Phóng viên được dự và đưa tin các phiên toà xét xử công khai, nhưng khi vào phòng xử, nhà báo cũng phải tuân theo nội quy phiên toà như mọi người, kể cả quy định về ghi âm, ghi hình. Thẻ nhà báo giúp việc liên hệ, đăng ký và được bố trí chỗ thuận tiện hơn, nhưng không tạo ra quyền ghi hình người tham gia tố tụng khi họ chưa đồng ý hay quyền vào phiên xử kín.
Với phóng viên mới vào mảng pháp đình, những ngày đầu ở toà thường có nhiều bỡ ngỡ: có cần báo trước không, ngồi ở đâu, lúc nào được bấm máy, ai được phỏng vấn và ai thì không. Bài này tổng hợp các nguyên tắc chung, ở mức không phụ thuộc vào cách bố trí riêng của từng trụ sở. Chi tiết cụ thể nên đối chiếu nội quy và thông báo của toà án nơi bạn đến.
Nhà báo đứng ở đâu trong một phiên toà công khai
Luật Báo chí năm 2016 ghi nhận quyền của nhà báo được hoạt động nghề nghiệp, tiếp cận thông tin và được các cơ quan tạo điều kiện. Ở phiên toà công khai, quyền này gặp nguyên tắc xét xử công khai: phóng viên, như mọi công dân, được vào dự, nghe và đưa tin. Điểm khác là nhà báo có tư cách nghề nghiệp, thường được toà bố trí khu vực riêng và được hướng dẫn cụ thể hơn về việc ghi hình.
Tuy vậy, tư cách nhà báo không đặt phóng viên lên trên quy định tố tụng. Trong phòng xử, chủ toạ điều hành phiên toà; phóng viên là người tham dự, không phải người tham gia tố tụng. Việc ghi âm, ghi hình tuân theo khuôn chung: hội đồng xét xử được ghi ở phần khai mạc và tuyên án, còn đương sự, bị cáo, người làm chứng cần sự đồng ý của họ và của chủ toạ.
Một điểm hay bị bỏ qua là phân biệt phóng viên có thẻ của cơ quan báo chí với người làm nội dung độc lập trên mạng xã hội. Người làm nội dung độc lập vẫn được dự phiên toà như công dân, nhưng không được coi là tác nghiệp báo chí và không có cơ chế đăng ký dành cho phóng viên. Cộng tác viên nên có giấy giới thiệu của toà soạn khi đến làm việc với toà.
Trước ngày xử: chuẩn bị và liên hệ với toà
Với phiên thường, phóng viên có thể đến và vào dự như người dân. Với phiên được dư luận quan tâm, nên làm theo trình tự sau để không bị lỡ chỗ hoặc lỡ giờ.
- Xác nhận lịch xét xử qua nguồn chính thức của toà, vì phiên có thể bị hoãn sát ngày. Thông tin từ luật sư hay người trong vụ án cần được kiểm tra lại.
- Liên hệ bộ phận văn phòng hoặc bộ phận phụ trách thông tin của toà để hỏi có yêu cầu đăng ký trước không, số lượng phóng viên mỗi cơ quan được vào và thời hạn đăng ký.
- Chuẩn bị thẻ nhà báo còn hiệu lực, giấy giới thiệu của cơ quan báo chí với cộng tác viên, và giấy tờ tuỳ thân. Một số phiên phát thẻ tác nghiệp riêng cho từng người.
- Đọc trước thông tin công khai về vụ án như quyết định đưa vụ án ra xét xử nếu được cung cấp, nội dung truy tố đã được công bố, để không phải hỏi những câu cơ bản ngay tại toà.
- Hỏi rõ quy định về thiết bị: có được mang máy quay, chân máy, micro vào phòng không, có khu vực dành cho máy quay ở cuối phòng hay phòng theo dõi riêng không.
- Đến sớm hơn giờ mở phiên để qua kiểm soát an ninh, nhận chỗ ngồi, chỉnh máy ở vị trí được phép trước khi hội đồng xét xử vào phòng.
