Nếu bạn sợ chạm mặt bên kia ở toà vì từng bị bạo lực, bị đe doạ hay quấy rối, hãy báo cho toà án từ trước ngày làm việc, kèm bằng chứng, và đề nghị cụ thể như được chờ ở khu vực riêng, được lấy lời khai riêng hoặc được tham gia theo hình thức phù hợp; đồng thời tự lập kế hoạch đến và về cùng người tin cậy. Toà không tự biết nỗi lo của bạn nếu bạn không nói ra.
Bài này dành cho người đang ở trong hoàn cảnh khó: vợ hoặc chồng ly hôn sau nhiều năm bị bạo lực, người bị hại trong một vụ hành hung, hàng xóm từng bị doạ nạt trong tranh chấp đất. Nội dung tập trung vào hậu cần an toàn; các biện pháp pháp lý được nêu ở mức nguyên lý và cần đối chiếu quy định hiện hành với toà đang giải quyết.
Khi nào nỗi sợ cần được nói với toà
Không phải mọi căng thẳng giữa các bên đều cần biện pháp đặc biệt. Hai người đang tranh chấp hợp đồng có thể khó chịu khi ngồi gần nhau, nhưng đó là chuyện thường của một vụ kiện. Còn khi đã từng có bạo lực thể chất, có lời đe doạ cụ thể, có việc theo dõi, chặn đường, hoặc có quyết định cấm tiếp xúc, thì nỗi sợ là có cơ sở và nên được thông báo cho toà án.
Những tình huống điển hình gồm vụ ly hôn, tranh chấp nuôi con có yếu tố bạo lực gia đình; vụ án hình sự mà bạn là bị hại và bị cáo đang tại ngoại; tranh chấp đất đai hay hàng xóm từng có xô xát; và trường hợp trẻ em phải làm chứng hoặc là người bị hại. Trong những vụ này, thời điểm đến toà, chờ ở sảnh và ra về là những lúc hai bên dễ chạm mặt nhất.
Toà án làm việc với hồ sơ. Nếu hồ sơ không có gì cho thấy nguy cơ, thư ký có thể xếp hai bên ngồi cạnh nhau ở phòng chờ như mọi vụ khác. Nói ra không làm bạn yếu thế trong vụ án; ngược lại, nó giúp toà có điều kiện để buổi làm việc diễn ra an toàn và bạn trình bày được đầy đủ.
Báo trước với toà: các bước nên làm
Bạn nên báo càng sớm càng tốt, lý tưởng là ngay khi nhận giấy triệu tập hoặc khi nộp đơn, để toà có thời gian sắp xếp.
- Gọi điện cho thư ký phụ trách vụ việc, nói ngắn gọn rằng bạn lo ngại về an toàn khi gặp bên kia và muốn gửi văn bản trình bày.
- Viết văn bản nêu sự việc đã xảy ra, thời gian gần nhất, mức độ nguy cơ bạn cảm nhận, và đề nghị cụ thể của bạn.
- Gửi kèm bằng chứng nếu có: biên bản hoặc xác nhận của công an xã, phường; giấy tờ khám thương; quyết định cấm tiếp xúc; tin nhắn, ghi âm đe doạ được lưu hợp pháp.
- Nộp văn bản tại bộ phận tiếp nhận hoặc gửi qua bưu điện có báo phát; giữ bản sao và biên nhận.
- Gọi lại trước ngày làm việc vài hôm để hỏi toà đã sắp xếp thế nào, bạn cần đến cổng nào, chờ ở đâu.
Nếu bạn có luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc người bảo vệ quyền lợi, họ có thể giúp soạn và nộp văn bản này. Nhưng ngay cả khi tự làm, một trang viết tay rõ ràng vẫn đủ để toà biết và cân nhắc.
Những điều có thể đề nghị toà xem xét
Chỗ chờ tách biệt. Đề nghị được chờ ở phòng hoặc khu vực khác, không ngồi chung hàng ghế với bên kia. Khả năng đáp ứng tuỳ cơ sở vật chất từng trụ sở, nhưng nhiều nơi có thể bố trí tạm một phòng làm việc trống.
Làm việc riêng ở những bước cho phép. Trong thủ tục hoà giải, đối thoại tại toà án, hoà giải viên có thể trao đổi riêng với từng bên. Việc lấy lời khai cũng thường làm riêng từng người. Bạn có thể đề nghị không bị xếp chung giờ với bên kia ở những buổi này.
