Ngoài những việc cán bộ, công chức nói chung không được làm, thẩm phán còn bị luật tổ chức toà án cấm thêm một nhóm việc riêng: tư vấn cho các bên trong vụ án theo cách làm việc giải quyết trái pháp luật, can thiệp trái pháp luật vào vụ án hoặc lợi dụng ảnh hưởng để tác động tới người có trách nhiệm, mang hồ sơ vụ án hoặc tài liệu ra khỏi cơ quan khi không vì nhiệm vụ, tiếp người tham gia tố tụng trong vụ mình giải quyết ngoài nơi quy định, và làm luật sư hay người bào chữa trừ ngoại lệ luật cho phép.
Danh sách này đọc lên có vẻ khô, nhưng mỗi điều cấm đều có một câu chuyện phía sau về rủi ro mà xã hội muốn chặn. Hiểu lý do giúp bạn, nếu là đương sự hay người nhà, biết những yêu cầu nào không nên đặt ra với thẩm phán, và nhận ra khi có điều gì không bình thường. Cách diễn đạt và phạm vi chi tiết của từng điều cấm bạn đối chiếu Luật Tổ chức Toà án nhân dân 2024 và văn bản hướng dẫn.
Không tư vấn cho các bên trong vụ án
Nội dung điều cấm. Thẩm phán không được tư vấn cho bị can, bị cáo, đương sự hoặc người tham gia tố tụng khác làm cho việc giải quyết vụ án hoặc những việc khác không đúng quy định của pháp luật.
Vì sao cấm. Người tư vấn đứng về một phía; người xét xử phải đứng ở giữa. Nếu thẩm phán chỉ cho một bên cách trình bày, cách chuẩn bị chứng cứ để thắng, bên kia mất quyền được xét xử công bằng ngay từ đầu.
Khác với giải thích quyền và nghĩa vụ tố tụng. Tại phiên họp, phiên toà, thẩm phán có trách nhiệm giải thích cho các bên quyền và nghĩa vụ của họ, chẳng hạn quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, quyền kháng cáo, hệ quả của việc vắng mặt. Việc này được làm công khai, như nhau cho mọi bên, nên không phải là tư vấn cho một phía.
Bạn nên làm gì. Nếu cần lời khuyên về chiến lược hay cách chuẩn bị hồ sơ cho vụ của mình, hãy tìm luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc tổ chức trợ giúp pháp lý nếu bạn thuộc diện được trợ giúp. Đừng hỏi thẩm phán đang giải quyết vụ án "nên làm gì để thắng".
Không can thiệp, không dùng ảnh hưởng để tác động
Điều cấm này nhìn từ phía ngược lại: không chỉ thẩm phán không được bị can thiệp, mà chính thẩm phán cũng không được can thiệp trái pháp luật vào việc giải quyết vụ án của người khác, hoặc lợi dụng ảnh hưởng của mình để tác động tới người có trách nhiệm giải quyết. Ví dụ giả định: một thẩm phán có người thân đang là đương sự ở toà khác, rồi tìm cách nói chuyện với thẩm phán giải quyết vụ đó. Dù không trực tiếp xét xử, việc này vẫn bị cấm.
Lý do rất dễ hiểu. Trong một ngành mà đồng nghiệp biết nhau, lời "nhờ xem giúp" của một thẩm phán có sức nặng hơn lời của người ngoài. Nếu để tồn tại, nó tạo ra một tầng ưu tiên ngầm cho những ai có người quen trong ngành, trái với nguyên tắc mọi người bình đẳng trước toà.
Với người dân, điều này đồng nghĩa: có người nhà làm trong ngành toà án không phải lợi thế hợp pháp. Nếu người thân của bạn là thẩm phán, cách đúng là để vụ án của bạn được giải quyết như mọi vụ khác, và nếu vụ án rơi vào chính toà của người thân, người đó phải từ chối tham gia theo quy định.
Bảng: các điều cấm và rủi ro mà mỗi điều nhằm chặn
Bảng tóm tắt các nhóm điều cấm chính theo luật tổ chức toà án, kèm rủi ro tương ứng. Nội dung đầy đủ bạn đọc văn bản luật.
