Theo Luật Tổ chức Toà án nhân dân 2024 có hiệu lực từ 1/1/2025, cách chia thẩm phán thành ba ngạch sơ cấp, trung cấp, cao cấp như trước đây không còn được dùng; chức danh thẩm phán được gom lại thành thẩm phán Toà án nhân dân tối cao và thẩm phán Toà án nhân dân, trong đó thẩm phán Toà án nhân dân được xếp theo các bậc. Vì vậy khi bạn đọc một bản án cũ có dòng "thẩm phán trung cấp" hay một bài báo nói "thẩm phán cao cấp", đó là cách gọi của giai đoạn trước.
Bài này giúp bạn hiểu sự thay đổi đó ở góc người dân: vì sao bỏ ngạch, chánh án và phó chánh án khác thẩm phán ở chỗ nào, thẩm phán ở toà án nhân dân khu vực và toà án cấp tỉnh có khác nhau về chức danh không, và đọc giấy tờ cũ thế nào cho đúng. Các bậc cụ thể của thẩm phán, điều kiện nâng bậc và chế độ đi kèm được quy định ở văn bản hướng dẫn; bài không nêu chi tiết mà bạn cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Trước đây ba ngạch thẩm phán được chia thế nào
Theo Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2014 (nay đã được thay thế), ngoài thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, thẩm phán các toà khác được chia thành ba ngạch: sơ cấp, trung cấp, cao cấp. Ngạch gắn khá chặt với cấp toà. Thẩm phán sơ cấp chủ yếu làm việc ở toà án cấp huyện cũ, thẩm phán trung cấp có mặt ở toà cấp huyện cũ và cấp tỉnh, thẩm phán cao cấp chủ yếu ở toà cấp tỉnh và toà án nhân dân cấp cao trước đây.
Muốn lên ngạch cao hơn, thẩm phán phải đủ thời gian giữ ngạch dưới, đáp ứng tiêu chuẩn và qua kỳ thi nâng ngạch. Cách chia này có ưu điểm là rõ thứ bậc, nhưng bị phê bình vì gắn năng lực của thẩm phán với cấp toà nơi họ làm việc, dẫn tới tâm lý "toà dưới thấp hơn toà trên" không chỉ về thẩm quyền mà cả về con người. Một thẩm phán giỏi ở toà cấp huyện cũ, muốn được công nhận ngạch cao hơn, thường phải tìm cách chuyển lên toà cấp trên.
Bạn sẽ còn gặp những tên gọi này rất lâu: trong bản án, quyết định ban hành trước năm 2025, trong lý lịch của người từng làm thẩm phán, trong sách giáo khoa và tin tức cũ. Chúng không sai ở thời điểm ban hành, chỉ không còn là cách gọi hiện hành.
Chức danh thẩm phán theo luật 2024: cái gì thay đổi
Gom thành hai chức danh. Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao vẫn là một chức danh riêng với tiêu chuẩn cao nhất và cần Quốc hội phê chuẩn. Thẩm phán các toà còn lại gọi chung là thẩm phán Toà án nhân dân, không chia theo ngạch gắn với cấp toà nữa.
Phân theo bậc thay cho ngạch. Thẩm phán Toà án nhân dân được xếp theo các bậc để phản ánh thâm niên, năng lực và kết quả công tác. Số bậc, tiêu chuẩn từng bậc và việc nâng bậc do văn bản hướng dẫn quy định; bạn đối chiếu khi cần con số cụ thể.
Tách năng lực khỏi cấp toà. Ý tưởng là một thẩm phán có thể có bậc cao mà vẫn làm việc ở toà án cấp dưới nếu đó là nơi cần người giỏi. Điều này đặc biệt có ý nghĩa sau khi toà án nhân dân khu vực được lập từ 1/7/2025 và tiếp nhận phần lớn vụ việc sơ thẩm.
Danh xưng trong phiên toà không đổi nhiều. Với người dân, trong phiên toà bạn vẫn gọi là "thẩm phán" hoặc "chủ toạ phiên toà". Bậc của thẩm phán không ghi trên bảng tên phòng xử và không ảnh hưởng tới giá trị của bản án mà họ tham gia xét xử.
