Trí tuệ nhân tạo đang được nhiều hệ thống toà án trên thế giới dùng cho những việc hỗ trợ như tra cứu văn bản và bản án, chép lời nói thành văn bản, phân loại hồ sơ, ẩn danh bản án trước khi công bố; còn việc đánh giá chứng cứ và ra phán quyết vẫn thuộc về thẩm phán và hội đồng xét xử. Ở Việt Nam, ngành toà án cũng đã giới thiệu và thử nghiệm một số công cụ hỗ trợ theo hướng này trong chương trình chuyển đổi số.
Người dân hay hỏi hai câu: liệu sau này máy có xử án thay người, và mình có được dùng công cụ trí tuệ nhân tạo để soạn đơn, chuẩn bị trình bày không. Bài này trả lời cả hai, dựa trên nguyên lý của hoạt động xét xử và những bài học thực tế đã được công bố, không dự đoán viển vông.
Những việc trí tuệ nhân tạo đang hỗ trợ ở toà án
Tuỳ từng nước và từng toà, mức độ áp dụng khác nhau. Các nhóm việc dưới đây là những ứng dụng được nhắc nhiều trong tài liệu về chuyển đổi số tư pháp.
- Tra cứu pháp luật và bản án. Gợi ý văn bản liên quan, tìm các bản án có tình tiết tương tự để thẩm phán, thư ký tham khảo nhanh hơn thay vì lật từng trang.
- Chuyển giọng nói thành văn bản. Hỗ trợ thư ký ghi biên bản lấy lời khai, biên bản phiên toà; người vẫn phải đọc lại và chịu trách nhiệm về nội dung.
- Phân loại và sắp xếp hồ sơ. Nhận dạng loại tài liệu, đánh số, tóm tắt danh mục khi số hoá hồ sơ.
- Ẩn danh bản án. Tìm và thay thế họ tên, địa chỉ, số giấy tờ trong bản án trước khi công bố, giảm sót lọt so với làm thủ công.
- Trả lời câu hỏi thủ tục. Trợ lý ảo trên cổng thông tin trả lời những câu hỏi chung như nộp đơn ở đâu, cần giấy tờ gì.
- Thống kê, quản lý. Theo dõi số vụ việc, thời hạn, cảnh báo hồ sơ sắp quá hạn để lãnh đạo toà phân công hợp lý.
Điểm chung của các ứng dụng này là giải phóng thời gian khỏi việc lặp lại để người làm nghề tập trung vào phần cần phán đoán. Không ứng dụng nào trong danh sách thay thế việc nghe các bên trình bày và quyết định ai đúng ai sai.
Vì sao quyết định xét xử vẫn phải do con người
Hiến pháp và luật tổ chức toà án giao quyền xét xử cho toà án, thực hiện bởi thẩm phán và hội thẩm, những người độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Họ chịu trách nhiệm cá nhân về quyết định của mình. Một thuật toán không thể bị kỷ luật, không thể giải thích trước công chúng theo cách một con người giải thích, và không có tư cách pháp lý để nhân danh nhà nước tuyên án.
Về bản chất nghề nghiệp, xét xử không chỉ là đối chiếu sự kiện với điều luật. Thẩm phán phải đánh giá độ tin cậy của lời khai, hiểu hoàn cảnh sống của các bên, cân nhắc tình tiết giảm nhẹ, cân bằng lợi ích khi luật để ngỏ khoảng tuỳ nghi. Hội thẩm nhân dân có mặt chính là để đưa lẽ thường của đời sống vào phòng nghị án. Những việc này phụ thuộc vào trải nghiệm con người và trách nhiệm đạo đức.
Về kỹ thuật, các mô hình trí tuệ nhân tạo học từ dữ liệu quá khứ, nên có thể lặp lại thiên lệch có sẵn trong dữ liệu, và nhiều mô hình khó giải thích vì sao đưa ra một gợi ý cụ thể. Trong tư pháp, nơi người bị ảnh hưởng có quyền biết vì sao mình thua, tính khó giải thích là một vấn đề lớn.
Thế giới đang đặt ranh giới như thế nào
Liên minh châu Âu, trong đạo luật về trí tuệ nhân tạo thông qua năm 2024, xếp các hệ thống dùng để hỗ trợ toà án nghiên cứu, giải thích sự kiện và pháp luật vào nhóm rủi ro cao, kèm yêu cầu chặt về minh bạch, giám sát của con người và chất lượng dữ liệu. Trước đó, Hội đồng châu Âu cũng đã ban hành hiến chương đạo đức về sử dụng trí tuệ nhân tạo trong hệ thống tư pháp, nhấn mạnh tôn trọng quyền cơ bản và kiểm soát của người dùng.
