Khi việc của bạn đang được toà án thụ lý, mọi bất bình về cách toà làm (một quyết định, một hành vi của thẩm phán, thư ký) đi theo đường khiếu nại trong tố tụng, quy định ngay trong Bộ luật Tố tụng dân sự, Bộ luật Tố tụng hình sự hoặc Luật Tố tụng hành chính. Đó không phải đường khiếu nại hành chính theo Luật Khiếu nại mà người dân quen dùng với uỷ ban hay sở ngành.
Nhiều lá đơn gửi tới toà bị trả lời "không thuộc trường hợp giải quyết theo Luật Khiếu nại" chỉ vì người viết chọn nhầm khung. Bài này đặt hai loại khiếu nại cạnh nhau, chỉ ra thứ gì của toà khiếu nại được, thứ gì phải đi đường khác như kháng cáo hay đề nghị giám đốc thẩm, để lá đơn đầu tiên của bạn đã gõ đúng cửa.
Hai loại khiếu nại có tên giống nhau nhưng sinh ra cho hai việc khác nhau
Khiếu nại hành chính dành cho quyết định hành chính và hành vi hành chính: một quyết định xử phạt, một quyết định thu hồi đất, việc cán bộ phường từ chối nhận hồ sơ. Người giải quyết là thủ trưởng cơ quan hành chính đã ra quyết định, rồi cấp trên của họ. Khung pháp lý là Luật Khiếu nại cùng các văn bản hướng dẫn.
Toà án thì khác. Toà là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp. Khi thẩm phán ra quyết định trong lúc giải quyết vụ án, đó là quyết định tố tụng chứ không phải quyết định hành chính. Vì vậy mỗi bộ luật tố tụng đều có một chương riêng về khiếu nại, tố cáo trong tố tụng, quy định ai được khiếu nại, khiếu nại cái gì, thời hiệu bao lâu và ai giải quyết.
Còn một mảng nữa của toà không thuộc tố tụng: việc quản lý nội bộ, chẳng hạn quyết định kỷ luật công chức của toà, việc bổ nhiệm, việc mua sắm. Những việc đó áp dụng pháp luật về khiếu nại, cán bộ công chức như ở cơ quan nhà nước khác, nhưng người dân đi kiện hiếm khi chạm tới. Với đương sự, bị cáo, bị hại, người làm chứng, gần như mọi bất bình đều nằm trong vùng tố tụng.
Nắm được ranh giới này, bạn tránh được kiểu đơn "khiếu nại thẩm phán" gửi lên Thanh tra tỉnh hay uỷ ban, vốn không có quyền xem xét hoạt động xét xử và sẽ chỉ chuyển đơn về lại toà, mất thêm thời gian.
Đặt cạnh nhau: khiếu nại hành chính và khiếu nại trong tố tụng
Bảng dưới so các điểm người viết đơn hay nhầm. Chi tiết về thời hạn và cấp giải quyết cần đối chiếu bộ luật tố tụng đang áp dụng cho loại vụ việc của bạn, vì các bộ luật này được sửa đổi theo mô hình toà án mới từ năm 2025.
| Tiêu chí | Khiếu nại hành chính | Khiếu nại trong tố tụng |
|---|---|---|
| Đối tượng | Quyết định, hành vi hành chính của cơ quan, người có thẩm quyền hành chính | Quyết định, hành vi tố tụng của người tiến hành tố tụng khi giải quyết vụ việc |
| Căn cứ | Luật Khiếu nại và văn bản hướng dẫn | Chương khiếu nại, tố cáo trong từng bộ luật, luật tố tụng |
| Người giải quyết | Thủ trưởng cơ quan đã ra quyết định, rồi cấp trên | Thường là chánh án toà đang giải quyết, rồi chánh án toà cấp trên trực tiếp |
| Thời hiệu | Tính theo Luật Khiếu nại, thường dài hơn | Ngắn, tính bằng ngày; phải đối chiếu từng bộ luật |
| Sau khi giải quyết | Có thể khởi kiện vụ án hành chính | Không khởi kiện quyết định giải quyết ra toà khác; lần hai thường là cuối cùng |
| Ai kiểm sát | Thanh tra, cơ quan cấp trên | Viện kiểm sát cùng cấp với toà |
Điểm đáng nhớ nhất là thời hiệu. Khiếu nại trong tố tụng có thời hiệu ngắn hơn nhiều so với khiếu nại hành chính, vì vụ án đang chạy, toà cần biết sớm có bất đồng để xử lý trước khi đi tiếp sang bước sau.
