Với những vụ án được dư luận quan tâm, toà án thường tổ chức phiên toà khác phiên thường: có thể dùng phòng xử lớn hoặc hội trường, cấp thẻ hoặc giấy mời dự phiên, giới hạn số người trong phòng, tăng cường kiểm soát an ninh và bố trí khu vực theo dõi qua màn hình bên ngoài phòng xử. Người dân vẫn có quyền tham dự phiên công khai, nhưng cách vào dự phụ thuộc vào thông báo cụ thể của toà án.
Nhiều người chỉ biết đến ngày xử qua báo chí rồi đến cổng toà từ sáng sớm và bị từ chối vì không có thẻ. Bài này giúp bạn hiểu vì sao phiên lớn được bố trí như vậy, chuẩn bị gì nếu muốn vào, theo dõi thế nào khi không vào được, và tránh những thông tin giả, những lời mời chào đáng ngờ thường xuất hiện quanh các vụ án lớn.
Vì sao phiên toà lớn được tổ chức khác phiên thường
Một vụ án có nhiều bị cáo, nhiều bị hại, nhiều luật sư, kéo dài nhiều ngày đã đòi hỏi không gian và hậu cần lớn hơn phiên toà thông thường. Khi cộng thêm sự quan tâm của dư luận, số người muốn đến dự có thể gấp nhiều lần sức chứa của phòng xử. Toà án phải cân bằng giữa nguyên tắc công khai và việc bảo đảm phiên toà diễn ra an toàn, trật tự, đúng tiến độ.
Ưu tiên chỗ ngồi thường dành cho những người tham gia tố tụng trước: bị cáo, bị hại, đương sự, người làm chứng, luật sư. Tiếp theo là người nhà các bên, báo chí được đăng ký tác nghiệp, rồi mới tới công chúng. Với những vụ có hàng chục, thậm chí hàng trăm người bị hại, riêng phần người tham gia tố tụng đã có thể lấp gần kín phòng.
Vì vậy việc toà giới hạn số người hay cấp thẻ không phải là đi ngược nguyên tắc công khai. Đó là cách tổ chức để nguyên tắc ấy được thực hiện trong điều kiện thực tế, đồng thời bảo vệ quyền của chính những người mà phiên toà được mở ra để giải quyết.
Những biện pháp toà án thường áp dụng
Không phải phiên lớn nào cũng áp dụng đủ các biện pháp dưới đây. Bảng tổng hợp những cách bố trí thường gặp để bạn biết trước có thể gặp gì.
| Biện pháp | Mục đích | Ảnh hưởng tới người muốn dự |
|---|---|---|
| Dùng phòng xử lớn hoặc hội trường | Tăng sức chứa cho người tham gia tố tụng và người dự | Địa điểm có thể khác trụ sở quen thuộc, cần xem kỹ thông báo |
| Cấp thẻ, giấy mời dự phiên | Kiểm soát số người, ưu tiên đúng đối tượng | Người không có thẻ có thể không được vào phòng xử chính |
| Kiểm soát an ninh tăng cường | Bảo đảm an toàn cho phiên toà | Mất nhiều thời gian qua cổng, có thể phải gửi điện thoại, túi xách |
| Phòng theo dõi qua màn hình | Mở rộng khả năng theo dõi cho người không có chỗ trong phòng xử | Xem được diễn biến nhưng vẫn phải giữ trật tự như trong phòng |
| Khu vực riêng cho báo chí | Tạo điều kiện tác nghiệp, tránh chen lấn | Người dân không ngồi vào khu này |
| Phân luồng giao thông, khu vực chờ | Tránh ùn tắc, đám đông trước cổng | Phải gửi xe xa hơn, đi bộ theo lối chỉ định |
Thông báo về các biện pháp này, nếu có, thường được đưa ra qua cổng thông tin của toà án hoặc báo chí trước ngày xử. Đọc kỹ thông báo là cách tránh mất công đến cổng mà không vào được.
Nếu muốn vào dự: chuẩn bị từ trước
Mỗi phiên lớn có cách tổ chức riêng, nhưng trình tự chuẩn bị dưới đây phù hợp với phần lớn trường hợp.
- Theo dõi thông báo chính thức của toà án về ngày xử, địa điểm, cách đăng ký dự nếu có. Không dựa vào tin truyền miệng hay bài đăng không rõ nguồn.
- Nếu bạn là bị hại hoặc người có quyền lợi liên quan nhưng chưa nhận được giấy triệu tập, liên hệ toà án hoặc luật sư để kiểm tra lại tư cách tham gia của mình.
- Nếu là người dân muốn dự, hỏi rõ có cần đăng ký trước không và đăng ký ở đâu. Mỗi người thường chỉ được đăng ký cho bản thân.
