hiệu. Mang băng rôn, áo in khẩu hiệu nhằm gây áp lực lên phiên xử có thể bị buộc rời phòng và bị xử lý theo quy định.
Phiên đang xem có thể dừng, hoãn hoặc chuyển sang xử kín
Người lần đầu dự khán hay bất ngờ khi phiên vừa khai mạc đã bị hoãn. Lý do thường gặp là thiếu người tham gia tố tụng bắt buộc, như bị đơn vắng mặt lần đầu, luật sư bào chữa vắng mặt có lý do, hoặc cần triệu tập thêm người làm chứng. Khi đó chủ toạ tuyên bố hoãn phiên và mọi người ra về. Đây là chuyện bình thường của tố tụng chứ không phải dấu hiệu bất thường.
Một tình huống khác là phiên đang công khai thì hội đồng xét xử quyết định xử kín phần tiếp theo, chẳng hạn khi chuẩn bị xét hỏi về chi tiết đời tư của người bị hại hoặc có nội dung thuộc bí mật kinh doanh. Khi chủ toạ yêu cầu người không có tư cách tố tụng ra ngoài, bạn chỉ cần rời phòng trong trật tự. Phần tuyên án sau đó vẫn phải công khai, nên bạn có thể quay lại nghe.
Phiên cũng có thể tạm nghỉ giữa chừng vì người tham gia mệt, cần thêm thời gian xem chứng cứ, hoặc trùng giờ nghỉ trưa. Lúc này bạn được ra hành lang, nhưng nên giữ khoảng cách với các bên, không bắt chuyện hỏi han về vụ án. Một lời hỏi tưởng vô hại có thể khiến người làm chứng hoặc đương sự khó xử.
Đi xem để hiểu: nên quan sát điều gì
Nếu mục đích là học hỏi hoặc chuẩn bị cho việc riêng sắp tới, bạn sẽ được nhiều hơn khi biết nhìn vào đâu thay vì chỉ theo dõi ai thắng ai thua.
- Cách chủ toạ điều khiển phiên: giới thiệu thành phần, giải thích quyền nghĩa vụ, ngắt lời khi người trình bày lan man.
- Thứ tự xét hỏi và ai được hỏi trước, từ đó hiểu vì sao lời khai của mỗi bên được đặt ở vị trí nào.
- Cách luật sư và kiểm sát viên đưa ra lập luận, đối đáp, và cách hội đồng xét xử đặt câu hỏi kiểm tra lại.
- Những lúc phiên phải dừng: thiếu tài liệu, mâu thuẫn lời khai, đề nghị triệu tập thêm người. Đây là chỗ hiểu rõ nhất vì sao hồ sơ chuẩn bị kỹ lại quan trọng.
- Phần tuyên án: nghe kỹ phần quyết định, quyền kháng cáo và thời hạn được đọc ở cuối.
Ghi chép bằng sổ tay thường được chấp nhận vì không ảnh hưởng ai. Ghi tên người trong vụ án vào sổ để dùng riêng thì không sao, nhưng đăng lại công khai là chuyện khác, liên quan quyền riêng tư và cần thận trọng.
Câu hỏi thường gặp
Đi xem toà xử có phải đăng ký trước không?
Với phiên thường thì không. Bạn đến trụ sở toà, qua kiểm soát an ninh và vào phòng xử khi đến giờ. Một số phiên được dư luận quan tâm có thể yêu cầu đăng ký, phát thẻ hoặc giới hạn số người, khi đó nên theo thông báo của toà án.
Trẻ em có được vào xem phiên toà không?
Nội quy phòng xử án lâu nay không cho người dưới 16 tuổi vào phòng xử, trừ trường hợp được toà triệu tập. Nếu buộc phải đưa con theo, bạn cần người trông ở ngoài và nên hỏi trước nhân viên toà về chỗ chờ phù hợp.
Người dự khán có được hỏi thẩm phán sau phiên xử không?
Không nên. Thẩm phán không trao đổi về vụ án với người ngoài để giữ khách quan. Nếu bạn có thắc mắc về thủ tục chung, hãy hỏi bộ phận tiếp dân hoặc tìm tài liệu phổ biến pháp luật thay vì chặn hội đồng xét xử ở hành lang.
Có được mang điện thoại vào phòng xử không?
Phần lớn toà cho mang điện thoại nhưng yêu cầu tắt chuông hoặc chuyển im lặng và không dùng để ghi âm, quay phim khi chưa được phép. Một số phiên đặc biệt có thể yêu cầu gửi điện thoại ở ngoài. Hãy làm theo hướng dẫn tại cổng.
Đến muộn khi phiên đã bắt đầu thì có được vào không?
Thường vẫn được vào nếu còn chỗ, nhưng bạn nên chờ bảo vệ hoặc thư ký ra hiệu và đi nhẹ ra hàng ghế cuối. Đừng mở cửa giữa lúc người khác đang khai báo, vì tiếng động có thể khiến chủ toạ phải nhắc nhở.
Xem xử xong có được kể lại trên mạng xã hội không?
Bạn được kể lại những gì diễn ra ở phiên công khai, nhưng cần tôn trọng danh dự, đời tư và hình ảnh của người trong vụ án, đặc biệt là trẻ em và người bị hại. Không nên đăng tên, địa chỉ, ảnh mặt của họ hay suy diễn ai đó có tội khi chưa có bản án.