Đưa tin về phiên toà cho đúng có nghĩa là thuật lại chính xác những gì diễn ra công khai, gọi đúng tư cách của từng người theo giai đoạn tố tụng, không làm lộ danh tính trẻ em và người bị hại, và không kết luận ai có tội trước khi có bản án có hiệu lực. Những nguyên tắc này áp dụng cho phóng viên, nhưng ngày nay cũng áp dụng cho bất kỳ ai đăng bài về một vụ án trên mạng xã hội, trong nhóm cư dân hay trang cộng đồng địa phương.
Một bài đăng thiếu cẩn trọng có thể khiến người chưa bị kết tội mang tiếng suốt đời, khiến một đứa trẻ bị bạn bè nhận ra, hoặc khiến người viết phải gỡ bài, xin lỗi, bồi thường. Bài này đưa ra các nguyên tắc chính và một danh sách kiểm tra ngắn trước khi bấm đăng.
Ai đang đưa tin về phiên toà ngày nay
Trước đây, tin về phiên toà chủ yếu đến từ báo in, báo điện tử và truyền hình, qua tay phóng viên chuyên mảng và biên tập viên có kinh nghiệm. Ngày nay, một người dự khán có thể viết dòng trạng thái kể lại phiên xử ngay trong giờ nghỉ, một trang cộng đồng địa phương có thể đăng bài tổng hợp vụ án ở xã bên cạnh, một kênh video có thể làm nội dung bình luận về bản án vừa tuyên.
Điểm chung của tất cả là đều đưa thông tin về con người thật ra trước đông người. Pháp luật về quyền nhân thân trong Bộ luật Dân sự, về bảo vệ trẻ em, về an ninh mạng và xử phạt hành chính áp dụng cho mọi người đăng tải, không chỉ cho cơ quan báo chí. Khác biệt là báo chí có quy trình biên tập, còn người viết cá nhân phải tự làm biên tập viên cho mình.
Vì vậy những nguyên tắc dưới đây được viết cho cả hai nhóm. Nếu bạn là phóng viên, nhiều điều đã quen thuộc nhưng vẫn đáng rà lại. Nếu bạn là người viết cá nhân, đây là những điều tối thiểu nên biết trước khi kể lại một phiên toà cho hàng trăm, hàng nghìn người đọc.
Gọi đúng tư cách: suy đoán vô tội trong từng câu chữ
Nguyên tắc suy đoán vô tội được ghi trong Hiến pháp và Bộ luật Tố tụng hình sự: người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật. Trong bài viết, nguyên tắc này thể hiện rõ nhất ở cách gọi người trong vụ án.
| Giai đoạn | Tư cách đúng | Cách viết nên tránh |
|---|---|---|
| Đang bị điều tra, đã bị khởi tố | Bị can | Gọi là "kẻ phạm tội", "hung thủ", "tội phạm" |
| Đã có quyết định đưa ra xét xử | Bị cáo | Viết như thể toà đã định sẵn việc kết tội |
| Sau khi tuyên án sơ thẩm, còn trong thời hạn kháng cáo | Bị cáo, người bị toà sơ thẩm tuyên phạm tội | Viết như bản án đã chung cuộc |
| Bản án đã có hiệu lực | Người bị kết án | Thêm tính từ miệt thị, xúc phạm nhân phẩm |
| Vụ án dân sự, hôn nhân, lao động | Nguyên đơn, bị đơn, đương sự | Gọi bị đơn là "con nợ lừa đảo" khi toà chưa kết luận gì về hình sự |
Ngoài cách gọi, hãy cẩn thận với động từ. "Bị cáo khai rằng" khác "bị cáo thừa nhận"; "theo cáo trạng" khác "sự thật là". Thuật lại đúng nguồn của từng thông tin là cách đơn giản nhất để giữ suy đoán vô tội.
Bảo vệ trẻ em, người bị hại và người yếu thế
Đây là phần dễ gây tổn hại lâu dài nhất nếu viết sai. Một số nguyên tắc nên giữ dù bài đăng ở đâu:
- Không nêu danh tính trẻ em trong vụ án, dù là bị hại, người làm chứng hay người chưa thành niên bị xét xử. Danh tính gồm họ tên, ảnh, tên trường, lớp, tên thôn, tên bố mẹ và bất kỳ chi tiết nào ghép lại đủ để nhận ra.