Trong phòng xử: việc nào được làm và điều kiện kèm theo
Bảng dưới tổng hợp ở mức nguyên lý. Chủ toạ có thể có yêu cầu riêng cho từng phiên, và yêu cầu đó luôn được ưu tiên.
| Hoạt động | Nguyên tắc chung | Lưu ý tác nghiệp |
|---|---|---|
| Ghi hình hội đồng xét xử | Ở phần khai mạc và phần tuyên án | Đặt máy ở vị trí được chỉ định, không dùng đèn, không di chuyển gây chú ý |
| Ghi hình bị cáo, đương sự, người làm chứng | Cần sự đồng ý của người đó và của chủ toạ | Che mặt, làm mờ khi không có đồng ý rõ ràng hoặc khi là người chưa thành niên, người bị hại |
| Ghi âm để làm tư liệu viết bài | Áp dụng cùng nguyên tắc với ghi hình | Ghi chép tốc ký là cách chắc chắn nhất; đối chiếu với nguồn chính thức trước khi trích dẫn |
| Chụp tài liệu, hình ảnh chứng cứ được trình chiếu | Không tự ý chụp | Chứng cứ có thể chứa thông tin cá nhân hoặc bí mật kinh doanh của các bên |
| Gửi tin nhanh trong giờ xử | Không làm ồn, không gọi điện trong phòng | Chỉ gửi văn bản; ra ngoài nếu cần trao đổi với toà soạn |
| Phỏng vấn trong phòng xử | Không | Chờ giờ nghỉ hoặc sau phiên, ở khu vực bên ngoài |
Khi không chắc một hoạt động có được phép không, hỏi thư ký phiên toà trước khi làm. Bị nhắc nhở trước cả phòng không chỉ ảnh hưởng tới phóng viên mà còn tới uy tín cơ quan báo chí.
Phỏng vấn tại toà: ai, khi nào và giới hạn nào
Thành viên hội đồng xét xử. Thẩm phán, hội thẩm không trả lời phỏng vấn về vụ án đang xét xử. Thông tin chính thức, nếu có, thường được cung cấp qua kênh phát ngôn của toà án theo quy định.
Kiểm sát viên. Tương tự, kiểm sát viên đang thực hành quyền công tố tại phiên không bình luận vụ án với báo chí. Thông tin của Viện kiểm sát đi qua kênh chính thức của cơ quan này.
Luật sư. Luật sư có thể trả lời phỏng vấn ở bên ngoài phòng xử nếu đồng ý, trong phạm vi không tiết lộ thông tin mà thân chủ không cho phép. Câu trả lời của luật sư một bên là quan điểm của một bên, cần được trình bày như vậy.
Đương sự, người nhà. Có thể phỏng vấn khi họ tự nguyện, ở ngoài phòng xử. Cần tôn trọng khi họ từ chối, không bám theo, không chụp cận mặt người đang suy sụp.
Bị cáo đang bị áp giải. Không phỏng vấn. Bị cáo đang bị tạm giam chịu sự quản lý của lực lượng áp giải, và mọi tiếp xúc phải theo quy định.
Trẻ em. Không phỏng vấn trẻ là bị hại, người làm chứng hoặc người chưa thành niên phạm tội. Ngay cả khi người đại diện đồng ý, cần cân nhắc lợi ích tốt nhất của trẻ trước tiên.
Phiên xử kín và phiên có người chưa thành niên
Với phiên xử kín, phóng viên không có tư cách tố tụng sẽ không được dự phần xét hỏi, tranh luận. Phóng viên vẫn có thể đưa tin rằng vụ án được xét xử, dự phần tuyên án công khai, và đưa tin về phần quyết định được tuyên. Điều cần tránh là tìm cách lấy thông tin phần xử kín qua người trong cuộc rồi đăng tải, vì chính những thông tin đó là thứ luật muốn bảo vệ.
Với vụ án có người chưa thành niên, dù xử kín hay công khai, nguyên tắc nghề nghiệp là không để người đọc nhận ra danh tính trẻ. Danh tính không chỉ là họ tên và khuôn mặt, mà còn là tên trường, tên thôn xóm, nghề nghiệp của bố mẹ, hình ảnh ngôi nhà. Gộp vài chi tiết nhỏ lại là đủ để người quen nhận ra.
Cùng mức thận trọng nên áp dụng cho người bị hại trong các vụ xâm hại tình dục, bạo lực gia đình. Nhiều toà soạn có quy định nội bộ chặt hơn mức tối thiểu của luật, và trong mảng pháp đình, thận trọng hơn luôn tốt hơn. Phần chi tiết về cách viết bài là một chủ đề riêng; ở góc tác nghiệp, chỉ cần nhớ rằng những gì không được ghi hình thì cũng không nên tìm cách mô tả lại chi tiết đến mức nhận diện được.
Phiên kéo dài nhiều ngày: theo dõi sao cho không đứt mạch
Những vụ án nhiều bị cáo, nhiều đương sự có thể xét xử liền một tuần hoặc hơn, với phần xét hỏi kéo dài nhiều buổi và phần nghị án dài ngày. Phóng viên theo phiên kiểu này cần một sổ theo dõi riêng: mỗi ngày ghi ai được xét hỏi, nội dung chính, những điểm mâu thuẫn mới xuất hiện, và lịch dự kiến của ngày hôm sau do chủ toạ thông báo cuối buổi.