Những thứ ở toà khiếu nại được
Quyết định tố tụng không phải bản án. Ví dụ quyết định trưng cầu giám định, việc không chấp nhận yêu cầu thu thập chứng cứ, quyết định về thời hạn giao nộp tài liệu. Cần phân biệt: quyết định tạm đình chỉ hay đình chỉ giải quyết vụ án là loại đi đường kháng cáo, không theo chương khiếu nại chung. Vì vậy đọc kỹ dòng hướng dẫn quyền ở cuối mỗi quyết định trước khi chọn đường.
Hành vi của người tiến hành tố tụng. Thư ký không nhận tài liệu bạn nộp mà không có lý do, thẩm phán để quá hạn không ra thông báo, cán bộ toà tống đạt sai địa chỉ dù bạn đã báo đổi chỗ ở. Hành vi là việc làm hoặc không làm, không cần có giấy tờ nào ghi lại.
Việc từ chối cung cấp thông tin mà bạn có quyền được biết. Ví dụ không cho đương sự đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ trong khi không thuộc diện phải giữ bí mật. Trước khi khiếu nại, nên có văn bản đề nghị và giữ bằng chứng là đã đề nghị.
Việc giải quyết khiếu nại lần đầu chưa thoả đáng. Bạn có thể khiếu nại tiếp lên cấp trên trong thời hạn luật cho phép. Lần giải quyết thứ hai thường là cuối cùng trong khung khiếu nại tố tụng, nên đây là lúc cần viết kỹ nhất.
Những thứ không đi đường khiếu nại, và đường đúng của chúng
Đây là chỗ nhiều người phí công nhất. Gửi đơn khiếu nại cho những việc dưới đây, bạn sẽ nhận văn bản hướng dẫn chuyển đường khác, và nếu thời hạn của đường đúng đã trôi qua thì rất khó lấy lại.
- Bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực: đi đường kháng cáo trong thời hạn kháng cáo, nộp tại toà đã xử sơ thẩm hoặc toà phúc thẩm.
- Bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật: đi đường đề nghị người có thẩm quyền kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, có thời hạn riêng.
- Quyết định trả lại đơn khởi kiện: có thủ tục khiếu nại, kiến nghị riêng với thời hạn rất ngắn, ghi ngay trong văn bản trả đơn.
- Quyết định áp dụng, không áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời: có thủ tục khiếu nại, kiến nghị riêng đến chánh án.
- Muốn thay đổi thẩm phán, hội thẩm, thư ký: đi đường yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, không phải khiếu nại.
- Thấy người của toà có dấu hiệu vi phạm pháp luật gây hại lợi ích chung: đó là tố cáo, không phải khiếu nại; người tố cáo không cần là đương sự.
Văn bản toà gửi bạn thường có dòng hướng dẫn về quyền kháng cáo hoặc khiếu nại kèm thời hạn. Đọc dòng đó trước tiên, gạch chân ngày nhận văn bản, rồi mới tính chuyện viết đơn.
Ai được khiếu nại, và vì sao người ngoài vụ án thường không được
Khiếu nại là quyền của người mà quyết định, hành vi kia tác động trực tiếp tới quyền, lợi ích hợp pháp của họ. Trong vụ dân sự đó là đương sự (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan) và cả những người tham gia tố tụng khác như người làm chứng, người giám định, người phiên dịch khi họ bị ảnh hưởng. Trong vụ hình sự, phạm vi người có quyền khiếu nại rộng hơn, gồm bị can, bị cáo, bị hại, người bào chữa và nhiều người khác theo bộ luật.
Người nhà, hàng xóm hay một người theo dõi vụ án qua báo chí thấy toà làm chưa đúng thì không có quyền khiếu nại thay đương sự, trừ khi được uỷ quyền hợp lệ hoặc là người đại diện theo pháp luật. Họ vẫn có hai đường: báo cho đương sự biết để tự khiếu nại, hoặc tố cáo nếu điều thấy được là hành vi vi phạm pháp luật.
Một lá đơn khiếu nại do người không có quyền đứng tên thường bị trả lại hoặc không thụ lý. Nếu vì tuổi cao, ốm đau mà đương sự không tự viết được, nên để họ ký tên hoặc điểm chỉ, ghi rõ người viết hộ, thay vì để người nhà đứng tên như chính chủ.
Trình tự gọn cho người lần đầu muốn khiếu nại việc của toà
Thứ tự dưới đây giúp bạn khỏi gửi nhầm khung. Không phải bước nào cũng cần viết đơn; nhiều vướng mắc được gỡ ngay ở bước hỏi lại.
- Xác định thứ làm bạn bất bình là bản án, một quyết định, hay một hành vi. Nếu là bản án, dừng ở đây và tính đường kháng cáo hoặc đề nghị giám đốc thẩm.
- Đọc lại văn bản có liên quan, tìm dòng hướng dẫn quyền khiếu nại, kháng cáo và thời hạn. Ghi ngày bạn nhận được văn bản hoặc ngày bạn biết hành vi xảy ra.