- Chuẩn bị giấy tờ tuỳ thân, chỉ mang theo đồ cần thiết để qua kiểm soát nhanh. Hạn chế túi lớn, đồ ăn, vật dụng dễ bị giữ lại.
- Đến sớm theo hướng dẫn, xếp hàng đúng lối, không chen lấn. Phiên kéo dài nhiều ngày có thể phải qua kiểm soát lại mỗi buổi.
- Nếu không được vào phòng chính, hỏi có phòng theo dõi qua màn hình không, hoặc quay lại ở buổi tuyên án, thời điểm thường được thông báo trước.
Theo dõi từ bên ngoài phòng xử: nguồn nào đáng tin
Phần lớn người quan tâm sẽ không có mặt trong phòng xử. Chọn đúng nguồn giúp bạn hiểu đúng diễn biến mà không bị cuốn vào tin đồn.
- Thông tin chính thức của toà án và Viện kiểm sát: thông báo về lịch xử, thông cáo về kết quả, nội dung bản án khi được công bố.
- Báo chí có phóng viên dự phiên: các bài tường thuật ghi rõ phóng viên có mặt, trích lời theo phần xét hỏi, phần tranh luận, phân biệt quan điểm của các bên.
- Phần tuyên án: là phần công khai rõ ràng nhất; khi có nhiều nguồn khác nhau về mức án, ưu tiên nguồn chính thức.
- Luật sư của các bên: có thể chia sẻ quan điểm, nhưng đó là quan điểm của một bên, không phải kết luận của toà.
- Mạng xã hội: chỉ nên coi là kênh tham khảo, kiểm tra lại với các nguồn trên trước khi tin hay chia sẻ.
Một dấu hiệu đáng ngờ là bài viết khẳng định biết "nội tình" của phần nghị án hoặc phần xử kín. Nghị án là bí mật, nên những tin kiểu này hầu như không có cơ sở.
Tin giả và lời mời chào "chạy án" quanh các vụ án lớn
Vụ án càng được chú ý, càng nhiều thông tin giả xuất hiện: clip cắt ghép lời khai, ảnh cũ gắn với vụ mới, bài đăng mạo danh luật sư hay phóng viên, dự đoán mức án như thể đã biết trước. Những nội dung này lan nhanh vì đánh vào cảm xúc. Trước khi chia sẻ, hãy hỏi nguồn gốc của nó là gì, ai là người đầu tiên đăng, có cơ quan báo chí hay cơ quan chức năng nào xác nhận không.
Nguy hiểm hơn là những lời mời chào nhắm vào người nhà bị cáo: có người tự xưng quen biết trong toà, trong cơ quan tố tụng, hứa giảm án, cho hưởng án treo, hoặc "lo" kết quả phúc thẩm để đổi lấy tiền. Đây là dấu hiệu lừa đảo điển hình, đồng thời là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Người đưa tiền vừa mất tiền, vừa có thể bị liên đới trách nhiệm.
Nếu gặp lời mời chào như vậy, đừng chuyển tiền, đừng gặp riêng, hãy lưu lại tin nhắn, số tài khoản, và trình báo cơ quan công an. Cách duy nhất để bảo vệ quyền lợi của bị cáo là thông qua luật sư bào chữa và các thủ tục tố tụng công khai như trình bày tại phiên, kháng cáo trong thời hạn.
Đám đông trước cổng toà: giữ an toàn cho mình và người khác
Không tụ tập chắn lối. Cổng toà là nơi xe dẫn giải, xe cấp cứu và người tham gia tố tụng ra vào. Đứng chắn lối có thể bị lực lượng bảo vệ yêu cầu di chuyển.
Không mang băng rôn, khẩu hiệu gây áp lực. Hành vi này có thể bị coi là gây rối trật tự công cộng, ảnh hưởng tới hoạt động xét xử, đồng thời không giúp gì cho vụ án.
Không vây quanh người nhà các bên. Người nhà bị cáo và người nhà bị hại đều đang chịu áp lực lớn. Hỏi han, chụp ảnh, quay phim họ khi họ không đồng ý là thiếu tôn trọng và có thể xâm phạm quyền hình ảnh.
Giữ an toàn cho trẻ em và người già. Đám đông, nắng nóng, chờ đợi lâu không phù hợp với trẻ nhỏ và người cao tuổi. Nếu không cần thiết, nên để họ ở nhà và theo dõi qua nguồn tin chính thức.
Rời khu vực khi được yêu cầu. Lực lượng chức năng có thể phân luồng, giải toả đám đông. Chấp hành yêu cầu là cách tránh xô xát và giữ cho phiên toà tiếp tục.
Người nhà các bên trong vụ án lớn: giữ mình trước ống kính và mạng xã hội
Khi vụ án được báo chí và mạng xã hội quan tâm, người nhà bị cáo và người nhà bị hại thường bất đắc dĩ trở thành người của công chúng. Họ bị chụp ảnh khi bước vào cổng toà, bị hỏi han trong giờ nghỉ, bị nhắc tên trong các nhóm bàn luận. Nhiều người không biết mình có quyền từ chối.