- Không nêu danh tính người bị hại trong vụ xâm hại tình dục, bạo lực gia đình, kể cả khi họ đã trưởng thành, trừ khi chính họ chủ động và tự nguyện công khai.
- Không mô tả chi tiết hành vi xâm hại theo kiểu giật gân. Thông tin cần thiết cho người đọc là tội danh, diễn biến tố tụng và kết quả, không phải chi tiết gây sốc.
- Cẩn trọng với người nhà bị cáo. Bố mẹ, vợ con bị cáo không phải người bị xét xử. Ảnh họ khóc ở hành lang toà đăng kèm bình luận có thể khiến họ bị kỳ thị ở nơi sống, nơi làm việc.
- Người có hoàn cảnh đặc biệt như người khuyết tật, người bệnh, người dân tộc thiểu số không nên bị nhắc tới đặc điểm đó nếu không liên quan trực tiếp đến nội dung pháp lý của vụ án.
Nguyên tắc chung là tự hỏi: nếu người trong bài là con mình, em mình, chi tiết này có thật sự cần cho người đọc không. Nếu câu trả lời là không, hãy bỏ.
Được nói công khai tại phiên không có nghĩa là được phát tán
Phiên toà công khai thường phải nhắc tới nhiều thông tin cá nhân: địa chỉ, nghề nghiệp, tình trạng hôn nhân, bệnh án, thu nhập, quan hệ gia đình. Hội đồng xét xử hỏi những điều đó vì cần cho việc giải quyết vụ án. Nhưng việc một thông tin được nói ra trước vài chục người trong phòng xử khác hẳn việc nó được đăng tải cho hàng nghìn người đọc và lưu lại vĩnh viễn trên mạng.
Bộ luật Dân sự bảo vệ bí mật đời tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình. Việc một bí mật được nhắc tới trong phiên toà không làm nó mất đi tính riêng tư. Khi viết, hãy chọn lọc: điều gì cần để người đọc hiểu vụ án và cách toà giải quyết, điều gì chỉ là chi tiết tò mò. Bệnh án, chuyện tình cảm, số tài khoản, địa chỉ nhà cụ thể gần như luôn thuộc nhóm thứ hai.
Cũng cần cân nhắc yếu tố thời gian. Một vụ tranh chấp nhỏ được đăng kèm họ tên đầy đủ có thể theo người trong cuộc rất nhiều năm mỗi khi ai đó tìm tên họ trên mạng. Viết tắt tên, chỉ nêu độ tuổi và địa bàn ở mức tỉnh là cách nhiều toà soạn đang làm với vụ việc không có yếu tố lợi ích công cộng lớn.
Danh sách kiểm tra trước khi bấm đăng
Dù là bản tin của toà soạn hay một bài viết cá nhân, rà qua các bước sau mất vài phút nhưng tránh được phần lớn sai sót thường gặp.
- Đây là phiên sơ thẩm hay phúc thẩm? Bản án đã có hiệu lực chưa? Ghi rõ trong bài.
- Tội danh, quan hệ tranh chấp, mức án hoặc khoản tiền đã đúng với lời tuyên chưa? Nếu không chắc một con số, bỏ con số đó hoặc chờ nguồn chính thức.
- Mỗi thông tin đều có nguồn rõ ràng chưa: theo cáo trạng, theo lời khai tại toà, theo phần quyết định của bản án, theo luật sư một bên?
- Có chi tiết nào làm lộ danh tính trẻ em, người bị hại, người không liên quan không? Rà cả ảnh minh hoạ, chú thích và phần bình luận dưới bài.
- Cách gọi người trong vụ án có đúng giai đoạn tố tụng không? Có tính từ nào mang tính phán xét không?
- Nếu là vụ dân sự, lao động, hôn nhân, bài đã trình bày quan điểm của cả hai bên chưa?
- Tiêu đề có phản ánh đúng nội dung, không giật tít, không kết luận thay toà án không?
Không tạo áp lực lên vụ án đang được xét xử
Bình luận về một vụ án đang xét xử là vùng nhạy cảm. Những bài viết khẳng định trước bị cáo chắc chắn có tội hay chắc chắn vô tội, kêu gọi mọi người kéo đến toà, hay tấn công cá nhân thẩm phán, kiểm sát viên đều có thể tạo áp lực không chính đáng lên hoạt động xét xử độc lập. Ngay cả khi người viết có thiện ý, hiệu ứng đám đông trên mạng khó kiểm soát.