Bảng: đọc tên chức danh trên giấy tờ cũ và mới
Bảng giúp bạn đối chiếu nhanh tên gọi thường gặp. Đây là cách hiểu khái quát, không phải bảng chuyển đổi chính thức.
| Tên gặp trên giấy tờ | Giai đoạn dùng | Hiểu thế nào hiện nay |
|---|---|---|
| Thẩm phán sơ cấp, trung cấp, cao cấp | Theo luật 2014, trước năm 2025 | Ngạch cũ; nay gọi chung là thẩm phán Toà án nhân dân, xếp theo bậc |
| Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao | Cả trước và sau 2025 | Vẫn là chức danh riêng, cần Quốc hội phê chuẩn |
| Thẩm phán toà án nhân dân cấp cao | Trước 1/7/2025 | Toà án cấp cao không còn trong mô hình mới; người làm việc ở đó được bố trí sang toà khác |
| Thẩm phán toà án nhân dân cấp huyện | Trước 1/7/2025 | Toà cấp huyện cũ được thay bằng toà án nhân dân khu vực |
| Chánh án, phó chánh án | Cả trước và sau 2025 | Chức vụ quản lý, người giữ thường đồng thời là thẩm phán |
| Thẩm phán dự khuyết | Cả trước và sau 2025 | Thẩm phán được phân công tham gia phiên toà để thay thế khi thành viên hội đồng xét xử không thể tiếp tục |
Nếu bạn cần dẫn chức danh trong một văn bản chính thức như đơn từ, bài báo hay luận văn, hãy ghi đúng tên gọi tại thời điểm sự việc xảy ra, kèm chú thích nếu tên gọi đó đã thay đổi.
Chánh án, phó chánh án khác thẩm phán ở chỗ nào
Chánh án và phó chánh án là chức vụ quản lý của một toà án, còn thẩm phán là chức danh tư pháp. Người giữ chức chánh án toà án cấp tỉnh hay toà án nhân dân khu vực thường là thẩm phán và vẫn có thể trực tiếp xét xử, nhưng ngoài ra còn làm các việc quản lý: tổ chức công tác xét xử của toà, phân công thẩm phán giải quyết vụ việc, giải quyết khiếu nại, tố cáo theo thẩm quyền, quyết định thay đổi người tiến hành tố tụng trong một số trường hợp.
Điểm quan trọng cần hiểu: chánh án phân công thẩm phán giải quyết vụ án nhưng không được chỉ đạo thẩm phán phải xử thế nào. Khi xét xử, thẩm phán độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, kể cả với chánh án toà mình. Chánh án có thể tổ chức rút kinh nghiệm, trao đổi chuyên môn về những vấn đề pháp lý chung, nhưng không thể ra lệnh về kết quả một vụ án cụ thể.
Với người dân, khi có khiếu nại về việc chậm giải quyết vụ án hay thái độ của cán bộ, đơn thường gửi tới chánh án toà đang giải quyết hoặc cấp trên theo quy định. Còn khi không đồng ý với nội dung bản án, con đường là kháng cáo hoặc đề nghị kháng nghị, không phải xin chánh án "xem lại" bản án.
Thẩm phán ở toà án nhân dân khu vực và toà án cấp tỉnh
Từ 1/7/2025, hệ thống toà án nhân dân gồm Toà án nhân dân tối cao, toà án nhân dân cấp tỉnh và toà án nhân dân khu vực, bên cạnh hệ thống toà án quân sự. Toà án nhân dân khu vực tiếp nhận phần lớn vụ việc sơ thẩm mà trước đây do toà án cấp huyện cũ và một phần do toà cấp tỉnh giải quyết. Toà án nhân dân cấp tỉnh chủ yếu xét xử phúc thẩm và một số loại việc theo luật định. Phạm vi thẩm quyền chi tiết bạn đối chiếu luật tố tụng đã được sửa đổi và thông báo của toà.
Thẩm phán ở hai cấp toà này đều mang chức danh thẩm phán Toà án nhân dân. Việc một thẩm phán được bố trí ở toà khu vực hay toà tỉnh phụ thuộc vào nhu cầu công việc, kinh nghiệm và bậc của họ, chứ không còn được quyết định bởi một ngạch gắn cứng với cấp toà. Sau đợt sắp xếp năm 2025, nhiều thẩm phán có kinh nghiệm lâu năm được bố trí về toà án nhân dân khu vực, nơi khối lượng vụ việc sơ thẩm lớn.
Với người dân có vụ việc ở toà án nhân dân khu vực, điều này đồng nghĩa: không nên nghĩ toà khu vực là "toà cấp thấp" với thẩm phán non tay. Chất lượng giải quyết phụ thuộc vào từng người và từng vụ, còn cơ chế kháng cáo lên toà án cấp tỉnh vẫn là lớp bảo đảm khi bạn cho rằng bản án sơ thẩm chưa đúng.
Vì sao chuyện đổi tên chức danh lại liên quan tới bạn
Thoạt nghe, chuyện ngạch hay bậc của thẩm phán là việc nội bộ của ngành toà án. Nhưng nó ảnh hưởng gián tiếp tới người dân theo mấy cách. Thứ nhất, khi năng lực không còn gắn cứng với cấp toà, ngành có thể bố trí người giỏi về nơi đông việc, nhất là toà án nhân dân khu vực tiếp nhận phần lớn vụ việc sơ thẩm. Bản án sơ thẩm vững thì bớt phải kháng cáo, bớt kéo dài thời gian của các bên.