Một sai sót hay gặp là mỗi ngày viết như một bài độc lập, lặp lại toàn bộ bối cảnh và dễ nhầm lẫn khi lời khai hôm sau khác hôm trước. Cách làm tốt hơn là giữ một đoạn bối cảnh ngắn cố định, còn phần chính tập trung vào diễn biến mới trong ngày, ghi rõ ngày xét xử thứ mấy và đang ở phần nào của phiên toà.
Khi toà soạn phân công nhiều phóng viên thay nhau, cần bàn giao kỹ sổ theo dõi và thống nhất cách gọi người trong vụ án, cách viết tắt tên người bị hại hay người chưa thành niên. Một người viết đầy đủ họ tên, người khác viết tắt là đủ để danh tính bị lộ qua việc ghép các bài với nhau.
Những lỗi tác nghiệp hay gặp và cách tránh
Phần lớn sự cố giữa phóng viên và toà án không đến từ nội dung bài viết, mà từ cách hành xử trong và quanh phòng xử. Một số lỗi lặp lại nhiều nhất:
- Đứng chắn lối đi hoặc tầm nhìn: chân máy đặt giữa lối hoặc trước hàng ghế người nhà. Hãy chọn vị trí được chỉ định, thu gọn thiết bị.
- Tiếp tục quay sau phần khai mạc: quên tắt máy khi phiên chuyển sang phần xét hỏi. Nên dặn quay phim trước và kiểm tra lại khi thư ký ra hiệu.
- Chụp cận bị cáo khi được dẫn vào: đây là ghi hình người tham gia tố tụng, cần đồng ý. Nếu toà soạn cần ảnh minh hoạ, ảnh toàn cảnh hoặc ảnh từ phía sau là lựa chọn an toàn.
- Chen chỗ của người nhà và các bên: ở phòng nhỏ, phóng viên nên ưu tiên đứng hoặc ngồi phía sau, nhường hàng ghế gần cho người cần nghe rõ.
- Chặn hỏi thẩm phán ở hành lang: gây khó xử cho cả hai bên và gần như không bao giờ có câu trả lời. Gửi câu hỏi qua kênh phát ngôn chính thức.
- Đưa tin nhanh khi chưa nghe kỹ: nhầm tội danh, nhầm mức án, nhầm sơ thẩm với phúc thẩm. Một bản tin sai ngay buổi sáng có thể lan rất xa trước khi kịp đính chính.
Câu hỏi thường gặp
Phóng viên có phải đăng ký trước khi dự phiên toà không?
Với phiên thường, phóng viên có thể đến dự như người dân. Với phiên được dư luận quan tâm, nhiều toà yêu cầu đăng ký trước và cấp thẻ tác nghiệp để bố trí chỗ. Cách chắc nhất là liên hệ bộ phận văn phòng của toà trước vài ngày.
Người làm nội dung trên mạng xã hội có được coi là phóng viên không?
Không. Người làm nội dung độc lập vẫn được dự phiên toà công khai như mọi công dân nhưng không thuộc cơ chế tác nghiệp báo chí, không có khu vực hay thẻ dành cho phóng viên. Họ vẫn phải tuân thủ đầy đủ quy định về ghi âm, ghi hình.
Có được quay phim trong toàn bộ phiên toà nếu chủ toạ đồng ý không?
Việc ghi hình hội đồng xét xử được khoanh ở phần khai mạc và tuyên án. Ngoài phạm vi đó, ghi hình người tham gia tố tụng cần sự đồng ý của họ và của chủ toạ. Phóng viên nên hỏi rõ trước phiên và làm đúng phạm vi được phép.
Phóng viên có được xem hồ sơ vụ án không?
Không. Hồ sơ vụ án chỉ dành cho người tiến hành tố tụng và người có quyền theo luật tố tụng như đương sự, luật sư. Phóng viên dựa vào những gì diễn ra tại phiên công khai và thông tin chính thức mà cơ quan tiến hành tố tụng cung cấp.
Phiên toà bị hoãn thì có được đưa tin không?
Được. Việc phiên toà bị hoãn và lý do hoãn được chủ toạ tuyên bố công khai là thông tin có thể đưa. Cần ghi chính xác lý do theo lời tuyên bố, tránh suy đoán động cơ của bên vắng mặt.
Có nên dùng ảnh tư liệu cũ của bị cáo khi đưa tin phiên toà không?
Nên rất thận trọng. Ảnh cũ có thể được chụp trong bối cảnh khác, chưa có đồng ý, và gắn người trong ảnh với vụ án một cách lâu dài. Ảnh toàn cảnh phòng xử hoặc ảnh không rõ mặt là lựa chọn an toàn hơn.