Đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản và các tranh chấp sở hữu trí tuệ là hai nhóm việc mà sau cải cách năm 2025 không phải toà án nhân dân khu vực nào cũng thụ lý. Thẩm quyền được tập trung về những toà có thẩm phán chuyên sâu, có khi phụ trách địa bàn rộng hơn một tỉnh. Với phá sản, toà được xác định theo nơi doanh nghiệp, hợp tác xã có trụ sở chính; với sở hữu trí tuệ, còn tuỳ tranh chấp là dân sự hay kinh doanh thương mại.
Danh sách cụ thể toà nào được giao việc gì do cơ quan có thẩm quyền quyết định và có thể điều chỉnh, nên bài này không liệt kê tên toà. Bài giải thích vì sao có sự tập trung này, việc nào thật sự phải đến toà chuyên sâu, việc nào có đường khác ngoài toà, và cách tự tra cho chắc trước khi nộp hồ sơ. Khung luật về phục hồi, phá sản cũng vừa được sửa đổi lớn, nên điều kiện chi tiết như ai được nộp đơn, mốc thời hạn, thủ tục phục hồi trước khi phá sản cần đối chiếu văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm bạn nộp.
Vì sao một số việc được dồn về vài toà
Phần lớn tranh chấp của người dân như vay nợ, ly hôn, lao động đều lặp đi lặp lại, toà khu vực nào cũng có thẩm phán quen việc. Phá sản và sở hữu trí tuệ thì khác: số vụ ít hơn hẳn, nhưng mỗi vụ đòi hiểu biết chuyên ngành sâu. Một vụ phá sản là cả một quy trình kéo dài, có quản tài viên, hội nghị chủ nợ, thanh lý tài sản, xử lý giao dịch đáng ngờ trước khi mất khả năng thanh toán. Một vụ xâm phạm nhãn hiệu hay sáng chế đòi thẩm phán đọc được văn bằng bảo hộ, so sánh dấu hiệu, đánh giá kết luận giám định.
Nếu chia đều những việc này cho mọi toà, mỗi thẩm phán chỉ gặp vài vụ trong nhiều năm, khó tích luỹ kinh nghiệm và khó xử thống nhất. Vì vậy mô hình tổ chức toà án sau cải cách cho phép giao thẩm quyền giải quyết một số loại việc chuyên sâu cho những toà nhất định, gọi chung là toà có thẩm quyền chuyên sâu hay toà chuyên trách, có thể phụ trách nhiều địa bàn.
Với người dân và doanh nghiệp nhỏ, hệ quả thực tế là: toà khu vực gần trụ sở công ty bạn có thể không phải là toà nhận đơn phá sản hay đơn kiện nhãn hiệu. Đến nhầm thì đơn được chuyển, nhưng mất thời gian, mà trong phá sản, thời gian là tài sản tiếp tục thất thoát.
Phá sản: ai nộp đơn và toà xác định theo đâu
Căn cứ là trụ sở chính. Toà có thẩm quyền giải quyết phá sản được xác định theo nơi doanh nghiệp, hợp tác xã có trụ sở chính, không theo nơi có chi nhánh, nhà máy hay nơi chủ nợ ở. Doanh nghiệp đã đổi trụ sở thì xem trụ sở theo đăng ký hiện hành tại thời điểm nộp đơn.
Nhiều người có quyền nộp đơn. Pháp luật về phá sản cho chủ nợ không có bảo đảm hoặc có bảo đảm một phần, người lao động và công đoàn, cổ đông hoặc nhóm cổ đông theo điều kiện luật định, thành viên hợp tác xã được nộp đơn khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán. Chính người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp, chủ doanh nghiệp tư nhân, chủ tịch hội đồng quản trị còn có nghĩa vụ nộp đơn trong những trường hợp luật quy định.
Mất khả năng thanh toán là điều kiện, không phải thua lỗ. Doanh nghiệp lỗ nhiều năm chưa chắc đã đủ điều kiện mở thủ tục phá sản; điều kiện là không thực hiện nghĩa vụ thanh toán khoản nợ đến hạn trong thời hạn luật định kể từ ngày đến hạn. Đơn cần chứng minh được khoản nợ đến hạn và việc không thanh toán.
Đang có vụ kiện đòi nợ thì sao. Khi toà thụ lý đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản, các vụ việc dân sự khác liên quan nghĩa vụ tài sản mà doanh nghiệp là một bên thường bị tạm đình chỉ để dồn về thủ tục phá sản. Chủ nợ khi đó gửi giấy đòi nợ cho quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản theo thông báo của toà phá sản.
Sở hữu trí tuệ: cùng một chuyện, ba đường đi khác nhau
Khi phát hiện ai đó dùng nhãn hiệu giống của mình, chép tác phẩm hay sản xuất sản phẩm theo sáng chế mình được bảo hộ, chủ sở hữu thường có ba đường: yêu cầu xử lý hành chính, khởi kiện dân sự ra toà, hoặc tố giác hình sự nếu hành vi đủ dấu hiệu tội phạm. Chỉ đường thứ hai, và phần xét xử của đường thứ ba, mới liên quan tới câu hỏi "toà nào".