Cách đưa tin phù hợp khi vụ án chưa kết thúc là thuật lại những gì diễn ra công khai, trình bày quan điểm các bên như là quan điểm, và để kết luận cho bản án. Sau khi có bản án, việc phân tích, bình luận lập luận pháp lý là hoạt động bình thường, miễn là tôn trọng sự thật và nhân phẩm người trong cuộc.
Với người làm nội dung cá nhân, câu hỏi tự kiểm tra là: bài viết này giúp người đọc hiểu pháp luật và vụ việc hơn, hay chỉ giúp bài được chia sẻ nhiều hơn. Nếu mục đích là lượt xem, rủi ro pháp lý và đạo đức sẽ đến nhanh hơn bạn nghĩ.
Bị yêu cầu gỡ bài hoặc cải chính thì xử lý thế nào
Người được nhắc tới trong bài có thể yêu cầu gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi nếu cho rằng thông tin sai hoặc xâm phạm quyền của họ. Với cơ quan báo chí, Luật Báo chí có quy định về cải chính, xin lỗi và quyền phản hồi; với người viết cá nhân, yêu cầu thường đến qua tin nhắn, qua nền tảng mạng xã hội hoặc qua văn bản của luật sư.
Phản ứng đầu tiên nên là đọc kỹ yêu cầu và kiểm tra lại bài của mình, thay vì đáp trả ngay. Nếu thông tin sai, sửa hoặc gỡ sớm, kèm lời đính chính rõ ràng, thường giúp tránh tranh chấp kéo dài. Nếu bạn tin thông tin là đúng và có lợi ích chính đáng khi giữ bài, hãy lưu lại nguồn, thời điểm, bằng chứng cho từng chi tiết.
Khi yêu cầu đi kèm đe doạ khởi kiện, đòi bồi thường hoặc có dấu hiệu liên quan trách nhiệm hình sự, đây là lúc nên nhờ người có chuyên môn. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng xem bài viết của mình có rủi ro ở điểm nào và nên phản hồi ra sao, trước khi trả lời bên kia bằng văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Có được nêu tên đầy đủ của bị cáo trong bài viết không?
Pháp luật không cấm tuyệt đối việc nêu tên bị cáo người trưởng thành trong phiên xử công khai, nhưng cần cân nhắc lợi ích công cộng, giai đoạn tố tụng và hậu quả với người thân của họ. Với bị cáo là người chưa thành niên, không được nêu danh tính.
Kể lại phiên toà trên trang cá nhân có cần tuân theo quy tắc báo chí không?
Trang cá nhân không phải cơ quan báo chí, nhưng người đăng vẫn chịu các quy định về quyền hình ảnh, bí mật đời tư, bảo vệ trẻ em và xử lý thông tin sai sự thật. Những nguyên tắc như suy đoán vô tội và bảo vệ danh tính bị hại vẫn là chuẩn mực nên giữ.
Bản án sơ thẩm đã tuyên thì có được viết là người đó phạm tội không?
Nên viết là toà sơ thẩm tuyên bị cáo phạm tội gì và mức án bao nhiêu, kèm thông tin rằng bản án chưa có hiệu lực nếu còn thời hạn kháng cáo. Viết như kết luận chung cuộc dễ sai khi bản án bị sửa hoặc huỷ ở cấp phúc thẩm.
Có được đăng lại bản án đã công bố trên cổng thông tin của toà án không?
Bản án đã công bố là thông tin công khai, nhưng khi đăng lại nên giữ nguyên phần thông tin đã được che, không tự bổ sung tên thật hay địa chỉ của người trong vụ án. Trích dẫn đúng và nêu rõ đây là bản án của toà nào.
Đưa tin sai về phiên toà có thể bị xử lý thế nào?
Tuỳ mức độ, người đăng có thể bị yêu cầu gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi, bồi thường thiệt hại, bị xử phạt hành chính về cung cấp thông tin sai sự thật, và trong trường hợp nghiêm trọng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo tội danh tương ứng.
Muốn viết về vụ án đang xét xử mà vẫn khách quan thì nên làm gì?
Thuật lại những gì diễn ra tại phiên công khai, ghi rõ nguồn của từng thông tin, trình bày quan điểm của các bên ngang nhau, tránh tính từ phán xét và để phần kết luận cho bản án. Sau khi có bản án, có thể phân tích lập luận pháp lý một cách tôn trọng.