| Điều cấm | Rủi ro muốn chặn | Ví dụ giả định nhận diện |
|---|---|---|
| Tư vấn cho các bên làm việc giải quyết trái pháp luật | Thẩm phán đứng về một phía | Đương sự kể thẩm phán "chỉ cách" khai để thắng |
| Can thiệp, lợi dụng ảnh hưởng tác động vụ án | Ưu tiên ngầm cho người quen trong ngành | Người tự xưng "anh em trong toà" hứa nói giúp |
| Mang hồ sơ, tài liệu vụ án ra khỏi cơ quan khi không vì nhiệm vụ | Lộ, mất, sửa chứng cứ | Hồ sơ được nói là "mang về nhà xem giúp" |
| Tiếp người tham gia tố tụng ngoài nơi quy định | Trao đổi kín, khó kiểm chứng | Lời mời gặp ở quán cà phê để "bàn về vụ án" |
| Làm luật sư, người bào chữa (trừ ngoại lệ luật định) | Xung đột vai trò người xử và người bênh | Thẩm phán nhận bào chữa cho người quen |
| Các việc cán bộ, công chức không được làm | Lợi ích kinh tế ảnh hưởng công vụ | Thẩm phán góp vốn, điều hành doanh nghiệp |
Luật có ngoại lệ hẹp cho thẩm phán tham gia tố tụng với tư cách người đại diện theo pháp luật của chính mình hoặc của người thân trong một số trường hợp, đúng theo quy định của luật tố tụng. Ngoại lệ này không cho phép thẩm phán hành nghề bào chữa hay đại diện như luật sư.
Không mang hồ sơ vụ án ra khỏi cơ quan khi không vì nhiệm vụ
Hồ sơ vụ án chứa chứng cứ gốc hoặc bản sao chứng cứ, lời khai, biên bản, có khi là thông tin đời tư nhạy cảm của các bên. Nếu hồ sơ rời khỏi trụ sở mà không vì nhiệm vụ, nguy cơ bị mất, bị sao chép trái phép hoặc bị sửa đổi tăng lên rất nhiều, và khi đó rất khó xác định ai chịu trách nhiệm.
Ở chiều thực tế, có những hoạt động tố tụng hợp pháp diễn ra ngoài trụ sở, như xem xét, thẩm định tại chỗ, lấy lời khai tại nơi cư trú của người không thể đến toà, hay xét xử lưu động theo quy định. Khi đó hồ sơ, tài liệu được mang theo vì nhiệm vụ, có quyết định và biên bản. Điều cấm nhắm vào việc mang hồ sơ đi vì lý do riêng.
Với đương sự, bài học là: tài liệu bạn nộp cho toà phải được nộp tại bộ phận tiếp nhận hoặc qua kênh chính thức, có biên bản giao nhận hoặc xác nhận. Đừng bao giờ đưa bản gốc giấy tờ quan trọng cho bất kỳ ai ngoài trụ sở với lời hứa "đưa vào hồ sơ giúp". Bạn có quyền xem, sao chụp tài liệu trong hồ sơ theo thủ tục mà luật tố tụng cho phép.
Không tiếp người trong vụ án ngoài nơi quy định
Thẩm phán không được tiếp bị can, bị cáo, đương sự hoặc người tham gia tố tụng khác trong vụ án mà mình có thẩm quyền giải quyết ở ngoài nơi quy định. Nơi quy định thường là trụ sở toà án, phòng làm việc, phòng tiếp dân, hoặc địa điểm tiến hành tố tụng hợp pháp như nơi xem xét tại chỗ.
Điều cấm không chặn việc bạn gặp thẩm phán, mà chặn việc gặp ở chỗ không ai kiểm chứng được. Cuộc làm việc tại toà thường có thư ký, có biên bản, bên kia có thể được thông báo hoặc biết. Cuộc gặp ở quán cà phê, ở nhà riêng thì không có những bảo đảm đó, và ngay cả khi không có gì sai trái, nó vẫn làm bên kia mất niềm tin vào sự công bằng của toà.
Tình huống ngẫu nhiên, như tình cờ gặp nhau ở chợ hay đám cưới người quen, không phải là vi phạm tự thân. Nhưng thẩm phán có trách nhiệm không trao đổi về vụ án trong những dịp đó, và nếu quan hệ xã hội đủ gần để gây nghi ngờ về sự vô tư thì phải cân nhắc từ chối giải quyết vụ án theo quy định.
Ba lớp quy định chồng lên nhau
Để hiểu đủ những việc thẩm phán không được làm, bạn cần thấy ba lớp quy định cùng áp dụng. Lớp thứ nhất là quy định chung cho cán bộ, công chức: không được lợi dụng chức vụ để mưu lợi, không được tham gia thành lập, quản lý doanh nghiệp theo những hạn chế của luật, không được tiết lộ bí mật công tác. Lớp thứ hai là luật phòng, chống tham nhũng: kê khai tài sản, thu nhập, quy định về tặng quà và nhận quà, kiểm soát xung đột lợi ích, những hạn chế sau khi thôi giữ chức vụ.
