Khi đi làm chứng ở toà lần đầu, bạn sẽ báo có mặt với thư ký, chờ riêng bên ngoài phòng xử cho đến khi được gọi, ký cam kết khai báo đúng sự thật, trình bày những gì mình biết rồi trả lời câu hỏi của hội đồng xét xử và các bên; khai xong, chủ toạ quyết định bạn ở lại hay được về. Bạn không thuộc phe nào trong vụ án; nhiệm vụ duy nhất là kể đúng điều mình biết.
Bài này đi theo đúng trình tự một buổi làm chứng trong vụ việc dân sự, hôn nhân, lao động: chuẩn bị trước ngày, lúc đến toà, lúc chờ, lúc khai, và sau khi khai. Những câu hỏi pháp lý sâu hơn như ai được làm chứng hay lời khai mâu thuẫn được toà xử lý ra sao thuộc về những bài chuyên đề khác.
Vì sao bạn nhận được giấy triệu tập làm chứng
Trong vụ việc dân sự, một bên có thể đề nghị toà án triệu tập người biết sự việc để làm chứng; toà cũng có thể tự thấy cần lời khai của ai đó. Giấy triệu tập gửi đến bạn sẽ ghi tên vụ việc, tư cách người làm chứng, thời gian, địa điểm. Có khi bạn đã biết trước vì một bên đã hỏi ý kiến; có khi bạn bất ngờ vì không nghĩ mình liên quan.
Dù ai đề nghị, khi đã là người làm chứng, bạn không đại diện cho bên nào. Pháp luật tố tụng đặt cho người làm chứng nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập và khai báo trung thực những gì mình biết, đồng thời cho bạn những quyền nhất định, như được bảo vệ và được thanh toán chi phí hợp lý. Người làm chứng cố ý không đến mà không có lý do chính đáng, khi sự vắng mặt gây trở ngại cho việc giải quyết, có thể bị dẫn giải.
Nếu bạn không nhớ sự việc hoặc cho rằng mình không biết gì liên quan, điều đó vẫn cần được nói với toà, thay vì không đến. Bạn có thể gọi điện hỏi thư ký nội dung cần làm chứng để chuẩn bị, hoặc gửi văn bản trình bày rõ hiểu biết của mình.
Trước ngày làm chứng: những việc nên và không nên
Chuẩn bị của người làm chứng khác của đương sự. Bạn không cần hồ sơ dày; bạn cần trí nhớ trung thực và sự độc lập.
- Nên tự nhớ lại bằng tư liệu của chính mình: tin nhắn, lịch làm việc, ảnh chụp có ngày giờ giúp bạn định vị thời gian một cách khách quan.
- Không nên "ôn bài" với bên đã nhờ bạn làm chứng: nghe họ kể lại câu chuyện theo ý họ dễ làm trí nhớ của bạn bị pha trộn; điều đó cũng có thể bị đặt câu hỏi tại phiên.
- Không nhận tiền, quà hay lời hứa từ bất kỳ bên nào để khai theo hướng nào đó. Ngoài việc trái đạo đức, đó còn là rủi ro pháp lý cho chính bạn.
- Báo toà nếu cần phiên dịch, nếu bạn là người khuyết tật cần hỗ trợ, hoặc nếu bạn có lý do không thể đến đúng ngày.
- Hỏi thư ký về chi phí: nếu đi xa, giữ lại vé xe, hoá đơn lưu trú để đề nghị thanh toán theo quy định.
- Sắp xếp nghỉ làm cả ngày, vì người làm chứng thường phải chờ đến lượt và không biết chính xác giờ được gọi.
Nếu có người gây sức ép, đe doạ hoặc mua chuộc để bạn khai khác đi, hãy lưu lại bằng chứng và báo ngay cho toà án đang giải quyết vụ việc.
Đến toà và chờ đến lượt: vì sao phải ngồi riêng
Khi đến toà, bạn báo với bảo vệ và thư ký rằng mình được triệu tập làm chứng, xuất trình giấy triệu tập và căn cước. Thư ký sẽ ghi nhận sự có mặt và hướng dẫn chỗ chờ. Rất nhiều người làm chứng ngạc nhiên khi được đề nghị ngồi ngoài phòng xử thay vì vào nghe từ đầu.