Bạn có quyền không trả lời phỏng vấn, không cho chụp ảnh, và đề nghị người đang ghi hình mình dừng lại. Một câu từ chối lịch sự, ngắn gọn thường đủ để phóng viên chuyên nghiệp tôn trọng. Nếu ai đó tiếp tục bám theo hoặc đăng ảnh của bạn kèm bình luận xúc phạm, hãy lưu lại bằng chứng và đề nghị gỡ bỏ qua nền tảng, sau đó cân nhắc trao đổi với luật sư.
Với trẻ em trong gia đình, cần giữ các em tránh xa khu vực cổng toà và các bài đăng về vụ án. Trẻ có thể bị bạn bè ở trường nhắc tới vụ án theo cách gây tổn thương, nên người lớn cần nói chuyện với con bằng ngôn ngữ phù hợp và báo cho nhà trường nếu cần sự hỗ trợ.
Một điều nên tránh là tự lập trang, tự đăng bài phản bác trong lúc phiên toà đang diễn ra. Dù xuất phát từ mong muốn bảo vệ người thân, những bài đăng như vậy dễ bị cắt xén, bị hiểu sai, và có thể bất lợi cho chính người thân của bạn trong vụ án. Ý kiến cần trình bày thì đưa qua luật sư, tại phiên toà, theo đúng thủ tục.
Khi phiên toà bị hoãn hoặc kéo dài hơn dự kiến
Phiên toà lớn có xác suất bị hoãn hoặc kéo dài cao hơn phiên thường, vì có nhiều người tham gia tố tụng, chỉ cần một người vắng mặt có lý do chính đáng hoặc phát sinh yêu cầu triệu tập thêm là lịch thay đổi. Người từ xa đến dự nên tính trước khả năng này: không đặt lịch về quá sát, chuẩn bị chỗ nghỉ nếu cần ở lại thêm ngày.
Khi phiên bị hoãn, chủ toạ sẽ tuyên bố lý do và thường thông báo thời gian mở lại phiên toà, hoặc toà sẽ thông báo sau. Thông tin này được báo chí có mặt đưa lại, nên bạn không cần đứng chờ ở cổng toà để hỏi thêm. Nếu bạn là người tham gia tố tụng, giấy triệu tập mới sẽ được gửi theo thủ tục; hãy kiểm tra địa chỉ liên lạc đã cung cấp cho toà còn đúng hay không.
Câu hỏi thường gặp
Không có thẻ dự phiên thì có được vào toà không?
Nếu toà án đã thông báo cấp thẻ cho phiên đó, người không có thẻ thường không được vào phòng xử chính. Bạn có thể hỏi về phòng theo dõi qua màn hình nếu có, hoặc theo dõi qua thông tin chính thức và báo chí có phóng viên dự phiên.
Người nhà bị hại có được ưu tiên chỗ ngồi không?
Bị hại là người tham gia tố tụng nên có chỗ trong phòng xử theo giấy triệu tập. Người nhà bị hại không phải người tham gia tố tụng thì được bố trí theo cách tổ chức của từng phiên. Nên hỏi toà án hoặc luật sư từ trước để biết cụ thể.
Phòng theo dõi qua màn hình có được quay phim, chụp ảnh không?
Phòng theo dõi là phần mở rộng của phiên toà, nên các quy định về giữ trật tự và không tự ý ghi âm, ghi hình vẫn áp dụng. Quay lại màn hình rồi đăng lên mạng có thể xâm phạm quyền hình ảnh của người tham gia tố tụng.
Có người hứa lo giảm án cho người nhà thì phải làm sao?
Không chuyển tiền, không gặp riêng, lưu lại tin nhắn, cuộc gọi, số tài khoản và trình báo cơ quan công an. Không ai có thể hợp pháp hứa trước kết quả xét xử. Quyền lợi của bị cáo chỉ được bảo vệ qua luật sư và thủ tục tố tụng công khai.
Phiên toà lớn kéo dài nhiều ngày thì có phải xin thẻ lại mỗi ngày không?
Tuỳ cách tổ chức. Có phiên cấp thẻ cho cả đợt xét xử, có phiên cấp theo từng ngày hoặc từng buổi. Thông báo của toà án hoặc hướng dẫn tại cổng sẽ cho biết; nên hỏi ngay ngày đầu để chủ động cho các ngày sau.
Có thể biết trước ngày tuyên án của vụ án lớn không?
Khi kết thúc phần tranh luận, chủ toạ thường thông báo thời gian nghị án và thời điểm dự kiến tuyên án. Thông tin này được báo chí có mặt đưa lại. Ngày dự kiến vẫn có thể thay đổi, nên kiểm tra lại trước khi đến.