Trong đường khởi kiện, cần phân biệt tranh chấp dân sự về sở hữu trí tuệ và tranh chấp kinh doanh thương mại về sở hữu trí tuệ. Hai cá nhân tranh chấp quyền tác giả một cuốn sách là dân sự. Hai công ty tranh chấp nhãn hiệu trên thị trường, cùng vì lợi nhuận, là kinh doanh thương mại. Cách phân loại ảnh hưởng tới án phí, thủ tục, và có thể ảnh hưởng tới toà được giao, nên đơn khởi kiện cần nêu rõ.
Một nhóm việc nữa hay bị nhầm là khiếu nại quyết định của cơ quan quản lý nhà nước về sở hữu công nghiệp, ví dụ quyết định từ chối cấp văn bằng, huỷ bỏ hiệu lực văn bằng. Đây là việc khiếu nại hành chính tới chính cơ quan đó trước, và nếu khởi kiện thì là vụ án hành chính, theo thủ tục và toà có thẩm quyền của tố tụng hành chính, không phải vụ dân sự giữa hai doanh nghiệp.
Bảng phân biệt: việc nào đi đâu
Bảng dưới gom các việc hay gặp và nơi xử lý theo nguyên tắc. Cột cuối là điểm cần kiểm trước khi nộp:
| Việc | Nơi xử lý | Điểm cần kiểm |
|---|---|---|
| Đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã | Toà được giao thẩm quyền phá sản theo nơi có trụ sở chính | Danh sách toà được giao; trụ sở theo đăng ký hiện hành |
| Hai công ty tranh chấp xâm phạm nhãn hiệu | Toà có thẩm quyền về kinh doanh thương mại – sở hữu trí tuệ | Hợp đồng có điều khoản trọng tài không; toà chuyên trách được giao |
| Hai cá nhân tranh chấp quyền tác giả | Toà có thẩm quyền về dân sự – sở hữu trí tuệ | Bị đơn cư trú ở đâu; toà được giao |
| Hàng giả mạo nhãn hiệu bày bán ở chợ | Cơ quan xử lý vi phạm hành chính hoặc khởi kiện dân sự | Chọn đường phù hợp với mục tiêu: dừng vi phạm nhanh hay đòi bồi thường |
| Khiếu nại quyết định từ chối cấp văn bằng bảo hộ | Cơ quan đã ra quyết định; khởi kiện là vụ án hành chính | Thời hạn khiếu nại, khởi kiện theo luật |
| Yêu cầu huỷ giao dịch tẩu tán tài sản trước khi phá sản | Toà đang giải quyết phá sản | Chỉ đặt ra trong thủ tục phá sản đã mở |
Đường hành chính thường nhanh hơn để chặn hàng vi phạm, nhưng không giải quyết bồi thường cho chủ sở hữu. Muốn đòi bồi thường thiệt hại, gần như luôn phải qua toà. Nhiều doanh nghiệp đi song song: xử lý hành chính để dừng vi phạm, rồi khởi kiện dân sự để đòi tiền.
Tra toà được giao thẩm quyền trước khi nộp
Vì danh sách có thể thay đổi, đừng dựa vào trí nhớ hay bài viết cũ. Làm theo trình tự:
- Gọi đúng tên loại việc: "yêu cầu mở thủ tục phá sản công ty cổ phần", "tranh chấp kinh doanh thương mại về xâm phạm nhãn hiệu".
- Xác định địa chỉ căn cứ: trụ sở chính của doanh nghiệp bị yêu cầu phá sản, hoặc nơi bị đơn cư trú, có trụ sở trong vụ sở hữu trí tuệ, theo tên xã, phường hiện hành.
- Tra trên cổng thông tin của ngành toà án hoặc nghị quyết về thẩm quyền của các toà khu vực: toà nào được giao việc đó cho địa bàn đó.
- Hỏi bộ phận tiếp nhận đơn của toà án nhân dân cấp tỉnh nơi có địa chỉ căn cứ, nêu nguyên câu loại việc ở bước 1.
- Ghi lại câu trả lời, tên toà, ngày hỏi; khi nộp đơn, nêu rõ căn cứ xác định thẩm quyền trong đơn.
Với vụ có đối tác ở nhiều tỉnh, hoặc doanh nghiệp vừa đổi trụ sở sang tỉnh khác ngay trước khi mất khả năng thanh toán, việc xác định toà có thể gây tranh cãi. Ghi chép cẩn thận giúp bạn giải thích khi bị yêu cầu làm rõ.
Những nhầm lẫn hay gặp
Nhầm giải thể với phá sản. Giải thể là doanh nghiệp tự chấm dứt khi còn trả được hết nợ, làm tại cơ quan đăng ký kinh doanh, không qua toà nếu không có tranh chấp. Phá sản là khi không trả được nợ đến hạn, bắt buộc qua toà. Doanh nghiệp đang làm giải thể mà phát hiện không đủ tiền trả nợ thì phải chuyển sang yêu cầu phá sản.