Lớp thứ ba là quy định riêng cho thẩm phán trong luật tổ chức toà án và luật tố tụng, như các điều cấm đã nêu ở trên và các trường hợp phải từ chối tiến hành tố tụng. Ngoài ra còn bộ quy tắc đạo đức và ứng xử của thẩm phán, điều chỉnh cả những hành vi chưa tới mức vi phạm pháp luật nhưng có thể làm giảm niềm tin vào toà án.
Ba lớp này giải thích vì sao thẩm phán thường dè dặt hơn hẳn người bình thường trong giao tiếp xã hội. Khi thấy một thẩm phán từ chối lời mời ăn uống, từ chối nhận một món quà nhỏ hay không bình luận về một vụ việc nóng, đó không phải là xa cách mà là làm đúng nghề.
Khi nào thẩm phán phải từ chối tham gia vụ án
Gần với các điều cấm là nhóm trường hợp thẩm phán phải tự từ chối tiến hành tố tụng, hoặc có thể bị đề nghị thay đổi. Theo nguyên lý của luật tố tụng, thường gồm:
- Thẩm phán đồng thời là đương sự, người đại diện, người thân thích của đương sự trong vụ án.
- Thẩm phán đã tham gia vụ án với tư cách khác, như người làm chứng, người giám định, người phiên dịch, luật sư.
- Thẩm phán đã tham gia giải quyết vụ án ở một cấp xét xử khác, trừ trường hợp luật cho phép.
- Trong hội đồng xét xử có những người là người thân thích với nhau.
- Có căn cứ rõ ràng khác cho rằng thẩm phán có thể không vô tư khi làm nhiệm vụ.
Thủ tục đề nghị thay đổi thẩm phán, ai quyết định và hệ quả ra sao thuộc về quyền của đương sự trong tố tụng, có quy trình riêng. Điều cần nhớ ở đây là: luật chủ động dựng hàng rào để thẩm phán không rơi vào tình thế xung đột lợi ích, thay vì trông chờ vào sự tự giác một mình.
Câu hỏi thường gặp
Thẩm phán có được giải thích pháp luật cho người quen ngoài giờ làm việc không?
Thẩm phán không bị cấm nói chuyện về pháp luật nói chung. Điều bị cấm là tư vấn cho các bên trong vụ án theo cách làm việc giải quyết trái pháp luật. Bộ quy tắc ứng xử còn khuyến nghị thẩm phán thận trọng, tránh đưa ra ý kiến về những vụ việc có thể được đưa ra toà.
Thẩm phán có được kinh doanh online hoặc góp vốn vào công ty không?
Thẩm phán chịu các quy định về những việc cán bộ, công chức không được làm, trong đó có hạn chế về thành lập, tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp. Mức độ và phạm vi cụ thể bạn đối chiếu luật cán bộ, công chức và luật phòng, chống tham nhũng hiện hành.
Đương sự đến nhà thẩm phán để đưa tài liệu có được không?
Không nên. Tài liệu phải được nộp qua bộ phận tiếp nhận của toà hoặc kênh chính thức, có xác nhận giao nhận. Thẩm phán không được tiếp đương sự trong vụ mình giải quyết ngoài nơi quy định, nên việc tìm đến nhà riêng gây bất lợi cho cả hai bên và có thể bị xem là hành vi tác động.
Thẩm phán nghỉ hưu có được làm luật sư ngay không?
Sau khi thôi làm thẩm phán, người đó có thể hành nghề luật sư nếu đáp ứng điều kiện theo Luật Luật sư, và luật có những ưu tiên nhất định cho người từng là thẩm phán. Tuy nhiên có các hạn chế liên quan tới xung đột lợi ích và thời gian sau khi thôi việc theo quy định về phòng, chống tham nhũng.
Nếu thẩm phán là bạn học cũ của bên kia thì sao?
Quan hệ bạn học tự nó không phải là căn cứ đương nhiên để thay đổi thẩm phán. Nhưng nếu có căn cứ rõ ràng cho rằng thẩm phán có thể không vô tư, bạn có quyền đề nghị thay đổi theo thủ tục tố tụng, kèm lý do và tài liệu chứng minh nếu có.
Vi phạm các điều cấm thì thẩm phán bị xử lý thế nào?
Tuỳ tính chất, mức độ, thẩm phán vi phạm có thể bị xử lý kỷ luật với các hình thức từ khiển trách tới cách chức, và nếu hành vi cấu thành tội phạm như nhận hối lộ hay lạm dụng chức vụ thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Bản án liên quan cũng có thể bị xem xét lại.