Hình thức tham gia phù hợp. Ở một số loại việc và khi có đủ điều kiện kỹ thuật, toà có thể tổ chức tham gia từ điểm cầu khác. Đây là quyết định của toà theo quy định hiện hành, không phải quyền đương nhiên, nhưng đáng để hỏi.
Xét xử kín khi cần giữ bí mật đời tư. Với những vụ có nội dung riêng tư, bạn có thể đề nghị xử kín theo quy định; phần tuyên án vẫn công khai.
Bảo vệ trật tự tại phiên. Phiên toà có lực lượng bảo vệ trật tự. Bạn có thể đề nghị lưu ý đặc biệt nếu bên kia từng có hành vi bạo lực, để người giữ trật tự chủ động bố trí vị trí ngồi và lối ra vào.
Cấm tiếp xúc và các biện pháp bảo vệ: hiểu ở mức nguyên lý
Pháp luật phòng, chống bạo lực gia đình có biện pháp cấm tiếp xúc nhằm bảo vệ người bị bạo lực trong một thời gian nhất định; người có thẩm quyền ra quyết định và điều kiện áp dụng được quy định trong Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 và văn bản hướng dẫn. Trong quá trình toà án giải quyết vụ việc, cũng có những biện pháp bảo vệ có thể được yêu cầu. Vì các quy định này chi tiết và đã thay đổi qua các lần sửa luật, bạn nên hỏi thư ký, trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư về biện pháp phù hợp với vụ việc của mình.
Nếu bạn đã có quyết định cấm tiếp xúc còn hiệu lực, hãy mang theo bản sao khi đến toà và báo cho thư ký từ trước. Việc hai bên cùng có mặt theo giấy triệu tập của toà không làm mất hiệu lực của quyết định đó; toà sẽ sắp xếp để buổi làm việc diễn ra mà không vi phạm mục đích bảo vệ.
Trong vụ án hình sự, người bị hại và người làm chứng bị đe doạ có thể đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng biện pháp bảo vệ theo Bộ luật Tố tụng hình sự. Đề nghị nên được đưa ra càng sớm càng tốt, kèm thông tin về nguy cơ thực tế.
Kế hoạch an toàn cho ngày đi toà
Dù toà sắp xếp đến đâu, phần đường đi, phần sảnh trước cổng và bãi gửi xe vẫn là những nơi bạn tự lo. Một kế hoạch đơn giản giúp giảm đáng kể nguy cơ.
- Đi cùng một người tin cậy: người thân, bạn bè, hoặc người của tổ chức hỗ trợ; người này đưa đón và ở gần bạn lúc chờ.
- Đến sớm và báo ngay với bảo vệ, thư ký rằng bạn là người đã gửi văn bản lo ngại về an toàn.
- Ngồi gần nơi có cán bộ, tránh góc khuất, cầu thang thoát hiểm hay nhà vệ sinh vắng người khi bên kia đã có mặt.
- Không trao đổi riêng với bên kia hay người nhà của họ, kể cả khi họ chủ động đến gần nói chuyện; lịch sự từ chối và báo cán bộ.
- Giữ điện thoại có pin, lưu sẵn số người thân; gặp nguy hiểm khẩn cấp thì gọi 113 và báo ngay người giữ trật tự.
- Ghi lại mọi hành vi đe doạ xảy ra trong ngày: thời gian, địa điểm, lời nói, người chứng kiến; báo cho thư ký trước khi rời toà.
Những việc này không nhằm làm bạn sợ hơn, mà để bạn không phải tự xoay xở một mình khi điều không mong muốn xảy ra.
Chuẩn bị tinh thần khi vẫn phải ngồi chung phòng
Có những phần mà dù sắp xếp thế nào hai bên vẫn phải cùng có mặt, như phiên toà xét xử. Với người từng bị bạo lực, chỉ việc nhìn thấy người kia, nghe giọng nói hay bắt gặp ánh mắt cũng có thể gây run rẩy, nghẹn lời. Đó là phản ứng bình thường của cơ thể, không phải sự yếu đuối, và hội đồng xét xử không đánh giá lời trình bày của bạn kém đi vì bạn run.