Một số nước châu Á đẩy mạnh mô hình toà án thông minh, ứng dụng rộng công nghệ trong tiếp nhận, quản lý và hỗ trợ xét xử, kèm những tranh luận về mức độ phụ thuộc vào máy. Nhiều toà án ở các nước theo hệ thống thông luật đã ban hành hướng dẫn cho thẩm phán và luật sư khi dùng công cụ tạo sinh, yêu cầu kiểm chứng mọi trích dẫn.
Bài học được nhắc nhiều nhất đến từ Mỹ năm 2023, khi một số luật sư nộp cho toà bản lập luận trích dẫn những bản án không hề tồn tại do chatbot tự tạo ra, và bị toà xử phạt. Câu chuyện cho thấy rủi ro lớn nhất hiện nay không phải máy xử án thay người, mà là người dùng tin máy mà không kiểm tra.
Người dân dùng công cụ trí tuệ nhân tạo khi có việc ở toà: nên và không nên
Nên dùng để hiểu khái niệm. Hỏi thụ lý là gì, tạm ứng án phí là gì, các giai đoạn của vụ án dân sự. Công cụ giúp bạn nắm khung kiến thức nhanh, sau đó đối chiếu với nguồn chính thức.
Nên dùng để sắp xếp ý. Liệt kê sự việc theo thời gian, lập danh mục tài liệu, soạn nháp câu hỏi muốn hỏi luật sư. Đây là việc máy làm tốt và ít rủi ro.
Không tin trích dẫn khi chưa kiểm tra. Số hiệu văn bản, số điều, bản án mà công cụ đưa ra có thể sai, đã hết hiệu lực hoặc không có thật. Đặc biệt sau những thay đổi lớn năm 2025 về tổ chức toà án, kiến thức cũ trong mô hình dễ lỗi thời.
Không đưa dữ liệu nhạy cảm vào công cụ công cộng. Ảnh căn cước, sổ đỏ, bệnh án, thông tin con cái có thể bị lưu trên máy chủ của bên cung cấp dịch vụ. Hãy bỏ thông tin nhận diện khi mô tả vụ việc.
Không nộp nguyên văn do máy viết. Đơn và văn bản gửi toà là lời của bạn, bạn chịu trách nhiệm về nội dung. Đọc lại từng câu, sửa cho đúng sự thật, bỏ những khẳng định bạn không chứng minh được.
Việc máy làm tốt và việc cần con người
Bảng dưới giúp bạn hình dung ranh giới hợp lý khi trí tuệ nhân tạo tham gia vào hoạt động liên quan đến toà án, cả phía toà lẫn phía người dân.
| Việc | Máy hỗ trợ tốt | Cần con người quyết định |
|---|---|---|
| Tìm văn bản, bản án liên quan | Lọc nhanh khối lượng lớn | Đánh giá văn bản còn hiệu lực, bản án có thật sự tương tự |
| Ghi biên bản | Chép lời nói thành chữ | Đọc lại, sửa sai, ký xác nhận |
| Ẩn danh bản án | Tìm tên, địa chỉ, số giấy tờ | Kiểm tra chi tiết có thể nhận diện gián tiếp |
| Soạn nháp đơn của người dân | Gợi ý bố cục, câu chữ | Bảo đảm đúng sự thật, đúng yêu cầu, đúng toà |
| Đánh giá chứng cứ | Không phù hợp | Hội đồng xét xử đánh giá toàn diện |
| Quyết định hình phạt, chia tài sản | Không phù hợp | Hội đồng xét xử cân nhắc tình tiết, lẽ công bằng |
Nguyên tắc đi kèm mọi ứng dụng: người dùng kết quả của máy phải hiểu, kiểm tra và chịu trách nhiệm về nó.
Điều gì có thể thay đổi trong vài năm tới
Với hướng chuyển đổi số của ngành toà án, người dân có thể kỳ vọng những thay đổi thực tế: trợ lý ảo trả lời câu hỏi thủ tục tốt hơn, việc ẩn danh và công bố bản án nhanh hơn, biên bản được chép tự động rồi người chỉnh sửa, tra cứu tình trạng vụ việc thuận tiện hơn. Đây đều là những cải tiến ở khâu hậu cần, giúp vụ án đi nhanh hơn mà không chạm vào quyền quyết định của hội đồng xét xử.