- Hỏi lại người trực tiếp làm việc (thư ký, bộ phận tiếp nhận) bằng văn bản đề nghị ngắn. Có khi chỉ là thiếu sót hành chính, được sửa ngay.
- Nếu vẫn không được, viết đơn khiếu nại gửi chánh án toà đang giải quyết vụ việc, ghi rõ quyết định hoặc hành vi bị khiếu nại, lý do, yêu cầu cụ thể.
- Nộp đơn có giấy biên nhận, hoặc gửi bảo đảm và giữ biên lai. Lưu bản sao đơn và mọi tài liệu kèm theo.
- Chờ quyết định giải quyết lần đầu trong thời hạn luật định; không đồng ý thì khiếu nại tiếp lên chánh án toà cấp trên trực tiếp.
Song song, bạn có thể gửi đơn để Viện kiểm sát cùng cấp biết và kiểm sát việc giải quyết. Đó là kênh giám sát, không thay cho đơn khiếu nại gửi toà.
Ví dụ giả định và điều nên giữ trong đầu
Ví dụ giả định: chị Hạnh là bị đơn trong vụ đòi tiền đặt cọc mua đất ở Thanh Hoá. Chị nộp cho thư ký một bộ ảnh tin nhắn làm chứng cứ, thư ký nói "để sau" và không ra biên bản giao nhận. Ba tuần sau chị nhận thông báo mở phiên hoà giải, trong hồ sơ không có bộ ảnh. Chị viết thư cho chủ tịch uỷ ban tỉnh vì nghĩ "cán bộ nhà nước sai thì báo uỷ ban". Đơn được chuyển về toà sau gần một tháng.
Đường đúng là đề nghị bằng văn bản để nộp lại chứng cứ có biên bản giao nhận, kèm yêu cầu ghi nhận việc đã nộp trước đó; nếu bị từ chối, khiếu nại hành vi của thư ký tới chánh án toà khu vực đang thụ lý. Thời gian chị mất vì gửi nhầm nơi có thể đủ làm trôi thời hiệu khiếu nại.
Khiếu nại trong tố tụng không phải công cụ để kéo dài vụ án hay gây sức ép. Toà và Viện kiểm sát đều nhìn thấy những lá đơn lặp đi lặp lại cùng một nội dung. Một đơn đúng khung, đúng hạn, có chứng cứ, có yêu cầu cụ thể thường được xử lý nhanh hơn mười đơn gửi khắp nơi. Nếu việc của bạn có nhiều quyết định chồng lên nhau và bạn không chắc nên đi đường nào, nhờ luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý xem qua hồ sơ là khoản đầu tư xứng đáng.
Câu hỏi thường gặp
Khiếu nại thẩm phán gửi Thanh tra tỉnh có được không?
Không nên. Thanh tra thuộc hệ thống hành chính, không có thẩm quyền xem xét quyết định hay hành vi tố tụng của thẩm phán. Đơn sẽ được chuyển về toà hoặc trả lời hướng dẫn, làm bạn mất thời gian trong khi thời hiệu khiếu nại tố tụng rất ngắn.
Không đồng ý với bản án thì có khiếu nại được không?
Bản án không đi đường khiếu nại. Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực thì kháng cáo trong thời hạn kháng cáo; bản án đã có hiệu lực thì làm đơn đề nghị người có thẩm quyền xem xét kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.
Khiếu nại trong tố tụng có mất phí không?
Việc gửi đơn khiếu nại tới toà theo luật tố tụng không thu lệ phí. Chi phí thực tế của bạn chỉ là đi lại, sao chụp tài liệu, gửi bưu điện và nếu cần thì thù lao cho người hỗ trợ pháp lý bạn tự chọn.
Người nhà có khiếu nại thay đương sự được không?
Chỉ được khi là người đại diện hợp pháp hoặc được đương sự uỷ quyền đúng hình thức. Nếu không, người nhà có thể giúp viết đơn để đương sự tự ký, hoặc tố cáo nếu điều họ thấy là hành vi vi phạm pháp luật.
Đang khiếu nại thì vụ án có bị dừng lại không?
Thông thường việc khiếu nại không làm dừng tiến trình giải quyết vụ án. Toà vẫn tiếp tục các bước theo luật, trừ khi người có thẩm quyền thấy cần tạm dừng một việc cụ thể để xem xét. Vì vậy bạn vẫn phải theo dõi các thông báo và có mặt khi được triệu tập.
Giải quyết khiếu nại xong rồi có kiện ra toà khác được không?
Quyết định giải quyết khiếu nại trong tố tụng không phải đối tượng để khởi kiện vụ án hành chính như quyết định hành chính. Lần giải quyết thứ hai thường là cuối cùng; nếu vẫn thấy sai, bạn gửi Viện kiểm sát hoặc đợi bản án để kháng cáo.