Đó là quy tắc bảo đảm tính khách quan. Bộ luật Tố tụng dân sự yêu cầu chủ toạ phiên toà có biện pháp để người làm chứng không nghe được lời khai của nhau và của những người khác trước khi mình khai. Nếu bạn ngồi nghe đương sự trình bày trước, lời khai của bạn có thể vô tình bị ảnh hưởng, và giá trị của nó bị nghi ngờ. Vì vậy, chờ riêng không phải là bị đối xử lạnh nhạt mà là bảo vệ chính lời khai của bạn.
Trong lúc chờ, hạn chế trò chuyện về vụ việc với đương sự, người nhà của họ hay những người làm chứng khác. Nếu có người đến hỏi bạn sắp khai gì, bạn có thể lịch sự từ chối. Đây cũng là lúc nên tắt chuông điện thoại, đi vệ sinh và uống nước, vì khi được gọi vào bạn có thể phải đứng trình bày khá lâu.
Khi được gọi vào phòng xử: trình tự khai thông thường
Trình tự cụ thể do chủ toạ điều hành, nhưng phần lớn buổi làm chứng diễn ra theo các bước dưới đây.
- Thư ký hoặc chủ toạ gọi tên, bạn bước vào và đứng ở vị trí được chỉ dẫn.
- Chủ toạ kiểm tra căn cước, hỏi về quan hệ của bạn với các đương sự như họ hàng, đồng nghiệp, hàng xóm.
- Chủ toạ giải thích quyền và nghĩa vụ của người làm chứng; bạn ký bản cam kết khai báo đúng sự thật, trừ trường hợp luật cho phép không phải cam kết như người chưa thành niên.
- Bạn được đề nghị trình bày những gì mình biết về sự việc; kể theo thứ tự thời gian, bằng lời thường.
- Hội đồng xét xử hỏi; sau đó các đương sự, người bảo vệ quyền lợi và kiểm sát viên nếu tham gia phiên có thể hỏi theo thứ tự chủ toạ cho phép.
- Bạn trả lời từng câu, nói rõ khi không biết hoặc không nhớ.
- Chủ toạ quyết định bạn ở lại phòng xử để có thể được hỏi thêm, hay được ra về.
Nếu có câu hỏi bạn chưa hiểu, cứ đề nghị nhắc lại. Nếu một bên hỏi dồn dập hay dùng lời lẽ không đúng mực, chủ toạ là người điều hành, không phải bạn tự đáp trả.
Những câu người làm chứng thường được hỏi
Bạn quen biết các bên thế nào. Câu hỏi này giúp hội đồng đánh giá mức độ khách quan. Cứ trả lời thẳng: là đồng nghiệp bao lâu, là hàng xóm cách mấy nhà, có họ hàng hay không. Có quan hệ thân thiết không làm lời khai mất giá trị, nhưng giấu quan hệ thì có thể làm mất.
Bạn ở đâu, thấy hay nghe trong hoàn cảnh nào. Đứng cách bao xa, ánh sáng thế nào, có vật gì che khuất, lúc đó bạn đang làm gì. Những chi tiết này quyết định lời khai được tin đến đâu, nên hãy nhớ lại bối cảnh chứ không chỉ nhớ kết quả.
Vì sao bạn nhớ được mốc thời gian đó. Ví dụ vì hôm đó là ngày phát lương, ngày giỗ trong nhà, hay vì có tin nhắn lưu lại. Một mốc gắn với sự kiện riêng của bạn thường thuyết phục hơn một ngày tháng được nói ra vanh vách.
Trước khi đến toà bạn đã trao đổi với ai về vụ việc. Câu hỏi này kiểm tra lời khai có bị tác động không. Nếu đã có người kể chuyện hay dặn dò, bạn nói đúng như vậy; trung thực ở câu này giúp toàn bộ phần còn lại được tin tưởng hơn.