Vài cách thực tế giúp bạn vững hơn: chọn chỗ ngồi theo hướng dẫn nhưng nhìn về phía hội đồng xét xử thay vì phía bên kia; viết sẵn những ý chính ra giấy để không bị mất mạch khi xúc động; xin phép chủ toạ uống nước hoặc tạm dừng vài giây khi cần. Nếu bạn có người bảo vệ quyền lợi, thống nhất trước rằng họ sẽ trình bày những phần nặng nề nhất, còn bạn xác nhận lại.
Sau buổi làm việc, đừng ở một mình ngay. Hẹn trước một người thân để cùng đi ăn hoặc ngồi lại trò chuyện. Nếu những ngày sau đó bạn mất ngủ kéo dài, sợ hãi, hồi tưởng liên tục, hãy tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc các tổ chức hỗ trợ nạn nhân bạo lực ở địa phương; vụ việc pháp lý có thể kéo dài nhiều tháng, và sức khoẻ tinh thần của bạn cần được chăm sóc song song.
Lúc ra về và khi cần thêm người hỗ trợ
Lúc kết thúc buổi làm việc là thời điểm hai bên dễ gặp nhau nhất, vì mọi người cùng rời phòng một lúc. Bạn có thể đề nghị thư ký cho mình ra về trước hoặc sau một khoảng thời gian, chờ trong phòng thêm vài phút cho đến khi bên kia đã đi. Nếu bãi gửi xe chung, nhờ người đi cùng lấy xe, hoặc chọn phương tiện khác như xe công nghệ đón ngay tại cổng. Đừng chia sẻ lên mạng xã hội rằng mình đang ở toà hay vừa rời toà.
Nếu bạn đã chuyển đến nơi ở mới để tránh bên kia, hãy hỏi thư ký về cách cung cấp địa chỉ nhận văn bản tố tụng sao cho hạn chế lộ thông tin, và cân nhắc đăng ký nhận văn bản qua phương tiện điện tử nếu toà hỗ trợ.
Vụ việc có yếu tố bạo lực thường phức tạp về pháp lý: nuôi con, cấp dưỡng, chia tài sản, bồi thường, có khi cả trách nhiệm hình sự. Một số nạn nhân bạo lực gia đình có thể thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí, cần đối chiếu điều kiện với Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành phố. Bạn cũng có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng bước đầu về những biện pháp bảo vệ nên đề nghị.
Câu hỏi thường gặp
Toà có bắt buộc phải bố trí phòng chờ riêng khi mình đề nghị không?
Không phải trường hợp nào cũng có quy định bắt buộc, và khả năng bố trí phụ thuộc cơ sở vật chất của từng trụ sở. Tuy vậy, đề nghị có căn cứ kèm bằng chứng thường được toà cân nhắc nghiêm túc. Nếu không có phòng riêng, bạn vẫn có thể đề nghị ngồi xa, chờ ở nơi có cán bộ.
Bên kia đe doạ ngay trong phòng xử thì phải làm gì?
Bạn không đáp trả. Giơ tay báo chủ toạ hoặc người giữ trật tự ngay lúc đó. Chủ toạ có quyền nhắc nhở, xử lý người vi phạm trật tự phiên toà theo quy định. Đề nghị ghi việc này vào biên bản phiên toà để làm căn cứ sau này.
Có thể yêu cầu không phải ngồi hoà giải mặt đối mặt với người đã đánh mình không?
Bạn có thể nêu với toà rằng việc gặp mặt trực tiếp gây nguy hiểm hoặc tổn thương. Hoà giải viên, thẩm phán có thể trao đổi riêng từng bên hoặc ghi nhận rằng hoà giải không thể tiến hành. Hoà giải là để các bên tự nguyện thoả thuận, không phải để buộc bạn chịu đựng.
Con nhỏ có phải đến toà gặp người bố hoặc mẹ có hành vi bạo lực không?
Việc lấy ý kiến của con trong vụ ly hôn, nếu cần, được tiến hành theo cách phù hợp với lứa tuổi và lợi ích của trẻ. Bạn nên báo toà về nguy cơ để toà cân nhắc cách thức, địa điểm và người có mặt khi làm việc với trẻ.
Đã báo công an về bạo lực rồi thì có cần báo lại với toà không?
Có. Công an và toà án là hai cơ quan khác nhau; toà không tự động có hồ sơ của công an. Hãy gửi bản sao biên bản, xác nhận của công an cho toà đang giải quyết vụ việc để toà biết nguy cơ và sắp xếp phù hợp.