Nghĩ toà nơi chủ nợ ở cũng nhận đơn phá sản. Chủ nợ ở Hà Nội đòi một công ty có trụ sở chính ở Đồng Nai thì đơn đi về toà được giao thẩm quyền phá sản cho địa bàn Đồng Nai, dù chủ nợ có văn phòng ở đâu.
Nghĩ toà nào gần thì kiện nhãn hiệu ở đó. Tranh chấp sở hữu trí tuệ có thể đã được tập trung về toà chuyên trách. Đến toà khu vực gần nhất có khi chỉ để được hướng dẫn sang nơi khác.
Bỏ qua bước thu thập chứng cứ trước khi đi. Dù nộp đúng toà, đơn vẫn yếu nếu thiếu văn bằng bảo hộ, chứng cứ hành vi xâm phạm có ghi thời điểm, hoặc chứng từ nợ đến hạn. Toà chuyên sâu đọc hồ sơ rất kỹ, nên chuẩn bị theo hướng đó.
Khi nào nên có người làm nghề đi cùng
Phá sản là thủ tục mà người không quen rất dễ lạc. Một chủ nợ nhỏ có thể tự gửi giấy đòi nợ và dự hội nghị chủ nợ; nhưng nếu bạn là người nộp đơn yêu cầu mở thủ tục, là doanh nghiệp đang tính tự nộp đơn, hoặc có khoản nợ có bảo đảm bằng tài sản, thì việc chuẩn bị chứng cứ mất khả năng thanh toán, xác định thứ tự ưu tiên và theo dõi việc định giá, bán tài sản nên có luật sư hoặc người có chuyên môn về quản lý, thanh lý tài sản hỗ trợ.
Với sở hữu trí tuệ, chỗ cần chuyên môn nhất thường không nằm ở thủ tục nộp đơn, mà ở việc chứng minh hành vi xâm phạm và thiệt hại: so sánh dấu hiệu, xác định phạm vi bảo hộ, trưng cầu giám định, tính khoản bồi thường có căn cứ. Đại diện sở hữu công nghiệp và luật sư chuyên mảng này có thể giúp bạn đánh giá trước nên đi đường hành chính, dân sự hay cả hai, và đơn kiện cần những chứng cứ gì để toà chuyên sâu chấp nhận.
Câu hỏi thường gặp
Toà chuyên trách có phải là một cấp toà riêng không?
Không. Toà chuyên trách hay toà có thẩm quyền chuyên sâu vẫn nằm trong hệ thống toà án nhân dân, thường là một toà khu vực hoặc một toà chuyên trách trong toà án được giao thêm thẩm quyền về loại việc nhất định cho một địa bàn rộng. Phúc thẩm vẫn theo cấp trên trực tiếp theo luật.
Người lao động bị nợ lương có tự nộp đơn yêu cầu phá sản được không?
Pháp luật về phá sản cho người lao động và công đoàn được nộp đơn khi doanh nghiệp không trả lương, các khoản nợ khác cho người lao động đến hạn trong thời hạn luật định. Đơn nộp ở toà được giao thẩm quyền phá sản theo nơi doanh nghiệp có trụ sở chính, kèm chứng cứ về khoản nợ.
Doanh nghiệp nhỏ bị chép nhãn hiệu có nên kiện ngay không?
Nên cân nhắc mục tiêu trước. Muốn dừng vi phạm nhanh thì đường xử lý hành chính thường gọn hơn; muốn đòi bồi thường thì phải khởi kiện. Trước khi kiện, kiểm tra văn bằng còn hiệu lực, phạm vi bảo hộ đúng nhóm sản phẩm và giữ chứng cứ xâm phạm có ngày tháng.
Hợp đồng có điều khoản trọng tài thì tranh chấp nhãn hiệu có ra toà được không?
Nếu tranh chấp phát sinh từ hợp đồng có điều khoản trọng tài hợp lệ, như hợp đồng li-xăng nhãn hiệu giữa hai doanh nghiệp, thì thường phải đưa ra trọng tài. Xâm phạm của bên thứ ba không có hợp đồng với bạn thì điều khoản trọng tài không áp dụng.
Mở thủ tục phá sản xong thì chủ nợ làm gì tiếp?
Chủ nợ theo dõi quyết định mở thủ tục phá sản, gửi giấy đòi nợ kèm chứng từ cho quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản trong thời hạn thông báo, rồi tham gia hội nghị chủ nợ. Gửi trễ có thể bị ảnh hưởng quyền biểu quyết và quyền được chia.
Có tra được danh sách toà được giao thẩm quyền chuyên sâu ở đâu?
Thông tin được công bố qua văn bản của cơ quan có thẩm quyền và cổng thông tin của ngành toà án. Vì có thể điều chỉnh theo thời gian, cách chắc nhất là kiểm trên nguồn chính thức gần ngày nộp đơn và hỏi lại bộ phận tiếp nhận đơn của toà án nhân dân cấp tỉnh.