Thứ hai, thẩm phán không phải "chạy" lên toà trên để được công nhận ngạch cao hơn, nên có thể gắn bó lâu với một địa bàn, hiểu tập quán, đặc điểm tranh chấp ở đó. Điều này có ý nghĩa với những vụ việc đất đai, hôn nhân gia đình, nơi bối cảnh địa phương ảnh hưởng nhiều tới việc đánh giá chứng cứ.
Thứ ba, đọc đúng chức danh giúp bạn tránh bị lừa. Kẻ gian đôi khi mạo danh "thẩm phán cao cấp", "thẩm phán toà cấp cao" để tạo vẻ quyền lực, hứa can thiệp vào vụ án. Khi bạn biết những cách gọi đó đã thuộc về giai đoạn trước và biết rằng không thẩm phán nào được hứa kết quả, bạn có thêm một lớp cảnh giác.
Những câu hỏi người đọc hay nhầm sau đợt đổi tên
Một số nhầm lẫn thường gặp khi đọc tin tức và giấy tờ quanh thời điểm chuyển đổi năm 2025:
- Bản án do "thẩm phán sơ cấp" tuyên trước năm 2025 vẫn có giá trị pháp lý bình thường nếu đã có hiệu lực, không cần làm lại chỉ vì cách gọi ngạch thay đổi.
- Văn bản do toà án cấp huyện cũ ban hành vẫn giữ giá trị; việc tiếp tục giải quyết, thi hành hoặc xem xét lại đi theo hướng dẫn chuyển tiếp của ngành toà án.
- Thấy tên "thẩm phán toà án cấp cao" trên một quyết định cũ không có nghĩa quyết định đó vô hiệu; nó chỉ phản ánh mô hình tổ chức lúc ban hành.
- Bậc của thẩm phán là chuyện nội bộ ngành; đương sự không có quyền yêu cầu "thẩm phán bậc cao" xử vụ của mình.
- Hội thẩm nhân dân là chức danh khác hẳn, không chia ngạch hay bậc như thẩm phán.
Gặp một trường hợp chuyển tiếp mà bạn không chắc, chẳng hạn hồ sơ đang giải quyết dở ở toà cũ, cách nhanh nhất là liên hệ bộ phận tiếp nhận đơn của toà án hiện đang quản lý hồ sơ để được hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Hiện nay còn thi nâng ngạch thẩm phán không?
Khi ba ngạch sơ cấp, trung cấp, cao cấp không còn được dùng theo Luật Tổ chức Toà án nhân dân 2024, khái niệm thi nâng ngạch như trước cũng thay đổi theo. Việc nâng bậc thẩm phán và điều kiện kèm theo do văn bản hướng dẫn quy định, bạn cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Thẩm phán toà khu vực có thấp hơn thẩm phán toà tỉnh không?
Về chức danh, thẩm phán ở hai cấp toà này đều là thẩm phán Toà án nhân dân. Khác biệt nằm ở thẩm quyền của từng cấp toà và ở bậc của từng người, không phải ở danh xưng. Toà tỉnh xét xử phúc thẩm các bản án sơ thẩm của toà khu vực theo quy định.
Chánh án có được chỉ đạo thẩm phán xử một vụ án theo hướng nào đó không?
Không. Thẩm phán xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử, và nguyên tắc này áp dụng cả với chánh án. Chánh án có quyền phân công, quản lý, tổ chức rút kinh nghiệm chung nhưng không quyết kết quả từng vụ.
Đơn từ gửi toà có cần ghi đúng bậc của thẩm phán không?
Không cần. Khi gửi đơn hay tài liệu, bạn chỉ cần ghi đúng tên toà án, số thụ lý vụ án và nếu biết thì họ tên thẩm phán được phân công. Bậc của thẩm phán không phải thông tin cần thiết cho việc tiếp nhận và giải quyết đơn.
Thẩm phán dự khuyết là gì?
Với vụ án phức tạp hoặc xét xử kéo dài, toà có thể phân công thêm thẩm phán dự khuyết ngồi theo dõi phiên toà từ đầu. Nếu một thành viên hội đồng xét xử không thể tiếp tục, thẩm phán dự khuyết thay vào để phiên toà không phải hoãn và xét xử lại từ đầu.
Đọc bản án cũ thấy chức danh thẩm phán khác với bây giờ thì có phải bản án sai không?
Không. Bản án ghi chức danh theo quy định có hiệu lực tại thời điểm ban hành. Việc luật mới đổi cách gọi không ảnh hưởng tới giá trị pháp lý của bản án đó. Muốn biết bản án có bị sửa, huỷ sau này hay không, bạn cần tra cứu theo thông tin vụ án.