Quyền và nghĩa vụ của người làm chứng, nhìn từ góc thực tế
Bảng sau tóm lược các quyền và nghĩa vụ chính ở mức nguyên lý; chi tiết và ngoại lệ cần đối chiếu Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành.
| Nội dung | Ý nghĩa thực tế với bạn |
|---|---|
| Nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập | Không đến được thì báo toà kèm lý do; cố ý vắng mặt có thể bị dẫn giải |
| Nghĩa vụ khai báo trung thực | Kể đúng điều mình biết, nói rõ khi chỉ nghe kể lại hoặc không chắc |
| Trách nhiệm khi khai sai sự thật | Cố ý khai gian gây thiệt hại có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý |
| Quyền từ chối khai trong một số trường hợp | Ví dụ liên quan bí mật được luật bảo vệ, hoặc lời khai ảnh hưởng xấu đến người thân thích là đương sự; cần nêu với toà |
| Quyền được bảo vệ | Có thể đề nghị toà và cơ quan có thẩm quyền bảo vệ khi bị đe doạ vì việc làm chứng |
| Quyền được thanh toán chi phí | Giữ chứng từ đi lại, lưu trú; hỏi thư ký thủ tục đề nghị |
Người làm chứng không bị buộc phải đưa ra ý kiến về việc ai đúng ai sai, cũng không phải bình luận về pháp luật. Bạn chỉ trình bày sự việc.
Sau khi khai xong và những vụ việc khó xử
Khi chủ toạ cho phép ra về, bạn có thể rời toà. Nếu cần giấy tờ chứng minh đã có mặt để nộp cho chỗ làm, hãy hỏi thư ký xem toà có thể xác nhận hay không. Nếu đề nghị thanh toán chi phí đi lại, nộp các chứng từ theo hướng dẫn. Pháp luật tố tụng có quy định về việc ai phải chịu chi phí cho người làm chứng tuỳ theo kết quả và lời khai; bạn không cần tự tính, toà sẽ quyết định.
Làm chứng trong vụ tranh chấp lao động hay tranh chấp hàng xóm thường khó xử vì bạn vẫn phải gặp các bên hằng ngày. Đồng nghiệp làm chứng trong vụ người lao động kiện công ty có thể lo bị nhìn khác; hàng xóm làm chứng chuyện ranh giới đất có thể lo bị trách. Cách giữ mình tốt nhất là nhất quán: bạn chỉ kể điều mình biết, không thêm bình luận, không bàn tán về phiên toà sau đó.
Nếu sau khi làm chứng bạn bị đối xử bất lợi ở chỗ làm hay bị đe doạ, hãy ghi lại sự việc, giữ bằng chứng và phản ánh với toà án, công đoàn hoặc cơ quan có thẩm quyền. Làm chứng trung thực là một nghĩa vụ công dân, và pháp luật có cơ chế để bảo vệ người thực hiện nghĩa vụ đó.
Câu hỏi thường gặp
Người làm chứng có được mang giấy ghi chú vào phòng xử không?
Bạn có thể mang để nhớ mốc thời gian hay con số, nhưng nên hỏi chủ toạ trước khi nhìn vào giấy. Lời khai cần là điều bạn nhớ, không phải đọc lại một bản soạn sẵn; nếu ghi chú do người khác viết giúp, giá trị lời khai có thể bị đặt câu hỏi.
Làm chứng xong có phải ở lại đến hết phiên toà không?
Không bắt buộc trong mọi trường hợp. Chủ toạ có thể yêu cầu bạn ở lại để hỏi thêm hoặc đối chất, hoặc cho phép bạn về. Bạn không nên tự ý rời đi trước khi được cho phép.
Người làm chứng có được biết kết quả vụ án không?
Người làm chứng không phải là người nhận bản án như đương sự. Nếu muốn biết kết quả, bạn có thể dự phần tuyên án công khai nếu được ở lại, hoặc theo dõi bản án khi được công bố theo quy định về công bố bản án.
Trẻ em có bị gọi làm chứng không và có ai đi cùng không?
Người chưa thành niên có thể được lấy lời khai khi cần thiết, với sự có mặt của cha mẹ, người đại diện hoặc người hỗ trợ theo quy định, và không phải ký cam kết như người lớn. Toà thường chú ý cách hỏi phù hợp lứa tuổi; gia đình nên báo toà trước về tình trạng của trẻ.
Bên đã nhờ mình làm chứng gọi điện dặn cách khai thì phải làm sao?
Bạn có thể lịch sự từ chối bàn về nội dung lời khai và nói rõ mình sẽ kể đúng điều mình biết. Nếu lời dặn kèm theo sức ép, đe doạ hoặc hứa hẹn lợi ích, hãy giữ lại tin nhắn, ghi âm hợp pháp và báo cho toà án.