Đi cùng là những yêu cầu mới về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh hệ thống và minh bạch: khi toà dùng một công cụ để hỗ trợ, đương sự có quyền biết công cụ đó tham gia vào khâu nào hay không là câu hỏi mà nhiều nước đang bàn. Việt Nam sẽ cần quy định rõ hơn về điểm này khi ứng dụng mở rộng. Trong lúc chờ, cách đơn giản nhất để người dân tự bảo vệ là vẫn đọc kỹ mọi văn bản toà gửi, và đề nghị giải thích khi có điều chưa rõ.
Ảnh, ghi âm do máy tạo ra: thách thức mới cho việc đánh giá chứng cứ
Công cụ tạo sinh ngày nay có thể dựng ảnh, giả giọng nói, ghép video trông rất thật. Với toà án, điều này đặt ra câu hỏi khó: một đoạn ghi âm được nộp làm chứng cứ có thật là giọng của người đó không, một tấm ảnh chụp màn hình tin nhắn có bị chỉnh sửa không. Trước đây, sửa ảnh hay cắt ghép âm thanh đòi hỏi kỹ năng; nay ai cũng có thể làm trong vài phút.
Luật tố tụng đã có công cụ để xử lý: dữ liệu điện tử chỉ được coi là chứng cứ khi xác định được nguồn gốc, tính toàn vẹn, và khi có tranh chấp về tính xác thực thì toà có thể trưng cầu giám định. Điều thay đổi là tần suất nghi ngờ tăng lên, và các bên cần chuẩn bị kỹ hơn để chứng minh tài liệu của mình là thật: giữ thiết bị gốc, giữ tệp gốc chưa qua chỉnh sửa, ghi lại cách thức thu thập.
Với người dân, có hai lời khuyên. Thứ nhất, đừng bao giờ dùng công cụ để tạo hay chỉnh sửa tài liệu nộp cho toà; làm giả chứng cứ là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, và một khi bị phát hiện thì toàn bộ lời trình bày của bạn mất uy tín. Thứ hai, nếu nghi ngờ tài liệu của bên kia bị làm giả, hãy nêu rõ lý do và đề nghị toà xem xét giám định thay vì chỉ phản bác bằng lời.
Câu hỏi thường gặp
Toà án Việt Nam có dùng trí tuệ nhân tạo để xét xử không?
Không. Việc xét xử do thẩm phán và hội thẩm thực hiện theo Hiến pháp và luật tố tụng. Ngành toà án có giới thiệu, thử nghiệm các công cụ hỗ trợ như tra cứu, trợ lý ảo trong chương trình chuyển đổi số, nhưng những công cụ này không ra quyết định thay hội đồng xét xử.
Dùng chatbot soạn đơn khởi kiện có được không?
Pháp luật không cấm bạn dùng công cụ để soạn nháp. Nhưng đơn phải đúng mẫu hiện hành, đúng sự thật, đúng toà và đủ nội dung bắt buộc; bạn chịu trách nhiệm về nội dung. Hãy kiểm tra mọi trích dẫn và đối chiếu với quy định hiện hành trước khi ký.
Có nên đưa ảnh giấy tờ vào công cụ trí tuệ nhân tạo để nhờ đọc không?
Nên hạn chế với giấy tờ chứa thông tin nhạy cảm như căn cước, sổ đỏ, bệnh án, sao kê. Dữ liệu có thể được lưu trên máy chủ của bên cung cấp dịch vụ. Nếu cần hỏi, hãy mô tả nội dung và bỏ thông tin nhận diện.
Bản án có thể bị huỷ vì thẩm phán dùng trí tuệ nhân tạo không?
Bản án bị huỷ khi có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hoặc sai lầm trong áp dụng pháp luật, đánh giá chứng cứ. Việc dùng công cụ hỗ trợ tự nó không phải căn cứ huỷ; điều được xem xét là bản án có đúng pháp luật và căn cứ chứng cứ hay không.
Trợ lý ảo trên cổng thông tin toà án trả lời sai thì sao?
Câu trả lời của trợ lý ảo chỉ mang tính hướng dẫn chung, không phải văn bản tố tụng. Với việc quan trọng như thời hạn, thẩm quyền, giấy tờ cần nộp, hãy đối chiếu văn bản pháp luật hoặc hỏi trực tiếp bộ phận tiếp nhận đơn, thư ký toà án.